شطرنج در دنیای امروز از چنان اهمیت و اعتباری برخوردار است که می توان آن را در کنار سایر علوم قرار داد. بنابراین جای شگفتی نیست اگر در کشور های متمدن شطرنج بازان را به دیده ی نوابغ و افراد استثنائی می نگرند و حتی به آنان درجات عالی علمی اعطا می کنند. از این رو زندگی مرفهی داشته و با فراغت کافی به شطرنج می پردازند. تا جایی که برخی از آنان کاری جز شرکت در مسابقات بین المللی ندارند.
اکنون هر ساله در سطح بین المللی مسابقات شطرنج به صورت های مختلف، از جمله انفرادی، تیمی، زنان، دانشجویان و حتی نابینایان برگزار می شود. با یک نگاه کلی می توان دریافت که پیشرفت یک کشور با توسعه و نفوذ شطرنج چندان با هم بی رابطه نیستند.
جای تأسف است که در برخی از کشورهای عرب هنوز آن چنان که باید، این هنر جایگاه خود را نیافته است و تأسف بار تر زمانی است که بدانیم شطرنج دوران رشد و شکوفایی خود را در سایه ی تمدن اسلامی گذرانده و جهان این هنر رفیع را از مسلمانان آموخته است.
تذکر این نکته ضروری است که بسیاری هنوز شطرنج را در ردیف بازی هایی چون ورق، دومینو و … به حساب می آورند. حتی گاه در میان تحصیل کرده ها نیز یک چنین تلقی از شطرنج دیده می شود. حال آن که شطرنج پیش از آن که یک سرگرمی و یک بازی باشد، یک ورزش فکری و یک هنر است.
به گفته ی لئوپولد دوسوسور، شطرنج را چینیان در قرن دهم قبل از میلاد اختراع کردند و پادشاهان چین بدان عشق می ورزیدند؛ برخی آن را به هوانگ شنگ حاکم چینی منصوب کرده اند. او شطرنج را طی محاصره ی شهر شن سی در اردوگاه خود اختراع کرد تا سربازانش را در اثنای محاصره ی طولانی سرگرم نگه دارد و آن را جوک-جو-هانک-کی نامید که به معنای دانش جنگ است.
برخی از مورخان شطرنج را به صصة بن داهر هندی نسبت می دهند که در اوایل قرن ششم میلادی می زیسته است. گفته می شود که وی شطرنج را پس از اختراع نرد توسط یکی از پادشاهان ساسانی اختراع کرد و آن را به درگاه خسروی ایران عرضه داشت. پادشاه ساسانی خواست تا وی را پاداشی دهد و از او خواست که تقاضایش را بیان کند. صصة در خواست دانه ای گندم نمود و آن را در اولین مربع صفحه ی شطرنج قرار داد. سپس از پادشاه خواست که در مربع های بعدی هر بار به تعداد دو برابر دفعه ی قبل گندم قرار دهد، تا مربع آخر؛ پس از محاسبه معلوم گشت که مقدار گندم مورد تقاضای حکیم نه تنها از محصول گندم یک ساله هندوستان بیشتر است بلکه تمام محصول گندم کره ی زمین نیز کفاف نمی دهد!
یعقوبی فضائل کشور هند را سه چیز برشمرد: کلیله و دمنه، شطرنج و ۹ عدد تشکیل دهنده ی اعداد حسابی. در سال ۱۷۵۹ اویلر، ریاضیدان سوئیسی، مسئله ای را مطرح کرد که حکمای برهمن هند آن را دو هزار سال پیش بیان کرده بودند و آن، حرکت دادن یک اسب در ۶۴ خانه ی شطرنج بود به نحوی که از هر خانه بیش از یک بار عبور نکند و در نهایت به خانه ای که از خانه ی اول تنها یک حرکت فاصله دارد بازگردد. صفی الدین حلی این مسئله را در دیوانش به صورت شعر درآورده است!
عده ای معتقدند شطرنج و نرد در مقابل هم و بر اساس بحث جبر و اختیار به وجود آمده اند. اینان می گویند نرد نشان دهنده ی قهری بودن افعال انسان است و این خداوند است که بر افعال انسان تواناست. نرد را به مثابه زمان و مکان و ۳۰ مهره ی آن را روزهای یک ماه در نظر گرفته اند و این ۳۰ مهره را بر اساس نقصان و پر شدن ماه به دو قسمت کرده اند. مهره های سیاه نشانگر شب ها و مهره های سفید صبح های هر ماه هستند. تعداد خانه ها را نیز به تعداد ساعات شبانه روز یعنی ۲۴ ساعت قرار داده اند. تاس ها نشانگر اقسام سه گانه ی زمان (گذشته، حال و آینده) و تعداد سطوح هر تاس مبین جهات شش گانه یعنی چپ، راست، جلو، عقب، بالا و پایین هستند و جمع دو عدد در دو سطح مقابل همدیگر در تاس برابر با روز های هفته یعنی ۷ است (۱ در مقابل ۶، ۲ در مقابل ۵ و …). زمانی که بازیکن تاس می ریزد، مجبور به قبول سرنوشتی است که برایش مقرر شده و این جبر است.
