بخش دوم: اقسام آزادی
انسان که یک موجود خاصی است و زندگی او زندگی اجتماعی است و علاوه بر این در زندگی فردی خود نیز موجود تکامل یافته ای است و با گیاه و حیوان بسیار تفاوت دارد، گذشته از آزادیهایی که گیاهان و حیوانات به آنها نیازمندند یک سلسله نیازمندیهای دیگری هم دارد که به دو بخش تقسیم می شود آزادی اجتماعی و آزادی معنوی
آزادی اجتماعی چیست؟ یعنی بشر باید در اجتماع از ناحیه سایر افراد اجتماع آزادی داشته باشد و دیگران مانعی در راه رشد و تکامل او نباشند و او را محبوس نکنند و به حالت یک زندانی درنیاورند و جلوی فعالیت او را نگیرند یعنی قوای فکری و جسمی او را در جهت منافع خودشان به کار نگیرند.
یکی از گرفتاریهای بشر در طول تاریخ سوء استفاده از قدرت برای به خدمت گرفتن افراد دیگر بوده است. مثلا زمینی بوده است متعلق به دو نفر که هر دو از آن استفاده می کردند. و آنکه قوی تر بوده برای اینکه دیگری را از زمین بیرون کرده و یا او را هم را زمین در خدمت خودش می گرفته که این اسارت و بردگی است.
آزادی معنوی چیست؟ تنها آزادی اجتماعی مقدس نیست بلکه آزادی معنوی هم مقدس است و آزادی اجتماعی بدون آزادی معنوی عملی نیست و این درد امروز جامعه بشری است، انسان یک موجود مرکب و دارای قوا و غرایز گوناگون است،انسان دارای آزادی معنوی در این شعر به خوبی نمایان می شود:
فاش می گویم و از گفته خود دلشادم ، بنده عشقم و از هر دو جهان آزادم
آیا ممکن است بشر آزادی اجتماعی داشته باشد ولی آزادی معنوی نداشته باشد؟ امروز عملا می گویند: بله. مثلا در بیماریها این طور است بشر قدیم جاهل و نادان بود و از داروهای مخصوصی که تعیین کرده بود هیچ نتیجه نمی گرفت ولی امروز دانا شده و یا قانون بردگی که ملغی شده دیگر واقعا بردگی وجود ندارد؟ یا شکل و فرمش عوض شده. متاسفانه نه علم توانسته جلوی آن را بگیرد و نه تغییر قوانین.