بررسی تاریخی تنشهای اخیر آمریکا و ونزوئلا
چند ماه پس از آغاز بازی سیاسی بر سر گرینلند و تنگه پاناما، اکنون نوبت به ونزوئلا رسیده است؛ کشوری در منطقه کارائیب که بهدلیل منابع طبیعی گسترده و موقعیت استراتژیک خود، دیر زمانیست که توجهها را به خود جلب کرده. حضور روزافزون روسیه، ایران و چین در روابط سیاسی و اقتصادی این کشور نیز خود گواهی بر اهمیت این منطقه است. با این وجود، پرسش این است که چرا ایالات متحده، با وجود بحرانهای فراوان جهانی، تمرکز ویژهای بر ونزوئلا قرار داده است؟
آمریکا و دکترین مونروئه
نخستین چارچوب جدی سیاست خارجی آمریکا را میتوان دکترین مونروئه دانست؛ دکترینی که به ابتکار جیمز مونروئه، پنجمین رئیسجمهور آمریکا مطرح شد. این دیدگاه بر فاصله گرفتن آمریکا از بحرانهای سرزمینهای غیر آمریکایی و تمرکز بر کنترل و رهبری قاره آمریکا تأکید داشت. بهموجب این سیاست، ایالات متحده باید ریاست و رهبری آمریکای شمالی و جنوبی را در اختیار گرفته و نفوذ قدرتهای خارجی را از این دو منطقه حذف میکرد. چنین رویکردی تا پایان جنگ جهانی دوم به عنوان اساس و بنیان روابط بینالملل آمریکا باقی ماند. این رویکرد حتی این کشور را از پیوستن به جامعه ملل بازداشت و ورودش به جنگهای جهانی را به تأخیر انداخت. در کنار اینها، سیاست داخلی کشورهای آمریکای لاتین نیز مستقیماً تحت تأثیر این دکترین قرار گرفت.
تهدید تفکر چپ
پس از جنگ جهانی دوم و شکلگیری بلوک شرق و غرب، تهدید کمونیسم باعث شد تا آمریکا از سیاست دیرینه عدم مداخله فاصله بگیرد. ایالات متحده برای مهار شوروی باید نفوذ جهانی خود را گسترش میداد. همین نیاز بود که به کودتاهای متعدد، جنگهای نیابتی و حضور فعال در خاورمیانه انجامید. هزینههای هنگفت مالی و جانی این مداخلات، بسیاری از سیاستگذاران آمریکایی را به بازنگری در مسیر پیشگرفته واداشت و بحث بازگشت نسبی به دکترین مونروئه را دوباره مطرح کرد.
دکترین مونروئه، نسخه ۲۰۲۵
در چنین شرایطی بود که شخصیتی مانند دونالد ترامپ از دل این تفکر بیرون آمد؛ فردی که در سخنان و اقداماتش توجه به سیاست قارهمحور بهوضوح دیده میشد. از تغییر نام خلیج مکزیک و طرح ادعای مالکیت گرینلند گرفته تا فشار سیاسی بر برزیل و تنش اقتصادی با کانادا و مکزیک، همه نشاندهنده نوعی بازگشت به نگاه کلاسیک مونروئه هستند.
با این حال، نسخه جدید این دکترین با نسخه اولیه تفاوت دارد. آمریکا امروز قصد لنگر اندازی در کارائیب را ندارد، بلکه میخواهد ضمن حفظ رهبری در آمریکای شمالی و جنوبی، بر جایگاه جهانی خود نیز تأکید داشته باشد. در بزنگاه ظهور قدرت عظیم چین و متحدانش، آمریکا میداند که بدون حضوری فعال، نمیتواند توازن قوا را حفظ کند. از سوی دیگر، تسلط بر قاره آمریکا نوعی امنیت راهبردی و خودکفایی برای واشنگتن فراهم میآورد. با وجود این، نگهداشتن متحدان، بازارهای صادراتی و مسیرهای فروش تسلیحات همچنان اهمیت دارد، هرچند شاید نه به اندازه گذشته.
تهدید در دوران مادورو
ونزوئلا سالهاست با چنین سطحی از فشار روبهرو نشده بود. آمریکا با کنترل آبهای اطراف کانال پاناما و تلاش برای جایگزینی منابع چینی با منبع غنی ونزوئلا، در پی تثبیت قدرت خود در شرایط جنگ اقتصادی است.
در مقابل، ونزوئلاییها بهخوبی میدانند در چه میدان حساسی قرار گرفتهاند. تجربه جنگهای آمریکا نشان داده که امتیازدهی غیرمنطقی، سرانجامی جز فروپاشی سیاسی ندارد. اگر کاراکاس امروز مسیر امتیازدهی و مذاکره یکطرفه را دنبال کند، احتمال سقوط دولت و ورود مستقیم آمریکا به این کشور دور از انتظار نخواهد بود. حال آیا ونزوئلا اجازه میدهد خاکش به عرصه بازی ژئوپلیتیک واشنگتن تبدیل شود یا با ایستادگی و هزینهسازی، ذهنبت عمومی آمریکاییها را به سمتی سوق دهند که آنها را در مقابل اقدامات دولتشان قرار دهد؟
پاسخ نهایی را زمان مشخص خواهد کرد.