تحقیقات بازاریابی به زبان ساده یعنی فرایندی که در آن با جمع آوری داده یا اطلاعات تلاش میکنیم تا بازار و مشتریان را درک کنیم؛ این درک کردن یعنی کشف فرصتها، بررسی مشکلات، پیدا کردن راهحلهایی برای فروش بیشتر، ارزیابی کارهای بازاریابی در حال انجام و خلاصه تحقیق برای برای هر چیزی که به بهتر شدن بازاریابی کمک میکند.
خب این تعریف خشک و رسمی کمک زیادی به ما نمیکند! ما هنوز نمیدانیم در یک تحقیقات بازاریابی چه کارهایی انجام میدهند. پس اگر موافق هستید قدم به قدم با یک مثال واقعی پیش برویم تا ببینیم این تحقیقات بازاریابی چیست و چطور اجرا میشود؟
همین اول به شما بگویم هرچند این مقاله طولانی است اما بهتر است با حوصله بخوانید و سر سری از عناوین آن رد نشوید. ما علاوه بر این که میخواهیم دقیقاً تحقیقات بازاریابی را درک کنیم، میخواهیم راههای انجام آن در ابعاد کوچک و بزرگ را معرفی کنیم.
اول بیایید تکلیف را با خودمان روشن کنیم؛ ببینیم آیا «تحقیقات بازار» با «تحقیقات بازاریابی» تفاوتی دارند؟
تحقیقات بازار (Market Research) چیست؟
فکر میکنم این توضیحات به صورت کامل شما را با تحقیقات بازاریابی آشنا کرد. حالا میتوانیم ارزش واقعی تحقیقات بازار را درک کنیم.
بسیاری از شرکتها بدون صرف وقت برای درک مشتری و نیازهایش، مستقیماً به سمت تولید میروند. آنها برنامههای خود را روی حدسهایی پایهگذاری میکنند که شانس موفقیت دارند. هزینه و زمان زیادی برای ساخت یک محصول میگذارند و خوشبین هستند که همه چیز همانطور جلو خواهد رفت که حدس میزنند. اما حدس زدن گران است!
شما چندین هفته یا ماه روی ایده خود کار میکنید و آن را واقعیت تبدیل میکنید. لحظه رونمایی شگفتانگیز است. بسیار هیجانزده هستید. انتظار دارید با علاقه کاربران مواجه شوید و خودتان را برای برگزاری جشن آماده میکنید. اما این ماجرا فقط برای تعداد کمی از استارتاپها اتفاق میافتد! احتمالاً در ابتدا با چیزی مواجه شوید که برایتان باور نکردنی باشد. خرابی، اشکالات و یا بدتر از همه: هیچی! اگر هنوز بازار را درک نکردهاید، برای این مورد آماده شوید که هیچ کس به محصول شما اهمیتی ندهد.
در کل ما با تحقیقات بازاریابی به دنبال چند هدف مهم هستیم:
اینها جملههای رابرت لوش (Robert Lusch) رییس کمیته تعریف بازاریابی در انجمن بازاریابی آمریکا (AMA) پس از تلاشهای طولانی و بیوقفه برای ارائهی تعریف بازاریابی نوین در سال ۲۰۰۴ است.
این نوع حساسیت و حتی گزارش از تعداد کلمات، نشان میدهد که تعریف یک واژه و به طور خاص، تعریف مدیریت بازاریابی تا چه حد میتواند مهم و حیاتی باشد.
این کار باعث میشود دقیقاً بدانیم به دنبال چه باشیم و چه چیزهایی را از اولویت یادگیری خارج کنیم.
بازاریابی (Marketing) واژهای چنان گسترده است که مباحث بسیار گسترده و متنوعی را پوشش میدهد (چنانکه پیش از این گفتهایم، به چنین اصطلاحاتی، Umbrella-term یا واژههای چتری میگویند).
در مورد چنین واژههایی، تعریف مناسب، اهمیت مضاعف پیدا میکند.
به همان اندازه که در تاریخچه بازاریابی، شاید تغییر و تحول بوده و هستیم، تعریف مارکتینگ و بازاریابی هم، پیوسته دچار تحول و دگرگونی شده است.
نخستین تعریف مارکتینگ یا بازاریابی به شکل رسمی توسط انجمن اساتید بازاریابی آمریکا ارائه شد.
آنها بازاریابی را در سال ۱۹۳۵ چنین تعریف کردند:
بازاریابی اجرای فعالیتهایی در فضای کسب و کار است که جریان کالا و خدمات را از تولیدکننده به سمت مصرفکننده هدایت میکند.
همانطور که میتوانید حدس بزنید، این تعریف تحت تأثیر بازار کالا و خدمات در اوایل قرن بیستم است. بازاری که بخش عمدهی آن را کارخانجات تشکیل میدادند و پس از اینکه محصول از خط تولید خارج میشد، بازاریابی باید آن را به سمت بازار مصرفی هدایت میکرد (به زبان خودمان باید بگوییم: Push میکرد و سعی میکرد زودتر کالا و محصول به مصرف برسد).
حدود نیم قرن، تعریف انجمن اساتید بازاریابی آمریکا، در کتابها و مقالهها نقل میشد و به عنوان تعریف استاندارد بازاریابی پذیرفته شده بود.
انجمن بازاریابی آمریکا در سال ۱۹۸۵ تعریف جدیدی از بازاریابی را ارائه کرد:
بازاریابی یکی از وظایف سازمانی و مجموعهای از فرایندهای مرتبط با خلق ارزش، اطلاعرسانی دربارهی آن ارزش و تحویل آن به مشتریان است.
بازاریابی همچنین مدیریت ارتباط با مشتریان را، به شکلی که منافع سازمان و ذینفعان آن را تأمین کند، شامل میشود.
پنجاه سال گذشت تا در اواخر قرن بیستم، مفهوم ارزش و ارزش آفرینی، در فضای مدیریت و بازاریابی جایگاه خود را یافت.
اصطلاح مشتری هم جای مصرف کننده را گرفت و ارتباط با مشتری معنا پیدا کرد (با خواندن این تعریف، میتوانید حس کنید که رقابت، در آن سالها به تدریج معنا پیدا کرده است).
بازاریابی فرایند برنامه ریزی و اجرای فعالیتهای مربوط به شکلگیری، قیمت گذاری، ترویج و توزیع ایدهها، کالاها و خدمات است؛
به شکلی که در تبادلات انجام شده، اهداف فردی و سازمانی تأمین شوند.
شاید بتوان گفت کلمهی کلیدی تعریف در سال ۲۰۰۴، ایده است.
البته به جای واژهی تولید هم از اصطلاح شکل گیری (Conception) استفاده شده و قیمت گذاری هم در تعریف جای خود را پیدا کرده است.
باز هم تشخیص این نکته دشوار نیست که توسعه دنیای دیجیتال، باعث شد که در کنار واژههای کالا و خدمت، واژهی ایده هم به فضای مارکتینگ راه پیدا کند.
تعریف زیر، جدیدترین تعریف بازاریابی است که در سال ۲۰۰۷ ارائه شد و ۲۰۱۳ هم پس از بازنگری و بررسی مجدد، همچنان مورد اتفاق نظر بود (منبع):
Marketing is the activity, set of institutions, and processes for creating, communicating, delivering, and exchanging offerings that have value for customers, clients, partners, and society at large.
بازاریابی مجموعهی نهادها، فعالیتها و فرایندهایی است که به خلق، ارتباط [اطلاعرسانی و کسب اطلاع]، تحویل و تبادل پیشنهادها (Offerings) مربوطند.
مبادلههایی که برای مشتریان، کارفرما، شرکا و در مقیاس بزرگتر، جامعه، ارزشمند محسوب میشوند.
آخرین تعریف انجمن بازاریابی آمریکا – که هنوز هم همان تعریف مورد اشاره و استناد قرار میگیرد – دو نکتهی کلیدی را در خود دارد:
نکتهی اول، استفاده از اصطلاح پیشنهاد (Offering) است.
بعد از اینکه در کنار واژهی کالا، واژهی خدمت هم قرار گرفت، اصطلاح محصول (Product) متولد شد. به نظر میرسد که پس از توسعه دنیای دیجیتال و عرضهی امکانات جدیدی که به سادگی نمیشد آنها را کالا یا خدمت نامید، دنیای بازاریابی اصطلاح پیشنهاد (Offering) را ترجیح میدهد.
شاید نمودار زیر، این بحث را شفافتر کند:
?
بیایید به یک مثال فکر کنیم. آیا شما در گفتگوهایتان جملهی «من از خدمات اینستاگرام استفاده میکنم» را به کار میبرید؟
احتمالاً حتی در ذهنتان هم چنین تصویری از اینستاگرام ندارید (خدماتی که ارائه میشود و من استفاده میکنم).
ما معمولاً میگوییم: اینستاگرام داری؟
یا میگوییم: توی اینستاگرام هستی؟
این نوع ارزش آفرینی، با آنچه به شکل سنتی به عنوان کالا و خدمت (= محصول) میشناختیم، تفاوت دارد.
به همین علت، به نظر میرسد کارشناسان بزرگ بازاریابی جهان، به نتیجه رسیدهاند که اصطلاح پیشنهاد (Offering) جامعتر از اصطلاحات پیشین است.
نکتهی دومی که حتماً به آن توجه کردهاید، توجه به نقش کسب و کارها در سطح کلان جامعه است. این نکته به مباحثی مانند مسئولیت اجتماعی شرکتها و در شکل کلیتر، نگرش سیستمی اشاره دارد.
اگر حوصلهی جزئیات تعریفهای آکادمیک را نداشته باشید، میتوانید تعریف کاتلر از بازاریابی را بخوانید و به خاطر بسپارید.
تعریفی ساده و زیبا که میتوان آن را کمی عملیاتیتر هم دانست.
فیلیپ کاتلر که کتاب مدیریت بازاریابی او، یک منبع و مرجع معتبر جهانی برای آموزش بازاریابی است، بازاریابی را به صورت زیر تعریف میکند:
بازاریابی، دانش و هنر کشف، خلق و ارائهی ارزش،
با هدف تأمین نیازهای یک بازار هدف، همزمان با کسب سود است.
بازاریابی، نیازها و خواستههای تأمین نشده را تشخیص میدهد؛
بازارِ آنها را تعریف کرده، حجم این بازار را اندازه گیری و سود بالقوهاش را برآورد میکند.
مشخص میکند که کدام بخش از بازار را میتواند بهتر تأمین کند؛
و سپس محصولات و خدمات مناسب را طراحی و ترویج میکند.
بازاریابی دارای چهار مولفه است که عبارتند از:
کاملاً واضح و مشخص است که اگر بخواهید یک بازاریابی موفق داشته باشید، باید به اصول و مفاهیم اولیه بازاریابی مسلط باشید تا بتوانید کسب و کار خود را به بهترین شکل ممکن مدیریت کنید اما به نظر شما اصول مهم بازاریابی چیست؟ در بازاریابی ده اصل بسیار مهم وجود دارد که در این مقاله آنها را به شما معرفی خواهیم کرد.
برخی از این اصول اولیه بازاریابی عبارتند از:
ارائه ایدههای پیشنهادی، اصل اول بازاریابی است؛ به طوری که پیشنهادات شما باید در مورد محصولات و خدمات جدید باشد، مشکلاتی را حل و فصل کند یا باعث شود که روند کار شما آسانتر و بهتر پیش برود.
اصل دوم، اجرای تحقیقات در بازار است. یعنی افراد باید مخاطبان خود را به شکل احتمالی در نظر بگیرند، تحقیقات بازاریابی خود را شروع کنند و روی آن سرمایه گذاری داشته باشند. تحقیقاتی از جمله سن، جنس، نژاد، وضعیت، تعهد، درآمد، شغل و تحصیلات مشتریان.
مشخص کردن بازارهای هدف هم جزء مفاهیم و اصول اولیه بازاریابی است؛ بازارهای هدف یعنی بازارها بخشبندی های مختلف دارند و شاید تقسیم بندی آنها بر اساس جنسیت، سن و عوامل دیگر در نظر گرفته شده باشد و همین باعث می شود تمرکز شما مشخص باشد.
در اصل چهارم باید رفتار و نیاز مصرفکننده را بشناسید. اطلاعاتی را جستجو کنید تا ببینید که چگونه این نیازها قابل برطرف شدن هستند. گزینههای موجود را ارزیابی کنید و سپس خودتان را جای مشتری قرار داده و به فکر خرید باشید. همچنین باید ارزیابی بعد از خرید را هم برای مشتری در نظر بگیرید.
در اصل پنجم باید یک برنامه بازاریابی به وجود بیاورید که مهمترین سندی است که در این مسیر تهیه میشود. این برنامه باید یک نگاه کلی به تلاشهای شما برای بازاریابی اهداف بلند مدت و میان مدت و خدمات بازار هدف، رقابت و منابع بازاریابی داشته باشد.
در این اصل که یکی از مهم ترینها در مفاهیم و اصول اولیه بازاریابی است، باید عناصر مهم از جمله مکان محصول، مارکتینگ، ترفیع و قیمت را مشخص کنید. البته شاید پروسه قیمتگذاری کمی سخت و آزاردهنده باشد. همچنین باید در مورد مکانی که محصول خرید و فروش میشود، اطلاعات کافی و لازم را داشت. پروموشن یا ترفیع هم شامل فعالیتهایی است که باعث میشود پیامتان سریعتر به مشتری و مخاطب برسد.
در اصل هفتم مسئله روابط عمومی و رسانههای اجتماعی در کار است. نام تجاری، تصویر برند، و نحوه ارتباط آن با مشتریان همگی در بازاریابی یک اصل بسیار مهم محسوب می شود، یعنی بازاریابها باید مدیریت ارتباط را در استفاده از تبلیغات به عنوان مثال تاثیر بر احساسات نظرات و عقاید در نظر بگیرند.
ارزیابی کردن بودجه بازاریابی هم یکی از اصول اولیه بازاریابی محسوب میشود و شما باید بدانید که چه هزینههایی در پیش دارید، کدام هزینه در اولویت است و برای کدام یک باید برنامهریزی بیشتری داشته باشید.
در اصل نهم باید عملکرد را اندازهگیری کنید. باید نرخ بازگشت سرمایه را به خوبی بشناسید و عملکرد خودتان را مورد ارزیابی قرار دهید. نباید به مسئله فروش توجه کنید، بلکه باید میزان تماسهای تلفنی، پیامکها، کلیدها و مواردی از این قبیل را هم مورد ارزیابی قرار دهید.
در اصل دهم باید رضایت و وفاداری مشتری را را مورد ارزیابی قرار دهید. به این معنا که اگر شرکت، مشتری جدید را به خودش جذب کرد، تمام تلاش را به کار بگیرد تا بتواند مشتری را راضی نگه دارد که به آن مدیریت وفاداری گفته میشود.
برای انجام تحقیقات بازاریابی، باید مراحل زیر را برای دستیابی به دیتای مورد نیازمان انجام دهیم:
طرح مسئله، مشکل یا هدف
پیش از هر چیز باید بدانیم که چه میخواهیم و برای رسیدن به چه منظور میخواهیم دیتا کسب کنیم؟
شفافسازی راه: باید هدفی تعیین کنیم که راه ما را در طی انجام تحقیقات، روشن کند.
کلیگویی ممنوع: نباید در بیان این هدف نوعی کلیگویی شود؛ وگرنه ارزش تحقیقاتمان را پایین میآورد.
تعیین دیدگاه: طوری باشد که تحلیل گران شرکت بدانند که با چه دیدگاهی باید نتایج تحقیقات را تحلیل کنند؛ مالی؟ جامعه شناسانه؟ روانشناسانه؟
به طور مثال: برای معرفی یک محصول جدید به بازار، سوالات مطرح شده می تواند شامل:
چگونه به بازار ورود پیدا کنیم؟
با چه حجمی از کالا و یا محصول وارد بازار شویم؟
با چه حجمی از تبلیغات وارد این بازار شویم؟
روش پخشمان برای ورود به بازار چگونه خواهد بود؟
و….
انتخاب روش تحقیق یا پژوهش
تحقیقات بازاریابی را میتوان به این سه دسته تقسیم کرد:
تحقیقات اکتشافی
در این روش سعی میکنیم تا برای مشکلاتی که روشن و شفاف نیستند پاسخی بیابیم. در تحقیقات اکتشافی، به این موضوع میپردازیم که ریشه اصلی یک سری رفتارها و بازخوردها از طرف جامعه هدف چیست؟
بدین منظور غالبا نیاز به تحلیلهای روان شناسانه و جامعه شناسانه داریم. این تحقیقات با هدف یافتن راه حل یک مسئله و برای پاسخ به چگونگی آن، با استفاده از ریشهیابی رفتار مخاطب، مورد استفاده قرار میگیرد.
مواردی که در تحقیقات اکتشافی موشکافی میشود:
تحقیقات توصیفی
تحقیقات توصیفی روشی است برای تحقیق درباره این که نظر کلی جامعه درباره کالاها و محصولات، نقاط قوت و ضعف، دیدگاه مشتریان درباره برند و… چگونه است.
تحقیقات توصیفی به دو دسته زیر تقسیم میشود:
تحقیقات طولی
آن دسته از تحقیقات توصیفی هستند که قبل از هرگونه فعالیت بازاریابی، بر روی جامعه هدف، درباره یک یا چند موضوع تحقیق میشود تا نظرات افراد در طی مقاطع زمانی مختلف و ادامه دار، به دست آمده و تحلیل شوند.
نقطه ضعف چنین تحقیقی را میتوان عدم علاقه افراد جامعه به شرکت و همکاری در روند تحقیقات دانست، چرا که اکثر مردم پس از یک الی دو دوره تحقیقات، از ادامه این تحقیقات امتناع میکنند.
تحقیقات مقطعی
تحقیقات مقطعی، جامعه را در یک زمان مشخص مورد تحلیل بررسی قرار میدهد تا برای همان موقعیت زمانی تصمیمگیری شود.
تفاوت اصلی روش تحقیق توصیفی با روش تحقیق اکتشافی این است که در این روش نظر مردم پرسیده می شود و در تحقیقات اکتشافی، سعی در ریشهیابی این نظرات می شود.
تحقیقات دلیل محور
تحقیقات دلیل محور، تحقیقاتی است که در آن به دلیل و ریشه یک رفتار از طرف جامعه مورد تحقیق توجه میکنیم؛ نه صرفا نظر و عقیدهای که دارند.
نوع و منبع دیتای مورد نیاز
دستهبندی دیگری برای انواع دیتاها وجود دارد که شامل دو نوع میباشند:
از دیدگاه فیلیپ کاتلر پدر علم بازاریابی نوین:
بازاریابی به عنوان «فرآیندی مدیریتی-اجتماعی تعریف میشود که به وسیله آن، افراد، گروهها و سازمانها از طریق تولید، عرضه و مبادله کالا (و خدمات) با یکدیگر، به تأمین نیازها و خواستههای خود اقدام میکنند».
«بازاریابی علم و هنر شناخت نیازهای مشتری و پاسخگویی منطقی به آنهاست به طوری که به یک نتیجه برد-برد ختم شود».
برای انجام تحقیقات بازاریابی، باید مراحل زیر را برای دستیابی به دیتای مورد نیازمان انجام دهیم:
طرح مسئله، مشکل یا هدف
پیش از هر چیز باید بدانیم که چه میخواهیم و برای رسیدن به چه منظور میخواهیم دیتا کسب کنیم؟
شفافسازی راه: باید هدفی تعیین کنیم که راه ما را در طی انجام تحقیقات، روشن کند.
کلیگویی ممنوع: نباید در بیان این هدف نوعی کلیگویی شود؛ وگرنه ارزش تحقیقاتمان را پایین میآورد.
تعیین دیدگاه: طوری باشد که تحلیل گران شرکت بدانند که با چه دیدگاهی باید نتایج تحقیقات را تحلیل کنند؛ مالی؟ جامعه شناسانه؟ روانشناسانه؟
به طور مثال: برای معرفی یک محصول جدید به بازار، سوالات مطرح شده می تواند شامل:
چگونه به بازار ورود پیدا کنیم؟
با چه حجمی از کالا و یا محصول وارد بازار شویم؟
با چه حجمی از تبلیغات وارد این بازار شویم؟
روش پخشمان برای ورود به بازار چگونه خواهد بود؟
و….
انتخاب روش تحقیق یا پژوهش
منبع :پرینت لند