روایتی از نقش محوری دانشجو در ساختار سیاسی و اجتماعی ایران؛ از اعتراضات دهه ۱۳۲۰ تا مسئولیتپذیری امروز .
دانشگاه در تاریخ معاصر ایران، هیچگاه صرفاً یک محیط آموزشی نبوده است؛ بلکه همواره نقطه آغاز جریانهای اجتماعی، سیاسی و فکری بوده است. از همان آغاز—با تأسیس دانشگاه تهران در سال ۱۳۱۳—دانشجو تنها «متعلم علم» نبود؛ بلکه بهتدریج به «مطالبهگر عدالت و آزادی» تبدیل شد. نخستین اعتراضات دانشجویی، شکلگیری جریانهای فکری مارکسیستی، تلاش برای اقامه نماز جماعت در فضایی متأثر از گروههای چپ، و تأسیس نخستین انجمن اسلامی در سال ۱۳۲۱، همگی نشان دادند که دانشگاه از همان ابتدا، میدانی برای تقابل و تضارب اندیشهها بوده است.
دانشگاه در قامت خط مقدم تحولات
دهه سی اوج شکلگیری هویت دانشجوی مسلمان بود؛ از مطالبه ملیشدن صنعت نفت تا ۱۶ آذر ۱۳۳۲ که خون سه دانشجوی معترض، دانشگاه را به نماد مقاومت در برابر استبداد و استعمار بدل کرد. این خط مقاومت تا سال ۱۳۵۶ ادامه یافت؛ سالی که در پی کشتار دانشجویان، دانشگاهها عملاً به محل رویارویی مستقیم مردم و رژیم تبدیل شدند.
با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، جریان دانشجویی وارد مرحلهای تازه شد؛ دانشگاه به «سنگر جوانان مؤمن» بدل گشت و انجمنهای اسلامی رسماً مأموریت یافتند از انقلاب نوپا صیانت کنند. با دستور امام خمینی (ره)، «دفتر تحکیم وحدت» در سالهای ۶۰ و ۶۱ تشکیل شد تا وحدت گفتمانی در دانشگاهها برقرار شود. اما دهههای بعدی، دوره بازتعریف هویت تشکلها بود: ورود تحکیم وحدت به رقابتهای حزبی، ایجاد دو طیف چپ و راست دانشجویی، و سپس شکلگیری بسیج دانشجویی و جامعه اسلامی دانشجویان که سهقطبی جدیدی را در دهه هفتاد رقم زد.
سال ۱۳۷۸ نقطه عطف دیگری بود. ورود اپوزیسیون به بخشهایی از تحکیم وحدت و تغییر مواضع آن، موجب از دست رفتن اصالت تشکیلات دانشجویی شد؛ بهحدی که بخشی از اعضا از آن جدا شده و «انجمن اسلامی مستقل» را تشکیل دادند. همان سال، حادثه تلخ «کوی دانشگاه» نشان داد دانشگاه همچنان خط مقدم تحولات کشور است. این روند تا امروز ادامه یافته است تا جایی که انجمن اسلامی مستقل دانشگاه علامه طباطبایی نیز در سال ۱۳۹۶ شکلگیری خود را آغاز کرد.
رهبر انقلاب بارها در دیدار با دانشجویان، بر این حقیقت تأکید کردهاند که بسیاری از تحولات از دانشگاه آغاز میشود:
«همانگونه که بارها گفته شد، کار اصلی دانشجو، درسخواندن است؛ اما در کنار آن، نگاه به مردم و جامعه و ارائه راهحل مشکلات جزو وظایف حتمی دانشجویان است.»
ایشان همچنین گفتهاند:
«تشکلهای دانشجویی باید بهویژه در محیط دانشجویی و داخل دانشگاه اثرگذار باشند، در حالیکه این اثرگذاری اکنون دیده نمیشود یا اندک است.»
امروز، پس از گذشت سالها از آغاز این مسیر، دانشگاه همچنان میتواند دروازه تحول باشد. این تاریخچه نه برای حفظ شدن، بلکه برای مسئول شدن است. اکنون نوبت نسل ماست؛ نسلی که باید بداند تحول نه با هیاهو، بلکه با هویتیابی، بصیرت، مطالبهگری عاقلانه و ایستادگی بر آرمانها رقم میخورد.
اگر دانشگاه قرار است دوباره مبدأ تحولات شود، این شمایید که باید آغازگرش باشید.