برای شخصیتپردازی در آثار نمایشی اعم از سینما و تئاتر، عنصر «زبان» و «گویش» بهمنظور پرداخت شخصیتهای داستانی و نمایشی عامل بسیار مهمی در باورپذیری نقش به شمار میآید و یک نشانهی معرف و شناسهای از جغرافیای زیستی شخصیتها برای مخاطب به دست میدهد؛ به دیگر سخن، هنگامیکه شخصیتهای نمایش (کاراکتر) به گفتار (دیالوگ) و سخن میپردازند، محل و منطقه زیست و موقعیت جغرافیایی و طبقه اجتماعی خود را معرفی میکنند و این امر اگر درست اجرا و طراحی نشود، شخصیتپردازی و باورپذیری نقشها دچار ایراد و ضعف میشود.
برای مثال در سینما، یک بازیگر حرفهای غیر بلوچ جهت ایفای نقش یک بلوچ، در تمرینها و چالشهای موجود نقش برای رسیدن به شخصیت از لحاظ بیان و ادای حرکتها، بایستی جنس و مختصات آن را طراحی و اجرا کند تا به نقش و شخصیت نزدیک شود و یا اینکه یک بازیگر غیرحرفهای بلوچ انتخاب شده و تمرینها برای اجرای نقش از نظر فنی و آموزشهای لازم انجام شود تا اجرای درستی شکل بگیرد، در غیر این صورت عامل «باورپذیری» دچار خدشه میشود.
٭٭٭
فیلم ترکی و سینمای بومی
تولید و نمایش (اکران) فیلمهای بلند سینمایی به زبان ترکی طی سالهای اخیر در چرخه تولید سینما به شکل محدود آغاز شده است، امری که سابق بر این از بُعد آماری نزدیک به صفر بود. این شرایط به جرات و میزان بالای خطرپذیری تهیهکنندگان، سرمایهگذاران و سازندگان آثار برمیگردد و باور به تأثیر فرم و ساختار سینما در جغرافیای داستان بهمنظور واقعگرایی در فیلمها و هزینههایی که فیلمسازان برای هموار کردن این مسیر تازه و حرکت نوپدید میپردازند تا مدیریت سینمای ایران به این باور برسد که در سرزمین پهناور ایران با اقلیمها، اقوام، زبانها و گویشهای مختلف، توجه به «سینمای بومی» لازمهی رسیدن به «سینمای ملی» است. این طیف متنوع فرهنگی یک امتیاز و ارزش است نه تحدید؛ بایستی از آن در مسیر بالندگی فرهنگ و هنر بهره جست تا در چرخهی تبادل فرهنگی، داشتهها و فرا یافتههای همدیگر را غنیتر سازند.
«سینمای بومی» میتواند شناسنامهی سینمای ایران باشد اگر مجال بروز و ظهور داشته و فرصت اکران مناسب در اختیارش قرار بگیرد. البته مراد از سینمای بومی، «سینمای محلی» نیست که آن را در چارچوب پندارها و انگارههای ذهنی و محدود خلاصه کنیم، بلکه سینمایی است بهرهمند از عناصر کاملاً بومی که از جغرافیای داستانِ فیلم بر میآید و مجالی است تا فیلمسازان و سینماگران در اندازههای داستان فیلم، به سینمای زادبوم خود توجه کنند و قصههای بومی را در جغرافیایی تازه به تصویر بکشند و در این میان، چهرههای تازه و با استعداد نیز وارد جریان اصلی سینما خواهند شد.
شادروان «یدالله صمدی» در دهه 60 و 70 با فیلمهای «ساوالان» و «دمرل» و طرحهای دیگری که در ذهن داشت و هرگز امکان ساختش را نیافت، تلاش میکرد تا فرهنگ و آیینهای منطقه آذربایجان را در آثارش بازتاب دهد اما تمام تلاشها در سایهی ساخت فیلم به زبانی غیر از فضای داستان، درباره فرهنگ و زبانی متفاوت و خارج از اقلیم و جغرافیای داستان، موجبات کاهش سطح و میزان باورپذیری فیلم را فراهم میساخت.
میبایست تجربههای تازه رخ میداد و فیلمسازانی در مسیر پر چالش تجربه، پوستهی کلاسیک سینما را کنار میزدند تا فصل و زبانی نو برای فیلمسازی پدید آید و سینما عرصهی دیگری تجربه کند و به «زندگی» نزدیکتر شود، همچون تجربههای دیگری که در تمام پدیدههای فرهنگی و معرفتی وابسته به ابزار -از آغاز- رخ داده و امتداد یافته است.
موضوع سینمای بومی میتواند جلوههای دیگری به ظرفیتهای ارزشمند سینمای ایران بیافزاید تا بتوان از منظر آن هویت ملی را در پهنهی گیتی و روی پرده سینما به تماشا نشست؛ امری که سالهاست نادیده انگاشته شده است. موضوع بومیسازی در سینما میتواند تلاشی باشد در جهت پیوند میان مفاهیم بومی با ویژگیها و مؤلفههای ایرانی، اگر حمایت شود و مدیران سینمای کشور این مقوله را جدی بگیرند.
جریان سینمای آذربایجان!؟
گاهی برخی افراد در نوشتهها یا در سخنان خود، از رونق ساخت فیلم ترکی طی سالهای اخیر تحت عنوان «جریان سینمای آذربایجان» یاد میکنند. در نگاه نخست، از این تعبیر دو برداشت حاصل میشود:
1- سینما در منطقه آذربایجان و چرخهی تولید تا نمایش فیلم در آن بهقدری پویا و فعالشده که از آن به جریان سینما یاد میشود!
2- ساخت فیلم ترکی در سینمای ایران و فیلمهایی درباره آذربایجان در کشور قابلتوجه بوده و تبدیل به جریانی شده موسوم به جریان سینمای ایران!
بایستی گفت: کاش چنین میبود. بهزعم نگارنده، هر دو برداشت ره به خطا میبرد ازاینرو که اساساً چیزی به نام سینمای آذربایجان – و حتی سینمای اقوام- در کشور ما و در پیکرهی نظام سینمای ایران وجود ندارد چون سینما نیز همچون دیگر امور تمرکز دارد در پایتخت، تا چه رسد به اینکه جریانی هم بر آن مترتب باشد.
تولید یک یا چند فیلم به تعداد انگشتشمار به زبان ترکی با ذوق و تلاش چند فیلمساز آمیخته و پیوسته است که برخی با سرمایه شخصی و هزینه بسیار اندک و تعدادی نیز با حمایت تهیهکنندگان پایتخت به سرانجام رسیده است.
جریان سینمایی آنگاه شکل میگیرد که سازوکار تولید حرفهای بهویژه از نظر سرمایه و مدیریت تهیه و تولید فیلم برای تمام مراحل آن -از پیشتولید تا پستولید- وجود داشته و چند تهیهکننده حرفهای برای استمرار حرکتهای سینمایی فعال باشند. «جریان»، روندی قائم به «استمرار» و «امتداد» است، نه فرایندی مقطعی و به گاه تنفس. یک جریان فرهنگی و هنری در فرایندی «پیوسته» معنا مییابد نه موردی؛ اثری فراگیر و در برگیرنده دارد نه بخشی. برای رسیدن به «جریان»، ره بسیار است و همین روند کنونی بایستی سالها با گامهایی آگاهانه و ساخت فیلمهایی که حرفی برای گفتن دارند، ادامه یابد تا به یک جنبش و جریانی اصیل و واقعی تبدیل شود.
«جریان» در تولیدات اخیر فیلمهای ترکی در سینمای ایران، یک «حرکت» و «پویش» است که از پس تجربههای موفق ظهور کرده و رخ مینمایاند. حرکتِ تولید فیلم به زبان ترکی در منطقه آذربایجان هم با اراده، تلاش و تفکر باورمند سینماگران ترکزبان و با سرمایه و حمایت تهیهکنندگانی از مرکز (پایتخت) شکلگرفته و سرانجام یافته است.
شکلگیری جریان سینمایی با دستورالعمل و بخشنامه رخ نمیدهد، بلکه ماهیتی «درونزا» دارد و ازاینرو به جنبش و جریانی اثرگذار بدل میشود و هر چه عمیقتر باشد، مانایی و پایداریاش بیشتر خواهد بود.
مشکلات و موانع
ساخت فیلم به زبان ترکی یا هر زبانی غیر از فارسی، با مشکلات و دشواریهایی همراه است همچون «از دست دادن بخشی از مخاطبان سینما» که عادت و حوصلهای برای تماشای فیلم با زیرنویس ندارند و این امر علاوه از تاثیر بر میزان فروش فیلم، ریسک و خطر بازگشت سرمایه فیلم را نیز بالا میبرد و برای همین تهیهکنندگان سینما اغلب تمایلی به ساخت فیلمهای بومی با زبانی غیر از فارسی ندارند.
همچنین برخی از «افراد تندرو» و دگم که میپندارند همه چیز - حتی زبان و فرهنگ- بایستی به سمت زبان و فرهنگ رسمی کشور برود و با «دیدگاه افراطی» خود تلاش دارند تا همه را یک رنگ و شبیه هم سازند و تیشه به ریشهی یکی از زیباترین جلوههای فرهنگ، یعنی تکثر و تنوع فرهنگی در میان اقوام و مناطق بومی داخل میزنند، و این ذهنیت باعث میشود تا در مقابل ساخت و نمایش فیلمهایی غیر از زبان رسمی مقاومت و حتی مخالفت نمایند و تا میتوانند سازندگان این آثار را نکوهش و سرزنش کنند. این افراد درکی از ساحت و ساخت و جنس فرهنگ ندارند. تنوع پذیری و تکثر گرایی فرهنگی، پایهساز توسعه و تعالی انسان است که همراه با گسترش نگرش و بینش فردی، رضایتمندی فکری، احساسی، روحی و اخلاقی انسان را نیز فراهم میسازد.
تنوع فرهنگی و وجود اقوام و فرهنگهای مختلف در ایران، همانند شمشیر دو لبه است که میتواند موجب تقویت هویت فرهنگی و قومی شود و انسجام ملی را افزایش دهد یا اینکه در سویی هولناک و معکوس و در نتیجهی بی خردی و عدم تدبیر مناسب و ضعف مدیریت فرهنگی، به گسست اجتماعی- ملی و نیز تجزیهی مناطق بومی کشور منجر شود.
مرور فیلمهای ترکی سالیان اخیر
خالی از لطف نیست و به حق شایسته است مروری داشته باشیم بر تعدادی از فیلمهای ترکی زبان که در سالهای اخیر با تلاش و سرمایه تهیهکنندگان علاقهمند به فرهنگ و سینما در آذربایجان و یا باورمندان به تاثیر سینمای بومی بر همگرایی فرهنگی در کشور تهیه و عرضه شده است.
از این فیلمها، برخی به اکران عمومی رسیده، تعدادی در گروه سینمای هنر و تجربه به شکل محدود نمایش داشته و اغلب آنها نیز به جهت نداشتن تهیهکننده حرفهای یا عدم دسترسی به سیستم اکران عمومی، رنگ پرده اکران را ندیده یا توقیف شده و مجوز نمایش ندارند:
سویوق(بهمن و بهرام ارک/ 1394)، دومان (نادر ساعیور/ 1394)، ائو (اصغر یوسفینژاد/ 1395)، کومور (اسماعیل منصف/ 1395)، پیرمردها نمیمیرند(رضا جمالی/ 1396)، پوست (بهمن و بهرام ارک/ 1397)، قابان (سیاوش راد/ 1397)، نامو/ بیگانه (نادر ساعیور/ 1398)، آتابای (نیکی کریمی/ 1398)، قولچاق (اصغر یوسفینژاد/ 1400) و موقعیت مهدی (هادی حجازیفر).