ویرگول
ورودثبت نام
علی اکبر افتخار
علی اکبر افتخارمنتقد فیلم و عکاس
علی اکبر افتخار
علی اکبر افتخار
خواندن ۳ دقیقه·۲ ماه پیش

داستان‌های موازی و چرخش فرهادی/ نگاهی به جدیدترین فیلم اصغر فرهادی

«داستان‌های موازی» برای فرهادی نه یک تداوم ساده، بلکه یک چرخش پارادایمی محسوب می‌شود. او در این فیلم آگاهانه از الگوهای تثبیت‌شده سینمای خود فاصله گرفته و به سمت ساختاری رفته که برای مخاطب آثار قبلی‌اش چالش‌برانگیز است.
در آثار پیشین فرهادی، روایت خطی و رئالیسم عینی ستون اصلی بود. اما در «داستان‌های موازی» مرز میان گذشته و حال، و واقعیت و تخیل در میزانسن و روایت فرومی‌ریزد. فیلم به‌جای بازنمایی واقعیت، خودِ فرآیند خلق و توهم را به تصویر می‌کشد.

برخی منتقدان اشاره کرده‌اند که حادثه محرک داستان بسیار دیر (حدود دقیقه ۱۰۰) رخ می‌دهد. اگر فیلم را کلاسیک ببینیم این یک ضعف است، اما در خوانش پست‌مدرن، این تأخیر بخشی از منطق روایت برای انباشت تدریجی ابهام است.
فرهادی این بار از تمایز بصری (نور و فیلتر آبی) برای جدا کردن جهان خیال از واقعیت استفاده می‌کند. همچنین «عنصر صدا» و طراحی صدای شخصیت‌های همسایه به یک وجه ساختاری و الهام‌بخش در فیلم تبدیل شده است.
برخلاف سنت تلخ‌کامی در پایان‌بندی‌های فرهادی، این فیلم با حسی «نویدبخش» به پایان می‌رسد؛ جایی که خیال به نیرویی برای دگرگون کردن واقعیت تبدیل می‌شود.

«داستان‌های موازی» یک اقتباس آزاد است، نه بازسازی. فرهادی ایده اولیه «نگاه از پنجره» را از کیشلوفسکی قرض گرفته، اما آن را از یک داستان عاشقانه به یک داستان درباره نوشتن، امر واقع و خیال در نویسندگی و داستان‌گویی تبدیل کرده است. کیشلوفسکی درباره این می‌پرسید که «عشق چیست و چه بر سر ما می‌آورد؟»؛ فرهادی می‌پرسد «وقتی واقعیت را به داستان تبدیل می‌کنیم، چه اتفاقی برای آن واقعیت و برای خودمان می‌افتد؟»
شاید بتوان گفت فرهادی هم مثل کیشلوفسکی، هانکه و کیارستمی فیلمساز «سؤال» است، نه «پاسخ». او نمی‌خواهد به ما بگوید چه کسی مقصر است، بلکه می‌خواهد نشان دهد که چرا قضاوت کردن این‌قدر دشوار است. این می‌تواند هم نشانه عمق اخلاقی باشد و هم نشانه احتیاط محافظه‌کارانه. مرز بین این دو باریک است و فرهادی سال‌هاست روی همان مرز راه می‌رود: گاهی با مهارت و گاه با احتیاط.
تفاوت فرهادی با آن سه نفر در «لحن» است. کیشلوفسکی با همدلی می‌پرسد، کیارستمی با شعر و هانکه با خشم؛ فرهادی اما با فاصله‌ای محترمانه می‌پرسد - نه آن‌قدر سرد که تماشاگر را پس بزند و نه آن‌چنان گرم که پاسخ را تحمیل کند.
و همین «موقعیت میانه» است که او را در کنار آن سه نفر می‌نشاند، اما نه هم‌تراز. کیشلوفسکی سؤال را تا انتها می‌برد و در ابهام رها می‌کند. هانکه تماشاگر را در برابر سؤال مسئول می‌کند. فرهادی سؤال را باز می‌گذارد - و این بازگذاشتن، هم نقطه قوت اوست و هم، به تعبیر منتقدان، محدودیتش.

این فیلم مرا یاد «آگراندیسمان» آنتونیونی انداخت. هر دو دربارهٔ «بزرگ‌نمایی»‌اند: توماس در آگراندیسمان، عکس‌ها را بزرگ می‌کرد تا حقیقت را ببیند، اما هرچه بیشتر بزرگ می‌کرد، مبهم‌تر می‌شد. سیلوی در فیلم فرهادی هم زندگی همسایه‌ها را «بزرگ‌نمایی» می‌کند، اما نه برای شناخت، بلکه برای ساختن.
آنتونیونی در «آگراندیسمان» نشان داد که بزرگ‌نمایی، حقیقت را دورتر می‌کند؛ فرهادی نشان می‌دهد که بزرگ‌نمایی، واقعیت را جایگزین می‌کند. و همین‌جاست که فرهادی از آنتونیونی جدا می‌شود: پرسش او دیگر «آیا می‌توانیم حقیقت را ببینیم؟» نیست، بلکه «وقتی داستان می‌سازیم، چه بر سر واقعیت می‌آوریم؟»

اصغر فرهادینقد فیلمسینمای ایران
۴
۰
علی اکبر افتخار
علی اکبر افتخار
منتقد فیلم و عکاس
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید