
من خیلی اهل فیلم های ترسناک معمول نیستم، تقریبا تمام آثار ترسناک معروف را ندیدم. به این علت که ایجاد ترس با نمایش خون و قطع عضو، صداهای بلند، جامپ اسکیر، موجودات شیطانی، تاریکی و... به نظرم احمقانه است؛ همانگونه که کمدی هایی که صرفا به شوخی های جنسی تکیه دارند طنزشان آنقدرها برایم محبوب نیست.
در مقابل علاقه بسیاری به ژانر وحشت روانشناختی دارم. آثاری که ترسناک بودنشان به عنصری خلاقانه برمیگردد، و با ایجاد تجارب جدید و متفاوت هراس را به مخاطب انتقال میدهند. BACKROOMS یکی از بهترین فیلم های اینچنینی بود که دیدم.
فیلم ایدهای نو را به تصویر میکشد، مملو از نماهای خلاقانه است که احساساتی متناقض شامل کنجکاوی و ترس در بیننده ایجاد میکند. در کنار متن اصلی به عنوان یک فیلم ترسناک، زیرمتنی نسبتا غنی و مهم دارد که مخاطب را به فکر می اندازد.
از نظر فرم وفاداری به ریشه و استفاده از سبک Found Footage، در انتقال احساس وهم و ترس موثر واقع شده. بازیگری هرچند بی نقص بود اما به نظرم کارگردان به واسطه بی تجربه بودن نتوانسته بود از تمام پتانسیل دو بازیگر اصلی فیلم اش بهره ببرد. با این وجود انتخاب «کین پارسونز» 17 ساله به عنوان کارگردان یک تصمیم جسورانه و کاملا درست از سوی A24 بوده. فکر میکنم اگر فیلم را هر فرد دیگری کارگردانی میکرد، نمیتوانست در سینمایی کردن تجربه BACKROOMS چنین موفق باشد.

با این اوصاف این فیلم برای من تجربه متفاوت و لذت بخشی بود که از دیدن آن خیلی راضیام. اگر به ژانر وحشت روانشناختی و تجربه های جدید در فیلم دیدن علاقه دارید این فیلم توصیه میکنم.
بعد از تماشای فیلم مشاهده این دو ویدئو تحلیل و تفسیر به فهم بهتر لایه های عمیق تر فیلم و باز شدن گره های ذهنی کمک میکند:
https://youtu.be/SrSWWhnRXd8?si=wzJNRi8qMRWPM06d
https://youtu.be/RreQNm0VAq4?si=Aoq56SLAN3KOg0iK
نمره من: 8 از 10
⚠️ این بخش شامل افشای برخی جزئیات داستانی است

مغز انسان ماشین الگویابی و پیشبینی است و مدام در حال یافتن الگو هایی از تجارب گذشته است تا بتواند محیط ها و شرایط جدید را پیشبینی کند. علت تکاملی چنین عملکردی واضح است، انسان پیشاتمدن هرچه بیشتر میتوانست الگوهای رفتاری طبیعت و محیط، حیوانات، و حتی سایر انسان ها را شناسایی کند کمتر در معرض خطر قرار میگرفت و کنترل بیشتری نیز به دست می آورد که منافع بسیاری برای بقا به همراه داشته است. امروزه نیز ما بخش زیادی از زندگی راحت خود را مدیون همین مکانیسم الگویابی و پیشبینی هستیم، هرچند که در مواردی هم مثل نشخوارهای فکری، یا اضطراب ناشی از احتمالات بی شمار پیش رویمان در جهان مدرن، دردسرهایی برایمان میسازد.
یک فرایند شناختی دیگر در ذهن انسان تولید «طرحواره» است. بسته ای از اطلاعات که پردازش محیط را برایمان ساده میکند. مثلا طرحواره ما از ماشین شامل چهار چرخ، فرمان و... است، این سبب میشود هربار که ماشین میبینیم نیازی نباشد تمام اجزا را جدا جدا پردازش کنیم و کنار هم بگذاریم بلکه کل طرحواره ماشین در ذهن ما فعال و به صورت یک کل پردازش میشود. در مورد همه چیز از جمله محیط، رفتار اجتماعی، خود، و... چنین طرحواره هایی داریم.
اتفاقی که در BACKROOMS روی میدهد نقض پیشبینی (Prediction error) و نقض طرحواره (Schema Violation) است. هر دو این رویدادهای روانی ناراحتی و اضطراب را در ما ایجاد میکند. همین موضوع سبب میشود برای مثال حضور در مدرسه یا بیمارستان خالی ترسناک به نظر برسد (این احساس خاص Kenopsia نامیده میشود).

اما چرا دیدن BACKROOMS جز ترس نوعی حس ناراحتی نیز در ما برمیانگیزد؟ پدیدهای در روانشناسی و هنر وجود دارد با عنوان «دره وهم آلود» (Uncanny Valley) که نخستین بار یک پروفسور رباتیک ژاپنی به اسم ماساهیرو موری آن را مطرح کرد، با گذر زمان این مفهوم با «پدیده وهمی» در روانکاوی پیوند خورد. فروید در 1919 مقاله ای با عنوان «The Uncanny» امر غریب را اینگونه تعریف میکند: «پدیده وهمی چیزی است که هم آشنا است و هم به شکلی غیر منتظره ناآشنا شده است.»
فرضیه اصلی «موری» نیز این بود که هرچه ظاهر یک ربات انسانی تر میشود مشاهده گران پاسخ همدلانهتر و مثبت تری به او میدهند تا نقطه ای که تقریبا کاملا شبیه انسان میشود؛ در این نقطه ناگهان واکنش ها رنگ و بوی تنفر به خود میگیرد. این پدیده روی نمودار دره ای را شکل میدهد که نام این پدیده به آن اشاره دارد.

اما چرا چنین میشود؟ یک ویژگی غیر منتظره میتواند پیشبینی پذیری یک پدیده را نقض کند مغز در این درجه خاص از ابهام نمیتواند به سادگی موجودیت یک چیز را درک و تعیین کند، اینجا است که مقوله بندی دچار خطا میشود (Category error). پژوهش ها نشان میدهند زمان صرف شده برای ارزیابی موجودیت هایی که در دره وهمی قرار میگیرند بسیار بیشتر است؛ این یافته ها بیان میکنند که توان پردازشی مغز در این نقطه کاهش مییابد و نمیتواند به راحتی مشخص کند "این موجود انسان است یا ربات"، "این محیط خانه محسوب میشود یا نمیشود". در طول تاریخ نیز میبینیم که موجودات دورگه معمولا ترس و بیزاری ایجاد میکردهاند، فرانکشتاین نمونه معروفی از این موجودات در تاریخ ادبیات است.

کانسپت BACKROOMS (در مدیوم های مختلف شامل ویدیو یوتیوب، بازی یا فیلم) به خوبی از تمام این مکانیسمهای روانی استفاده میکند تا حس و تجربه ای نو و خاص خلق کند. شما در طول فیلم مدام با تصاویر و محیط هایی رو به رو میشود که در ظاهر عنصر ترسناکی در خود ندارند، با این حال نمیتوانید از تصور حضور در چنین محیط هایی حس خوبی کسب کنید. مواردی که اشاره کردم هسته اصلی هراسناکی فیلم را تشکیل میدهند اما پارسونز از چاشنی عناصر وحشت آفرین دیگر مثل ارتفاع، فضاهای تنگ، و خشونت نیز بهره برده و غنای ژانر ترسناک فیلمش را افزایش داده است.
«حافظه بازسازی کننده» نکته روانشناختی دیگری است که در فیلم به آن اشاره شد و به نظرم توضیح دادنش خالی از لطف نیست. یادآوری خاطرات در ذهن آنگونه که فایلی ذخیره شده در کامپیوتر را باز میکنیم روی نمیدهد، بلکه مغز همیشه فعالانه خاطرات در حافظه را بازیابی میکند. اطلاعات حسی معمولا کامل در ذهن ثبت نمیشود، همچنین با گذر زمان عناصری از یک خاطره ذخیره شده میتواند پاک شود. در هنگام یادآوری یک خاطره هربار مغز این نقاط خالی را با ساخت اطلاعات غیرواقعی پر میکند. شناخت این پدیده کمک میکند به زیادی از حد حافظه خود اعتماد نداشته باشیم.
این ایده در فیلم به خود ساختار جهان BACKROOMS منتسب میشود. کلارک اشاره میکند که این جهان مدام در حال به یاد آوردن محیط ها و افرادی است که در جهان واقعی حضور دارند و این بازنمایی مداوم هربار ناقص تر از قبل روی میدهد، که موجب خلق فضا ها و موجوداتی ناشناخته و عجیب میشود.

و در نهایت موضوعی که در زیرمتن فیلم به آن پرداخته شده ، الگوهای رفتاری ماست. الگوهایی که مدام آنها را تکرار میکنیم به امید کسب نتیجه ای متفاوت، کلارک درگیر الگویی است که در آن از پذیرش مسئولیت اشتباهاتش فرار میکند، دیگران را از خود میراند، و نتیجه میگیرد که چاره ای جز تنهایی برایش وجود ندارد. در سوی دیگر مری علی رغم اینکه با شعار شکستن الگوهای فکری به فروش کتاب خود و فعالیت تراپی مشغول است، خود درگیر این الگوی ذهنی است که باید همه را نجات دهد. او زندگی با مادری پارانوئید را در کودکی تجربه کرده، حال تلاش دارد در حرفه روانشناسی کاری که در کودکی نتوانست برای مادرش انجام دهد را جبران کند. جالب است که طرحواره ایثار و چنین الگوی رفتاری رایج ترین طرحواره در میان روانشناسان است.
اسارت در همین طرح های تکراری ریشه بسیاری از مشکلات ما در زندگی است و علت آن یعنی ترس از روبهرو شدن با شرایط جدید و ناشناخته، و شکستن طرحواره ها به خوبی در خود فیلم نمایان است. همانگونه که BACKROOMS برایمان حس ترس و ناراحتی ایجاد میکند، به شیوه ای نو رفتار کردن در زندگی نیز اضطراب آور است. مغز ما وظیفه بقا را بر عهده دارد نه بهزیستی، در نتیجه ترجیح میدهد به الگوهای پیشبینیپذیری بچسبد که بارها تجربهشان کرده است اما تن به خطر و اضطراب تغییر ندهد، حتی اگر این کار بهای سنگینی داشته باشد و زندگی ما را خالی از ارزش و مملو از رنج کند.

BACKROOMS به واسطه ژانر و همچنین اشاره مستقیم به رواندرمانی چیزی بیش از یک تجربه ترسناک است، مخاطب را به فکر فرو میبرد تا عملکرد روان انسان را مورد اندیشه قرار دهد. از یک نگاه فیلم به نوعی آینه ذهن ماست. آن اضطرابی که یک راهرو بی انتها در وجودمان بیدار میکند هنگام تغییر الگو های زندگی نیز تجربه میشود. BACKROOMS واقعی همان راهروهای ذهنی خودمان است که جرأت ترک کردنشان را نداریم، در آنها پنهان میشویم و خود را ناتوان و محکوم به تکرار لوپ ها آسیب رسان میدانیم. این فیلم شاید یادآوری باشد که ترس از ناشناخته ها سبب اسارت ما در هزارتوی شخصی مان میشود، اسارتی که خود انتخابش میکنیم و جرأت شکستنش را نداریم.
