
در تحلیل تاریخ سیاسی، گاهی نشانهها و نمادها بسیار گویاتر از صدها جلد کتاب هستند و یکی از این نمادهای شگفتانگیز در تاریخ معاصر ایران، «جغرافیای مرگ و محل دفن» حاکمان است. این که چرا آخرین پادشاهان ایران سرنوشتشان به خاک غربت گره خورد، اما رهبران جمهوری اسلامی در قلب کشور و در میان سازههای عظیم یا مقدسترین حرمها به خاک سپرده شدند، صرفاً یک تصادف تاریخی نیست؛ بلکه نشانهای عمیق از مفهوم استقلال سیاسی، خاستگاه قدرت و میزان وابستگی یا ریشهدار بودن حاکمان در بطن جامعه است.
وقتی به سرنوشت سه پادشاه اخیر ایران پیش از انقلاب ۵۷ نگاه میکنیم، با یک الگوی تکرارشونده و تلخ از غربت مواجه میشویم. احمدشاه قاجار پس از خلع از قدرت در پاریس درگذشت و در فرانسه به خاک سپرده شد؛ رضاشاه پهلوی، بنیانگذار این سلسله، پس از تبعید توسط بریتانیا در ژوهانسبورگ آفریقای جنوبی جان سپرد و محمدرضاشاه پهلوی نیز پس از خروج از کشور در سال ۵۷، آواره کشورهای مختلف شد و در نهایت در قاهره مصر درگذشت و در مسجد الرفاعی دفن شد. چرا پادشاهانی که روزگاری قدرت مطلق را در دست داشتند، نتوانستند آرامگاهی پایدار در خاک خود داشته باشند؟ پاسخ علوم سیاسی به این پرسش در «مشروعیت و خاستگاه قدرت» آنها نهفته است؛ وقتی پایههای امنیتی و بقای یک حکومت به تضمینهای قدرتهای خارجی وابسته باشد، با تغییر موازنه قوا در صحنه بینالملل، پایگاه داخلی حکومت به سرعت فرو میریزد و پادشاهی که بقای خود را در گرو رضایت غرب میبیند، در روز حادثه پناهگاهی جز خارج از مرزها ندارد.
در نقطه مقابل این تصویر، جغرافیای مرگ و تدفین رهبران جمهوری اسلامی داستان متفاوتی را روایت میکند که مستقیماً با بدنه اجتماعی و ساختار بومی قدرت گره خورده است. آیتالله روحالله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی، در تلاطمهای سیاسی داخلی در تهران درگذشت و تشییع جنازهای بیسابقه را تجربه کرد که آرامگاهش امروز نمادی از ماندگاری ساختار سیاسی اوست. آیتالله سید علی خامنهای نیز پس از دوران طولانی رهبری خود، در خاک وطن ماند و پیکر او طی یک مراسم گسترده، در مقدسترین نقطه مذهبی کشور، یعنی حرم امام رضا (ع) در مشهد به خاک سپرده شد. نکته تکاندهنده و جریانساز در این میان، ابعاد تشییع جنازه و وداع با او بود؛ به طوری که بر اساس آمارهای رسمی، بین ۳۰ تا ۴۰ میلیون نفر در مراسم تشییع او در شهرهای مختلف شرکت کردند؛ حضوری میلیونی که فراتر از یک آیین مذهبی، به عنوان یک پدیده سیاسی بزرگ در جهت اثبات پایگاه اجتماعی درونمرزی حکومت قلمداد شد.
این تفاوت فاحش در پایان راه حاکمان، پیش از هر چیز نشاندهنده استقلال ساختاری از اراده قدرتهای جهانی است. جمهوری اسلامی از ابتدا بر پایه شعار «نه شرقی، نه غربی» شکل گرفت و این ماندگاری حاکمان در خاک وطن ثابت میکند که این نظام سیاسی برای بقای خود نیازی به تاییدیه یا پناهگاه واشنگتن، لندن یا هر پایتخت خارجی دیگری ندارد. وقتی حکومتی از درون مرزهای خود تغذیه کند و مکانیسمهای دفاعیاش بومی باشد، حتی شدیدترین طوفانها نیز نمیتوانند رهبران آن را به خروج از کشور یا آوارگی در غربت وادار کنند؛ از همین رو، ماندن و دفن شدن در وطن، نماد عینی این استقلال ژئوپلیتیک است.
از سوی دیگر، این پدیده گویای واقعیت مهمی به نام تولید قدرت از طریق ایدئولوژی و بسیج تودهها است. شاهان سابق تکیهگاه خود را ارتش مدرن و حمایت دیپلماتیک غرب قرار داده بودند؛ ابزارهایی که در بزنگاههای تاریخی به سرعت کارایی خود را از دست دادند. اما جمهوری اسلامی ساختاری را بنا کرد که ریشه در علایق سنتی، عقیدتی و بومی بخشی از جامعه ایران دارد. حضور آن جمعیت ۳۰ تا ۴۰ میلیونی در تشییع پیکر رهبری، نشاندهنده یک «قدرت درونزا» است که اجازه نمیدهد رأس حکومت در برابر تکانهها متلاشی شده و به خارج پرتاب شود.
تاریخ معاصر ایران آیینهای است که نشان میدهد چشم دوختن به دست بیگانگان، عاقبتی جز مرگ در غربت ندارد، اما حاکمیتی که مستقل و متکی بر تودههای داخلی باشد، در همان خاکی که حکم رانده و در میان مردمی که بر آنها حکومت کرده، آرام میگیرد. تفاوت آرامگاه قاهره با مقبرههای تهران و مشهد، در واقع تفاوت عمیق میان دو رویکرد به مقوله استقلال، مشروعیت و حاکمیت ملی است.