«چند کلمهای درباب فراراهبرد فرهنگ و حجاب»
چرا هر بار که از مسئله حجاب سخن میگوییم، میان دو قطبِ بیتفاوتی و تقابل گرفتار میشویم؟ آیا حجاب صرفاً نوعی پوشش انتخابی و فردی است، یا میتواند نشانهای از نسبت ما با ارزشها و هنجارهایی باشد که جامعه بر اساس آن شکل گرفته است؟
برای فهم بهتر این مسئله، میتوان فرهنگ را به پیازی با لایههای مختلف تشبیه کرد. در بیرونیترین لایه، نمادها و نشانههایی قرار دارند که بهسادگی دیده میشوند. در لایه بعدی، هنجارها قرار گرفتهاند؛ همان قواعد نانوشتهای که رفتار ما را در جامعه تنظیم میکنند. عمیقتر که شویم، به ارزشها میرسیم ارزشهایی که تعیین میکنند چه چیزی برای ما خوب یا بد، مهم یا بیاهمیت است. و در عمیقترین لایه، عقاید و باورهای بنیادینی قرار دارند که نگاه ما به انسان، جهان و زندگی را شکل میدهند.
از همینجا میتوان به نکتهای مهم رسید: فرهنگ فقط از لایههای عمیق به سطح حرکت نمیکند؛ گاهی تغییر در نشانهها و رفتارهای ظاهری نیز بهتدریج بر هنجارها و ارزشهای جامعه اثر میگذارد. از این منظر، ما مسئله حجاب را صرفاً به یک بحث درباره پوشش یا تقلیل آن به «حق انتخاب فردی» محدود نمیکنیم. حجاب برای ما یکی از نشانههای قابل مشاهده وضعیت فرهنگی جامعه است؛ نشانهای که میتواند بازتابی از تغییرات عمیقتر در هنجارها و ارزشهای جامعه باشد.
کو طبیبی تا ز بی دردی کند درمان من
در این میان، یک واقعیت را نیز نمیتوان نادیده گرفت: سالهاست مسئله پوشش میان دو رویکرد افراطی گم شده است؛ از یک سو، برخوردهای مقطعی، واکنشی و سلبی و از سوی دیگر، بیتفاوتی و رها کردن مسئله. نتیجه هر دو رویکرد، دور شدن از یک مواجهه علمی، فرهنگی و اقناعی است. هر بحثی درباره حجاب نیز بهسرعت به یادآوری کشمکشهای گذشته و جدال دولت و مردم تقلیل پیدا میکند و اصل مسئله، یعنی شناخت ریشههای فرهنگی و پیدا کردن راهحلهای مؤثر، به حاشیه میرود.
چند کلمهای با دولت
انجمن اسلامی دانشجویان مستقل خود را نسبت به این «تب فرهنگی» دغدغهمند میداند. ما از دولت و همه ارکان حاکمیت، از قوه مقننه و مجریه تا قوه قضائیه، مطالبه داریم که مسائل فرهنگی را به بهانه اتحاد، شرایط اجتماعی یا التهابهای مقطعی نادیده نگیرند.
اتحاد ملی، بدون تردید، یک ضرورت است؛ اما حفظ اتحاد به معنای چشم بستن بر مسائل فرهنگی نیست. چندی پیش در پیام رهبرمعظم انقلاب، اشاره ایشان به وحدت و نگاه فراراهبردی به مسئله فرهنگ را خواندهایم. تاکید رهبر معظم انقلاب بر لفظ فراراهبردی را نمیشود نادیده گرفت. فراراهبرد یعنی نگاه سیستمی به فرهنگ؛ یعنی نمیتوان تمام ساختارهای کشور را غربی ساخت و انتظار تربیت ایرانی_اسلامی داشت. مصداقش را در زندگی روزمره میبینیم: نمیتوان از مادر شاغل یا دانشجو انتظار داشت هم در محیط کار و دانشگاه بیچونوچرا حضور داشته باشد و هم بار اصلی تربیت را بهدوش بکشد، در حالی که نه مهدکودک مناسبی در دسترس است و نه الگوی حملونقل برای خانوادههای پرجمعیت طراحی شده است. حتی مسجد که میتوانست بستری برای پویایی باشد، گاهی چنان از اقتضائات حضور کودک فاصله گرفته که صدای بازی کودک، به جای نشانه حیات، مایه ناراحتی میشود.
اینها فقط ایرادات جزئی نیستند؛ همه آنها در کنار هم سبک زندگی میسازند. فرهنگ، محصول مجموعه انتخابهایی است که هر روز در معماری، اقتصاد، رسانه، آموزش و سیاستگذاری انجام میدهیم. اگر این نگاه سیستمی حاکم شود، مسائل فرهنگی مانند حجاب و جمعیت، دیگر مسئلهای منفک از زیست روزمره نخواهند بود و راهحلشان در دلِ بازطراحی همین ساختارها پیدا میشود.
شاید وقت آن رسیده که طبیبی بر بالین پیکره فرهنگ بیاوریم، پیش از آنکه تبِ یک مسئله فرهنگی، به بیماریِ مزمن تبدیل شود.