در گفتمان سیاسی معاصر، بهویژه در رسانههای غربی، برچسب «سازمان تروریستی» آنقدر درباره حماس تکرار شده که برای بسیاری به یک اصل بدیهی تبدیل شده است. اما وظیفه یک تحلیلگر، عبور از لایههای تبلیغاتی و واکاوی واقعیتهای تاریخی و میدانی است. با نگاهی بیطرفانه به ماهیت این جنبش، درمییابیم که این اتهام، بیش از آنکه یک واقعیت حقوقی باشد، یک افسانه سیاسی برای به ثمر رساندن استعمار وطنگزینانه صهیونیسم است.
برای بررسی این ادعا، ابتدا باید ریشههای شکلگیری حماس را بررسی کرد. این جنبش از دل شاخه محلی اخوانالمسلمین در غزه زاده شد؛ ابتدا بهصورت یک سازمان خیریه و آموزشی فعالیت میکرد و تنها در جریان انتفاضه اول، در سال ۱۹۸۷، به یک جنبش سیاسی تبدیل شد. در سال ۱۹۸۸ نیز با انتشار منشور خود، صراحتاً ادعا کرد که اصول قطعی اسلام سیاسی، امکان آزادسازی فلسطین را فراهم میآورد. در حقیقت، حماس با رای مردم خسته از جنگ و مهمانناخوانده، قدرت گرفت.
عملیات نظامی آزادیطلبانه یا تروریستی؟
منتقدان برای اثبات تروریستی بودن حماس به عملیاتهای نظامی آن اشاره میکنند. اما باید پرسید تفاوت میان «مبارزه مسلحانه» و «تروریسم» چیست؟ در حقوق بینالملل، تروریسم معمولاً به اقدامات خشونتآمیزی گفته میشود که علیه غیرنظامیان و با هدف ایجاد رعب و وحشت انجام میشود؛ در حالی که حماس بارها اعلام کرده مبارزه آن ماهیتی دفاعی در برابر اشغالگری دارد. نکته جالب توجه اینجاست که حتی منتقدان سرسخت حماس نیز اذعان دارند این جنبش، برخلاف گروههایی مثل داعش، ماهیتی محلی دارد و به دنبال صادر کردن انقلاب خود به خارج از مرزهای فلسطین نیست.
منتقدان در جای دیگران، برای اثبات این ادعا، به فعالیت این جنبش در طی سالها اشاره میکنند که به کشته شدن صهیونیستها ختم میشود.
برچسب نچسب تروریست
در نهایت، برچسب «تروریستی» معمولاً ابزاری برای مشروعیتزدایی از جنبشهای آزادیبخش است. همانطور که در تاریخ معاصر شاهد بودیم، بسیاری از جنبشهای آزادیبخش که امروز بهعنوان قهرمانان ملی شناخته میشوند، در زمان خود توسط قدرتهای استعماری «تروریست» خوانده میشدند. حماس نیز از این قاعده مستثنی نیست. این جنبش با تکیه بر حمایت مردمی، مبارزه مسلحانه در برابر اشغالگری و ارائه خدمات اجتماعی گسترده، یک جنبش آزادیبخش فلسطینی است که هدفش آزادسازی سرزمینهای اشغالی و تعیین سرنوشت ملت فلسطین است.
علاوه بر آن، خواندن بیطرفانه تاریخ فلسطین اشغالی، این حقیقت را فریاد میزند که یهودیان صهیونیست، با هدف استثمار وطن گزینانه، وارد فلسطین شدهاند و طی سالها آنجا را تصرف کردند. بنابراین، هرگونه واکنش به این عمل غیرانسانی، واکنشی انسانی تلقی میشود و نه تروریستی!
روایت یا واقعیت
شاید بتوان از تاریخچه حماس، ایراداتی گرفت. مثلا اینکه در اینجا نباید این عملیات انجام میشد، یا اینکه در جای دیگر این عملیات باعث تشدید درگیری شد؛ اما باید حواسمان باشد که برای نقد یک جریان، باید علاوه بر سیر فعالیتها، ریشه به وجود آمدن آن و علت آن را نیز بررسی کرد تا به درک صحیحی از آن رسید.
به نظر میرسد تاریخ و آگاهی مردم بیشتر متاثر از یک روایتگر قوی شکل میگیرد تا واقعیت در میدان. اینجاست که تفکر نقاد و ذهن حقطلب و آزادیخواه، پردهدری میکند.