
انسان بیش از هر چیز در جنگ و شاید در عشق خودش را نشان میدهد و رازش را فاش میکند.
-صفحه ۲۵-
مدتی است که مسئله خشونت و شر ذهنم را درگیر کرده و رو به رو شدن با شراره هایی از وحشی گری فرا حیوانی انسان چه در روزگار معاصر و چه در تاریخ آزارم میدهد. یکی از اهداف مطالعاتم در یک سال گذشته، رسیدن به پاسخ این سوال است که «آیا خصومت و قساوت در ذات آدمی ریشه دارد، یا از فرایندی بیرونی تاثیر میپذیرد؟». مرتبط با این سوال که برای من در حال حاضر سوال بنیادینی است، مسائل دیگری نیز ایجاد دغدغه کرده است. برای مثال باور، ایمان و ایدئولوژی چه نقشی در ایجاد خشونت و تاب آوری آن دارد؟ آیا شر مطلق اساساً میتواند وجود داشته باشد؟ آیا میتوان در برخورد با هر انسان ستم کاری منظری یافت که در آن مبرا از شر باشد؟ آیا انسانیت و خشونت حقیقتا در تضاد با یکدیگرند؟ و در نهایت کدام یک قدرتمندتر است، شر یا روح انسان؟
جنگ هم زندگی است. با کلی حقیقت انسانی مواجه خواهم شد...به عنوان مثال به اینکه چرا از شر متعجب نمیشویم؟ چرا حیرت از شر در نهادمان وجود ندارد؟
-صفحه ۴۳-
در ایامی زندگی میکنیم که نفرت و خشونتی رعب انگیز در گوشه و کنار جهان به چشم میخورد (اگر چشم باز کنیم) و عدم تناسب برخی رویدادهای تکاندهنده و خشونت های هولناک در آن با ادعای تمدن قرن بیست و یکمی قابل هضم نیست. برای آسودن خیال بهراحتی میتوان گمان برد که این بی رحمی ها ریشه در ذات شیطانی فلان گروه، بربریت بهمان ملت، بنیان های سیاه آن عقیده و آیین، و امراض روانی و سفاکی اندک افرادی دارد که گاه به مناسبی در قدرت نیز دست یافته اند. اگر این گروه را نابود سازیم، آن یکی ها را بکشیم، دیگری ها را به زندان بیاندازیم، و آن عقیده شوم را از زمین پاک کنیم، بشریت میماند و ذات صلح جو، لطیف و مشفق اش. اما نگاهی به تاریخ نشان میدهد که امر شرارت چیزی بسیار پیچیده تر است و آنچنان در نهاد انسان یا جامعه انسانی ریشه دوانده که برخورد ساده انگارانه با آن فریبی بیش نیست تا از رهگذر آن یا خیالمان را آسوده کنیم یا به اهدافی مثل کنترل مردمان برسیم.
به هر حال نظرم درباره این سوالات و دیدگاه ها را فعلا ابراز نمیکنم تا حداقل سیر مطالعاتی که آغاز کرده ام به یک نقطه قابل اتکا برسد و بتوانم اندیشه ای با پشتوانه بیان کنم. اما اگر هسته کلی این مسئله و سوالات مطرح شده در روان شما نیز ناآرامی و جنبشی ایجاد میکند خواندن «جنگ چهره زنانه ندارد» اثر سوتلانا الکسیویچ را پیشنهاد می دهم.
«من خوشبخت بودم... خوشبخت بودم از اینکه نمیتونستم متنفر باشم. از خودم تعجب کردم...»
-صفحه ۱۰۷-
سوتلانا الکسیویچ، برنده نوبل ادبیات سال 2015 نخستین کسی است که این جایزه را به سبب نگاشتن در ژانر ادبیات مستند دریافت کرده است. یک گونه ادبی که این کتاب اولین مواجهه من با آن بود و تجربه ای عمیقا اثر گذار برایم رقم زد.

الکسیویچ در کتاب خود به سراغ موضوعی رفته که هم در قلمرو اتحاد جماهیر شوروی مغفول بوده و هم در جهان توجهی کمتر از آنچه شایسته است به آن تعلق گرفته؛ زنان در جنگ. نگاه مرسوم به حضور زنان در جنگ آنها را در نقش پرستار و آشپز در پشت خطوط مقدم و دورتر از اوج کثافت و سیاهی میدان نبرد تصور میکند، اگر به تخیل خود رجوع کنید کمتر امکان دارد زنان را در نقش تیربارچی، راننده تانک، و یا تخریبچی به تصویر درآورید. اما در طول تاریخ همیشه واقعیت چنین نبوده. نیاز عظیم نظامی ناشی از حمله برق آسای هیتلر، و ایدئولوژی حاکم بر شوروی که مشارکت اجتماعی زنان و برابری کامل زن و مرد را از اهداف انقلابی میدانست، زمینهای شد که زنان دوشادوش مردان به این کارزار خونین وارد شوند.
با این حال پس از جنگی که منجر به کشتار حدود 27 میلیون شهروند شوروی شد و بیش از 4 سال به طول انجامید، جامعه و حکومت دست در دست هم تصمیم به فراموش کردن نقش زنان در این رویداد و بخش های تاریک و ناگفته حقیقت گرفتند. الکسیویچ در شوروی کمونیستی 40 سال بعد به سراغ روایت زنانی میرود که عامدانه شنیده نشده بودند و صدایشان از گوش تاریخ دور مانده بود.
بعد از این من بارها با این دو حقیقت که در درون یک انسان توأمان وجود دارند بخورد کردم؛ حقیقت خودشان، در صندوقچه اسرارشان محافظت میشود، و حقیقت دیگران، که رنگ و بوی روح زمانه را دارد. بوی روزنامه میدهد. حقیقت اول به ندرت میتوانست در برابر حملات و فشار همه جانبهی حقیقت دوم دوام بیاورد.
-صفحه ۱۲۷-
کتاب در قالب ادبیات مستند و بر پایه تاریخ شفاهی نگاشته شده، نویسنده در طول هفت سال به صدها شهر و روستا سفر کرده و روایت زنان بسیاری را که هر یک به شیوه ای متفاوت با جنگ برخورد داشته اند شنیده است؛ سپس در مقام یک تدوینگر این خرده روایت ها را (که هر یک جهانی در پس خود دارد) به شیوه ای هنرمندانه مانند یک کلاژ کنار هم قرار داده. اوج نبوغ او شاید این است که توانسته این تک صداهای بیشمار را چنان در کنار هم جمع کند که یک همسرایی اثر گذار از دل آن بیرون آید. تصور کنید هزاران نامه، صدها ساعت گفتگو ضبط شده و صدها ملاقات را پشت سر گذاشته اید، سپس باید این انبوه اطلاعات را که هر کدام به نوعی شایسته توجه است در یک کتاب جمعبندی کنید. آنهم نه برای پرداختن به موضوعی جزئی و متمرکز، بلکه جهت دست یافتن به چشم اندازی که تمام وسعت بی کران جنگ را پوشش دهد. کودکان، مادرانگی، عشق، نفرت، قحطی، بی رحمی، اشک، لبخند، ایدئولوژی، ظلم؛ همه این ها را میتوان در «جنگ چهره زنانه ندارد» به وضوح مشاهده کرد. الکسیویچ در اثر خود از نمایش زن در جنگ فراتر میرود، او در کتابش انسان در جنگ را به نمایش میگذارد، و برای این کار زیباترین و اثربخش ترین منظر را انتخاب کرده: دریچه نگاه زن.

خیلی زود، در همان دیدارهای اولم با آنها متوجه شدم که زنها از هرچه سخن بگویند، حتا از مرگ، همواره زیبایی را به خاطر میآورند، زیبایی بخش غیر قابل انهدام وجودشان بود.
-صفحه ۲۱۸-
موردی که در طول خواندن کتاب به آن توجه داشتم جهت گیری جنسیتی بود. در ابتدا انتظار پیشبینانه ام این بود که نویسنده به ورطه شعارها بیافتد و به این سبب بخشی از مخاطبین را دفع و بخشی را جذب کند. اما هرچه پیش رفتم به نظرم رسید که کتاب را نمیتوان اثری فمینیستی و جنسیتزده دانست، بسیار انسانی نگاشته شده و از فروکاستن تجربه جنگ به مناقشات جنسیتی پرهیز شده. نویسنده توانسته فارغ از آرمان های مدرن یا کلیشه های سنتی به موضوع بپردازد. زنان در این روایت از جنگ تنها قربانی نیستند، صرفا عواطفی چون عشق و رحم در آنها دیده نمیشود، زنان نیز مانند مردان در کنار رنج کشیدن، گاه در خشونت و حتی بی رحمی مشارکت دارند، الکسیویچ یک تیپ واحد را ارائه نمیکند، بلکه تجربه های متناقض زنان مختلف را کنار هم قرار میدهد. در روایتی زنی به دنبال انتقام سنگ دلانه از اسیران آلمانی است و در روایت دیگر زنی حتی برای مجروح دشمن دل میسوزاند.
"من وقتی میرفتم جبهه نتونستم ببوسمت. منو ببوس..." خم شدم به سمتش و بوسیدمش. اشکش جاری شد و یه جایی تو بانداژ صورتش گم شد. و تمام. مُرد...
-صفحه ۱۵۸-
پرهیز از نگاه جهت دار تنها به مسئله جنسیت محدود نیست؛ در حوزه سیاسی نیز همین رویکرد مستندنگاری حرفهای رعایت شده، برای مثال علی رغم اینکه خود نویسنده در سالهای اولیه انتشار کتاب درگیری های بسیاری با حکومت کمونیستی در ارتباط با سانسور داشته، در بازتاب دادن این موضوع که ایدئولوژی متعصّبانه کمونیسم و دیکتاتوری استالین در نجات دنیا از آتش نازیسم نقش مهمی ایفا کرده است بدون جانبداری عمل میکند، همزمان از بازگویی سرکوبها و جزم اندیشی های نظام شوروی، به ویژه در دوران استالین نیز پرهیز ندارد.
همچون هر روایت بیپرده و واقعگرایانهای از جنگ لازم است که انتظار صحنه هایی دلخراش و آزاردهنده را داشته باشید، هرچند که نویسنده برای اثربخش ساختن کتاب در پرداختن به این روایات یا جزئیات مشمئز کننده افراط به خرج نداده، با این حال برای پرهیز از آزردن خوانندهای که به تصویر کلیشهای و سینمایی از جنگ عادت دارد، آنها را کاملا حذف نکرده است. در نتیجه اگر آمادگی روانی برای رویارویی با صحنه هایی عریان از خشونت و وحشی گری کور را ندارید، خواندن کتاب را توصیه نمیکنم.
باید فورا دستش رو قطع و بعد پانسمان میکردم. هیچ راه دیگه ای هم نبود. حالا من نه چاقو همراهم داشتم نه قیچی. موقع سینه خیز رفتن... ظاهرا وسایل از کیفم بیرون افتاده بودن. حالا چی کار کنم؟ با دندون قسمت نرمی که دست ازش آویزون بود جویدم. جویدم و باندپیچی کردم... وقتی داشتم باندپیچی میکردم مجروح گفت " خواهر پرستار، سریع تر. من هنوز باید بجنگم." چون گرم بود چیزی نمیفهمید...
-صفحه ۱۷۲-

«جنگ چهره زنانه ندارد» اثر ارزشمندی در ادبیات ضد جنگ به شمار میرود. الکسیویچ ضمن ثبت واقعیت و گردآوری صدها روایت شفاهی توانسته از میان آنها روایتی ادبی خلق کند. کتاب بارها خواننده را متاثر میسازد، و در برانگیختن همدردی و انتقال تجربه درونی راویان به مخاطب بسیار موفق است. او تجربههای عمیق انسانی، از تروما و صبر و التیام گرفته تا عشق، مادرانگی، ایمان و حتی بی رحمی و خشونت را در صحنه خونین ترین جنگ تاریخ بشر به پیش چشم خواننده میگذارد.
در پایان خواندن کتاب این سوال در ذهنم باقی ماند: «به راستی جنگ چهره زنانه ندارد؟»
حین مطالعه این کتاب بارها به یاد «دا»، خاطرات سیده زهرا حسینی افتادم؛ یکی از آثار معروف ادبیات دفاع مقدس، که در آن نیز جنگ از خلال تجربه یک زن روایت شده است. در این کتاب داستان زندگی دختری نوجوان و بعدتر زنی جوان بازگو میشود که از ابتدای جنگ در آن حضور فعال داشته و زخم های عمیقی را متحمل میشود. اگر «جنگ چهره زنانه ندارد» را دوست داشتید، خواندن این کتاب را خالی از لطف نمیدانم و پیشنهاد میکنم.
