چطور ناآگاهی از مفهوم عشق میتواند دردسرساز، یا حتی سردردساز شود؟
وقتی یک شکایت جسمی شدید میشود و برایش توجیه پزشکی پیدا نمیکنم، یاد گرفتهام کمی هم در روان، افکار و احساسات فرد کنکاش کنم. نه اینکه همیشه جواب بدهد، اما خیلی وقتها گره از جایی باز میشود که انتظارش را نداریم.
خانم ۲۸ سالهای با ظاهری آراسته برای درمان آمده بود؛ با شکایت از میگرنی که در چند ماه اخیر کلافهاش کرده بود.
اول گفت:
«از شما به عنوان یک پزشک خوب خیلی تعریف کردهاند.»
جمله سادهای بود، اما برخلاف انتظارم حس خوبی نگرفتم. بیشتر احساس مسئولیت کردم؛ شبیه همان حسی که وقتی دانشجویانم مرا «استاد» صدا میزنند پیدا میکنم. انگار باید ثابت کنم واقعاً شایسته این عنوان هستم.
معاینات معمول را انجام دادم و درباره خواب، اشتها، انرژی و خلقوخو پرسیدم.
کمی مکث کرد. بعد دستش را روی شقیقهاش گذاشت و گفت:
«مدتیه نسبت به همسرم اون احساس خوب همیشگی رو ندارم.»
پرسیدم:
«چه تغییری کرده؟»
گفت:
«هیچی... یعنی کار خاصی نکرده. اتفاقاً آدم منطقی و خوبیه. ولی...»
مکث کرد.
«اوایل که ازدواج کرده بودیم، رفتارهاش اصلاً اذیتم نمیکرد. خیلی عاشقش بودم. ولی حالا هرچی میگذره، بیشتر حس میکنم اون آدمی نیست که فکر میکردم.»
پرسیدم:
«چه چیزی در رفتارش تغییر کرده؟»
گفت:
«خیلی منطقیه. زیادی منطقی. مثلاً وقتی ازش توقعی دارم، میگه رابطه جاده دوطرفهست. میگه من هم از تو توقعاتی دارم. اصلاً نمیفهمه عشق یعنی چی.»
پرسیدم:
«یعنی فکر میکنی دیگه عاشقت نیست؟»
گفت:
«آره...»
پرسیدم:
«تعریفت از عشق چیه؟»
بدون مکث گفت:
«دوست داشتنِ بدون چشمداشت.»
گفتم:
«یعنی اگر کسی واقعاً عاشق باشه، نباید از طرف مقابلش چیزی بخواد؟»
گفت:
«نه.»
«نباید انتظار محبت داشته باشه؟»
کمی فکر کرد.
«نه... عشق که معامله نیست.»
پرسیدم:
«فکر میکنی چنین عشقی چقدر میتونه دوام بیاره؟ اصلاً انسان توان داشتنِ عشقِ بدون چشمداشت رو داره؟»
گفت:
«ارزش عشق به همین سختیشه. به نظرم بله.»
نگاهش کردم و گفتم:
«پس چرا خودت بدون چشمداشت عاشق همسرت نیستی؟»
چیزی نگفت.
ادامه دادم:
«اگر عشقِ بدون چشمداشت ارزشمندترین نوع عشقه، چرا انتظار داری او این کار رو برای تو انجام بده؟ چرا خودت انجامش نمیدی؟»
چند ثانیه سکوت کرد.
بعد آرام گفت:
«یعنی من باید دوستش داشته باشم، حتی اگر اون چیزی که میخوام بهم نده؟»
گفتم:
«اگر تعریف خودت از عشق اینه، بله.»
اشک در چشمانش جمع شد.
با صدایی که میلرزید پرسید:
«پس... پس عشق چی هست؟»
تکیهام را به پشتی صندلی دادم.
برای لحظهای فکر کردم شاید جواب دادن به این سؤال، از درمان سردردش مهمتر باشد.
گفتم:
«فکر میکنم چند چیز مختلف رو اسمش رو گذاشتیم عشق.»
«مثلاً؟»
«اون چیزی که اوایل رابطه تجربه کردی؛ شور، هیجان، کشش شدید، بیخوابی و فکر کردنِ مداوم به یک نفر... بخشی از اون، حاصل تغییرات هورمونی و زیستی مغزه. خیلی واقعی به نظر میرسه، اما قرار نیست تا آخر عمر با همون شدت ادامه پیدا کنه.»
لبخند کمرنگی زد:
«یعنی اون عشق نبود؟»
گفتم:
«چرا. عشق بود. اما همه عشق نبود.»
ساکت شد.
ادامه دادم:
«گاهی هم چیزی رو عشق مینامیم که در واقع نیاز خودمونه. میگیم "دوستت دارم"، اما منظورمون اینه که "دوستت دارم چون باعث میشی احساس خوبی داشته باشم." تا وقتی مطابق میل ما رفتار میکنه، عاشقیم؛ وقتی نمیکنه، احساس میکنیم عشق از بین رفته.»
گفت:
«پس این هم عشق نیست؟»
گفتم:
«ممکنه بخشی از عشق باشه، اما اگر تمامش باشه، بیشتر شبیه دوست داشتنِ چیزی برای نیازهای خودمونه.»
کمی سکوت کردم.
«بعد یک عشق دیگه هم هست که خیلی دربارهش حرف میزنیم؛ توی فیلمها، شعرها و قصهها.»
لبخند تلخی زد.
گفتم:
«عشقی که آدمها بعد از کلی رنج و سوءتفاهم بالاخره به هم میرسن و داستان تمام میشه.»
«و ما هیچوقت نمیبینیم بعدش چه اتفاقی میافته.»
یک دروغ بزرگ که همه دوست دارند باور کنند به هم رسیدند و یک عمر با خوبی و خوشی زندگی کردند
خنده از صورتش رفت.
گفتم:
«این عشق برای تماشا کردن زیباست، اما اگر معیار زندگیمون بشه، ممکنه زندگی واقعیمون همیشه ناقص به نظر برسه.»
پرسید:
«پس اون عشق واقعی که میگی کدومه؟»
گفتم:
«شاید چیزی بسیار معمولیتر از چیزهایی که دنبالش میگردیم.»
منتظر ماند.
«عشقی که بیشتر از اینکه یک احساس شدید باشه، حاصل رفتارهای ماست. اینکه همدیگه رو بشناسیم، با هم صمیمیت جسمی و احساسی داشته باشیم، به هم متعهد باشیم، اختلاف داشته باشیم و باز هم انتخاب کنیم که رابطه رو خراب نکنیم.»
گفت:
«یعنی عشق واقعی اینقدر معمولیه؟»
گفتم:
«شاید.»
بعد اضافه کردم:
«ممکنه حتی گاهی آنقدر آرام باشه که فکر کنیم دیگر عشق نیست.»
دستش هنوز روی شقیقهاش بود.
مکث کردم.
« زندگی مشترک، بیشتر از اینکه پیدا کردن عشق باشه، ساختنشه.»
بلند شد.
نمیدانستم سردردش از فردا بهتر خواهد شد یا نه. برای درمان میگرن هنوز نسخهای لازم بود؛ اما برای چیزی که سالها ذهنش را درگیر کرده بود، شاید اولین قدم را برداشته بود.
«یادت باشه، اگر شوهرت دقیقاً همون چیزی بود که دوست داشتی و عاشقش بودی، هنر زیادی نکردی. هنر واقعی شاید این باشه که بعضی خصوصیاتش رو دوست نداشته باشی، اما هنوز بتونی کلیت وجودش رو دوست داشته باشی.»
مکثی کرد و لبخند تلخ و شیرینی زد و رفت.
و من به این فکر کردم که گاهی آدمها نه از کمبود عشق، که از تصوری که درباره عشق ساختهاند، سرشان درد میگیرد.