
بررسی سناریوهای احتمالی مکانیزم ماشه
این روزها شاید مهمترین چالش پیشروی دستگاه دیپلماسی ایران، نحوه تعامل با سه کشور اروپایی عضو برجام بر سر مسئله مکانیزم ماشه باشد؛ ابزاری که در دل برجام، با خوشبینی افراطی به طرف غربی گنجانده شد، آن هم در روزهایی که بسیاری از مسئولان گمان میکردند با امتیازدهیهای یکطرفه، میتوانند خصومتهای تاریخی را از میان بردارند.
مکانیزم ماشه چیست؟ اگر ناراحتی، به قبل برگردیم!
بندهای ۳۶ و ۳۷ برجام به سازوکار حل اختلاف میان طرفهای توافق اختصاص دارد. مطابق بند ۳۷، اگر یکی از طرفین احساس کند طرف مقابل به تعهداتاش پایبند نبوده، میتواند موضوع را به شورای امنیت سازمان ملل ارجاع دهد. فرآیند بررسی این شکایت حدود ۳۰ روز طول میکشد. اگر در این مدت اختلاف رفع نشود، شورای امنیت باید رأیگیری کند که آیا تعلیق قطعنامههای پیشین ادامه یابد یا خیر. نکته کلیدی در این سازوکار آن است که هرکدام از پنج عضو دائم شورای امنیت میتوانند با وتوی ادامه تعلیق، باعث بازگشت خودکار شش قطعنامه تحریمی علیه ایران شوند؛ تحریمهایی که از سال ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰ تصویب شدهبودند. بهروشنی پیداست که این سازوکار بهصورت ساختاری به زیان ایران طراحی شدهاست. طنز تلخ ماجرا آنجاست که حتی زمانی که آمریکا از برجام خارج شد، ایران اگر اقدام به شکایت میکرد و پرونده به شورای امنیت میرفت، با وتوی آمریکا، تمامی قطعنامهها فعال میشدند!
اکنون که به پایان سال دهم برجام نزدیک میشویم —طبق برجام در پایان سال دهم، قطعنامههای تصویب شده علیه ایران از اساس لغو میشوند— کشورهای اروپایی در دقیقه نود، قصد فعالسازی مکانیزم ماشه را دارند. مگر اینکه توافق دیگری حاصل شود و امتیازات مهمی از ایران بگیرند. در ادامه به بررسی احتمال فعالسازی مکانیزم ماشه ذیل چند سناریو پرداخته خواهدشد. البته قبل از آن باید دانست که خواستههای طرف غربی و ایرانی چیست؟
خواستههای طرف غربی: ۱_ دسترسی کامل و بدون مانع آژانس به تأسیسات هستهای ۲_ شفافسازی درباره مکان ذخایر اورانیوم ۶۰ درصد ۳_ اطمینان از نبود فعالیتهای پنهان یا بازیابی سریع ظرفیت غنیسازی
ملاحظات ایران: ۱_ حفظ سطحی از ابهام جهت جلوگیری از جاسوسی و سپس حمله یا خرابکاری توسط اسرائیل یا آمریکا ۲_ تلاش برای جلوگیری از فعالسازی ماشه و تشدید تحریمها
سناریوهای محتمل:
۱. ایران دسترسی کامل به آژانس میدهد، طرف اروپایی نیز از فعالسازی ماشه صرفنظر میکند و این مکانیزم برای همیشه کنار گذاشته میشود.
۲. ایران دسترسی کامل میدهد، اما اروپا با فشار آمریکا خواستار تمدید ماشه میشود. توافقی حاصل نمیشود و مکانیزم ماشه فعال میگردد.
۳. دسترسی اولیه و محدود برای شروع اعتمادسازی انجام میشود. سپس با تعهد طرفین، دسترسی کامل به آژانس پس از لغو مکانیزم ماشه داده میشود.
۴. دسترسی محدود اولیه داده میشود اما گزارش منفی آژانس و فشارهای غرب افزایش مییابد. ایران امتیاز بیشتری نمیدهد و ماشه فعال میشود.
۵. مشابه سناریو ۴، اما ایران در نهایت دسترسی کامل و تمدید مکانیزم ماشه را میپذیرد.
با توجه به رفتار تاریخی طرف غربی، سیاست فشار حداکثری و تجربهی مذاکرات قبلی، احتمال سناریوهای ۱ و ۳ پایین است. از سوی دیگر، ایران نیز به احتمال زیاد در ابتدا دسترسی کامل به آژانس نخواهد داد. در نتیجه سناریوهای ۴ و ۵، یعنی مواجهه با فشار و تهدید، محتملترین گزینهها هستند.
لولوی ماشه
برخی مسئولان کشور بهشدت نگران تبعات فعال شدن مکانیزم ماشهاند. این نگرانی ریشه در دهه ۸۰ اوایل ۹۰ دارد؛ زمانی که برخی بخاطر اقراض سیاسی یا ناآگاهی نسبت به واقعیات روابط بین الملل، قطعنامههای شورای امنیت را بیش از حد جدی گرفتند. این در حالی است که در عمل، تحریمهای آمریکا اثرگذاری بسیار بیشتری از تحریمهای شورای امنیت داشتهاند. امروزه و پس از اثبات حقانیت ایران به کشورهای همسو و همچنین فرسودهشدن تحریمهای آمریکا، نگرانی از فعال شدن مکانیزم ماشه مانند ترس از «لولو» میماند. چیزی که در واقعیت وجود خارجی ندارد و صرفاً ترس در ذهن ایجاد میکند. بنابراین شاید وقت آن باشد که با نگاهی واقعبینانه، مسئولین خود را از لولوی ماشه رها کرده و به جای واهمه، به طراحی سیاستی مقتدرانهتر برای مقابله با غرب و همچنین گسترش همکاری با کشورهای همسو بیندیشند.