
Exception (استثنا) رویدادی است که در هنگام اجرای برنامه رخ میدهد و باعث توقف اجرای عادی برنامه میشود.
این اتفاق معمولاً به دلیل عوامل خارجی یا شرایط پیشبینینشده رخ میدهد.
نمونه عوامل ایجاد استثنا:
ورودی نادرست کاربر (int("abc"))
تقسیم بر صفر (10 / 0)
اختلال در شبکه یا ارتباطات
مشکل در سختافزار یا نرمافزار جانبی
Bug (باگ): خطایی ناشی از کدنویسی یا منطق برنامهنویس است (مثلاً فرمول اشتباه).
Exception: خطایی است که در زمان اجرا و به دلیل شرایط خارج از کنترل برنامه ایجاد میشود.
برای جلوگیری از متوقف شدن ناگهانی برنامه از بلوک try-except استفاده میشود:
try: num = int(input("یک عدد وارد کنید: ")) result = 10 / num print("نتیجه:", result) except ValueError: print("⚠️ خطا: ورودی باید عدد باشد.") except ZeroDivisionError: print("⚠️ خطا: تقسیم بر صفر مجاز نیست.") except Exception as e: print("⚠️ یک خطای ناشناخته رخ داد:", e)
try → قسمتی از کد که احتمال خطا دارد.
except → واکنش برنامه در صورت وقوع خطا.
else → در صورت عدم وقوع خطا اجرا میشود.
finally → همیشه اجرا میشود (چه خطا رخ دهد چه نه).
مثال:
try: file = open("data.txt", "r") content = file.read() except FileNotFoundError: print("⚠️ فایل پیدا نشد.") else: print("فایل با موفقیت خوانده شد.") finally: print("عملیات پایان یافت.")
مدیریت درست استثنا باعث میشود برنامه مقاومتر و کاربرپسندتر شود.
همیشه سعی کن خطاهای خاص (مثل ValueError, ZeroDivisionError) رو مدیریت کنی نه فقط یک except کلی.
در پایتون اینطوری نوشته میشود:
try: # کدی که احتمال خطا دارد except: # کاری که باید انجام شود اگر خطا رخ داد
try: x = int("abc") # این خطا میدهد چون "abc" عدد نیست except: print("یه خطا رخ داد!")
خروجی:
یه خطا رخ داد!
گاهی میخواهیم فقط خطاهای مشخصی رو بگیریم:
try: num = 10 / 0 # تقسیم بر صفر except ZeroDivisionError: print("تقسیم بر صفر مجاز نیست.")
خروجی:
تقسیم بر صفر مجاز نیست.
elseاگر هیچ خطایی رخ نده، بخش else اجرا میشود:
try: x = int("123") except: print("یه خطا رخ داد.") else: print("همه چیز درست اجرا شد:", x)
خروجی:
همه چیز درست اجرا شد: 123
finallyبخشی که همیشه اجرا میشود چه خطا رخ بده چه نه:
try: print(5 / 0) except ZeroDivisionError: print("خطا: تقسیم بر صفر.") finally: print("پایان برنامه.")
خروجی:
خطا: تقسیم بر صفر. پایان برنامه.
شرطها بخش حیاتی برنامهنویسی هستند. آنها به برنامه اجازه میدهند تصمیم بگیرد چه کاری انجام دهد بر اساس شرایط مختلف.
بخش else اختیاری است.
میتوان چندین if پشت سر هم نوشت، اما وجود else معمولاً منطق برنامه را کاملتر و قویتر میکند.
بدون else، اگر هیچ شرطی درست نباشد، برنامه هیچ کاری انجام نمیدهد.
اگر شرطها زیاد باشند، هر شرط باید جداگانه بررسی شود.
برای اینکه این بررسی به شکل مرتب و خوانا باشد، پایتون از elif استفاده میکند.
elif ترکیبی از if و else است که اجازه میدهد بین یک if و یک else چندین شرط قرار دهید.
موردتوضیحifبرای بررسی یک شرط مستقل استفاده میشود. هر if جداگانه است و میتواند مستقل اجرا شود.elifزمانی استفاده میشود که چند شرط وابسته به هم داریم و فقط یکی از آنها باید اجرا شود.
⚠️ نکته: وقتی از elif استفاده میکنیم، اگر یک شرط درست باشد، سایر elif ها و else نادیده گرفته میشوند.
برنامهای بنویسیم که با گرفتن معدل کاربر، نتیجه را اعلام کند:
معدل بین 90 تا 100 → "تاپ"
معدل بالاتر از 60 → "پاس"
معدل کمتر از 60 → "Fail"
معدل زیر 10 → "حذف ترم"
grade = float(input("معدل خود را وارد کنید: ")) if grade >= 90 and grade <= 100: print("تاپ") elif grade > 60: print("پاس") elif grade < 10: print("حذف ترم") else: print("Fail")
✅ نکتهها:
از and برای ترکیب شرطها استفاده کردیم.
elif به ما کمک کرد شرطهای وابسته را مرتب بررسی کنیم.
else تضمین میکند که اگر هیچ شرط دیگری برقرار نبود، یک خروجی داشته باشیم.
یک فروشگاه آنلاین بساز که:
نام کالا، قیمت کالا و تعداد موجودی هر کالا را نمایش دهد.
از کاربر تعداد سفارش هر کالا را بگیرد.
اگر کاربر بیشتر از موجودی سفارش دهد، پیغام خطا بدهد.
# لیست کالاها products = [ {"name": "کتاب", "price": 50, "stock": 10}, {"name": "خودکار", "price": 5, "stock": 20}, {"name": "دفتر", "price": 20, "stock": 15} ] for product in products: print(f"{product['name']} - قیمت: {product['price']} - موجودی: {product['stock']}") order = int(input(f"تعداد سفارش برای {product['name']} را وارد کنید: ")) if order <= product['stock']: print(f"سفارش شما برای {order} عدد {product['name']} ثبت شد.\n") else: print(f"⚠️ موجودی کافی نیست. فقط {product['stock']} عدد موجود است.\n")
✅ نکات مهم:
شرط if order <= product['stock'] بررسی میکند که کاربر بیش از موجودی سفارش ندهد.
استفاده از for باعث میشود تمام کالاها یک به یک بررسی شوند.
در این تمرین، اگر بخواهی میتوانیم elif اضافه کنیم تا پیامهای متفاوتی برای تعداد خیلی زیاد یا منفی هم بدهد.