
دونالد ترامپ بار دیگر از تشدید فشار اقتصادی علیه ایران خبر داده و تهدید کرده است کشورهایی که به ایران امکان ادامه تجارت و دسترسی به منابع مالی بدهند، با پیامدهای اقتصادی سنگینی روبهرو خواهند شد. این سیاست میتواند مرحله تازهای از فشار حداکثری آمریکا علیه ایران باشد؛ مرحلهای که در آن، هدف فقط تحریم شرکتها و افراد ایرانی نیست، بلکه کشورها و مؤسسات مالی طرف معامله با ایران نیز تحت فشار قرار میگیرند.
یکی از مهمترین ابزارهای آمریکا در این زمینه، تحریمهای ثانویه است. بر اساس این سیاست، آمریکا میتواند شرکتهای غیرآمریکایی را نیز تهدید کند که در صورت همکاری اقتصادی با ایران، دسترسی خود به بازار آمریکا، بانکهای آمریکایی یا نظام مالی مبتنی بر دلار را از دست خواهند داد. اهمیت این ابزار از آنجا ناشی میشود که بسیاری از شرکتهای بزرگ جهان، حتی اگر آمریکایی نباشند، ارتباط گستردهای با بازار و نظام مالی آمریکا دارند.
با این حال، تحریمهای ثانویه محدودیتهایی هم دارند. هرچه یک شرکت یا کشور ارتباط کمتری با بازار آمریکا داشته باشد، قدرت واشنگتن برای اعمال فشار بر آن نیز کاهش پیدا میکند. همین مسئله، چین را به یکی از مهمترین چالشهای سیاست تحریمی آمریکا علیه ایران تبدیل کرده است.
چین در سالهای اخیر به یکی از اصلیترین خریداران نفت ایران تبدیل شده است. بخش قابلتوجهی از این نفت نیز به پالایشگاههای مستقل و کوچکتر چین، بهویژه پالایشگاههای مستقر در استان شاندونگ، میرسد. این پالایشگاهها معمولاً به دلیل ساختار و ارتباط محدودترشان با بازار آمریکا، آسیبپذیری کمتری در برابر تحریمهای واشنگتن دارند.
عامل مهم دیگر، قیمت نفت ایران است. نفت تحریمشده معمولاً با تخفیف فروخته میشود و همین تخفیف میتواند برای پالایشگاههایی که با حاشیه سود پایین فعالیت میکنند، جذاب باشد. بنابراین، خرید نفت ایران لزوماً به معنای حمایت سیاسی از تهران نیست؛ برای برخی پالایشگاهها، مسئله بیشتر به یک تصمیم اقتصادی و سودآوری مربوط میشود.
از سوی دیگر، چین بارها اعلام کرده است که تحریمهای یکجانبه آمریکا را به رسمیت نمیشناسد و به تجارت خود با ایران ادامه میدهد. به همین دلیل، اگر واشنگتن بخواهد برای قطع کامل تجارت ایران و چین، مستقیماً بانکها یا شرکتهای بزرگ چینی را هدف قرار دهد، موضوع از سطح پرونده ایران فراتر خواهد رفت و میتواند به رویارویی اقتصادی گستردهتری میان آمریکا و چین منجر شود.
در نتیجه، تهدیدهای جدید ترامپ را باید در چارچوب تلاش آمریکا برای بستن مسیرهای باقیمانده تجارت خارجی ایران دید. موفقیت این سیاست، تا حد زیادی به میزان همراهی کشورهایی مانند چین بستگی دارد. هرچه این کشورها حاضر نباشند از تجارت با ایران صرفنظر کنند، اجرای فشار حداکثری آمریکا دشوارتر و پرهزینهتر خواهد شد.
برای اقتصاد ایران نیز نتیجه این تقابل اهمیت زیادی دارد. کاهش درآمدهای نفتی، افزایش هزینه تجارت و دشوارتر شدن دسترسی به منابع مالی میتواند فشار بیشتری بر اقتصاد کشور وارد کند؛ اما در مقابل، ادامه همکاری اقتصادی با شرکایی مانند چین میتواند بخشی از مسیرهای تجاری ایران را باز نگه دارد.