جنگ رمضان هویت ملی را حول «مقاومت» بازسازی کرد. این، بهخودیخود دستاورد کمی نبود؛ اما یک نکته را نباید از چشم انداخت: همبستگی در سایه تهدید، همیشه همبستگیِ پایدار نیست. وقتی خطر مشترک جدی است، خیانت هزینه دارد و همکاری پاداش فوری میگیرد. آدمها کنار هم میایستند، نه لزوماً چون به هم اعتماد دارند، بلکه چون رفتن به سمت بدترین گزینه در آن لحظه گران تمام میشود. در چنین وضعیتی، همکاری تعادلی شکل میگیرد؛ اما این تعادل به یک مکانیسم بیرونی وصل است: تهدید. تهدید که فروکش کند، حسابوکتابها عوض میشود. همان کنشگری که دیروز در سنگر، همکاری را عقلانی میدید، امروز در فضای پس از جنگ، ناگزیر است هزینههای همکاری را دوباره محاسبه کند. اگر نهاد ضامن معتبر نباشد و اطلاعات درباره نیّت طرف مقابل نامتقارن بماند، احتیاط بیشازحد، کاهش تعهد و آمادگی برای «سواری مجانی» دیگری به گزینه غالب بدل میشود. اینجاست که هویت مقاومتی، اگر به هویت کنشگر تبدیل نشود، در بهترین حالت به بقای تدافعی بسنده میکند و در بدترین حالت، به عزلتگرایی یا فرصتطلبی سیاسی میانجامد.
بعد از جنگ، کنشگر نمیداند طرف مقابل چه در سر دارد. نهاد ضامن هم که معتبر نباشد، آدمها ناگزیر به احتیاط بیشازحد میرسند: تعهد را کم میکنند، پشت خود را نمیپوشانند و خود را برای «سواری مجانی» دیگری آماده نگه میدارند. اینجا همان معمای زندانی است، منتها در مقیاس ملی و چندلایه. در لایه نخست، شهروند از خیانت نهاد میترسد؛ در لایه دوم، نهاد از همکاری نکردن شهروند بیمناک است؛ و در لایه سوم، نهادهای میانی با بیاعتمادی نهادین، هزینه هر مبادله را چنان بالا میبرند که همکاری حتی در سطح کوچک هم نمیصرفد. نتیجه؟ تعادلی ناکارآمد: هر کس جداگانه «عقلانی» رفتار میکند، اما جمع، فلج میشود. نکته مهم این است که در این ماتریس، بدگمانی فقط یک حالت روانی نیست؛ یک استراتژی دفاعی است که در نبود تضمین نهادی، به کنشگر کمک میکند از آسیب احتمالی جلوگیری کند. اما همین استراتژی، وقتی تعمیم مییابد، به مانع اصلی همکاری جمعی تبدیل میشود.
روانشناسی این رابطه، ماجرا را بدتر میکند. بدگمانی تعمیمیافته، حافظه جمعی از خیانت نهادی و ترس از سوءاستفاده، اعتماد را از یک پیشبینی تجربی به یک ریسک ادراکی تبدیل میکند. کنشگر بهجای آزمودن همکاری، رفتار دیگری را از پیش خصمانه یا فرصتطلبانه میخواند؛ و بعد، همان انتظار بدبینانه را با رفتار خودش تأیید میکند. به بیان دقیقتر، وقتی شهروند انتظار دارد نهاد او را تنها بگذارد، انگیزه کمتری برای مشارکت دارد؛ کاهش مشارکت، ضعف نهاد را تقویت میکند؛ ضعف نهاد، انتظار خیانت را واقعیتر میکند؛ و این چرخه، خودش را بازتولید میکند. بدبینی محتاطانه اینطور به فلج کامل همکاری جمعی میرسد و سرمایه اجتماعی (همان ظرفیت مشترک برای کنش جمعی) فرسوده میشود. خیلی ساده: کم همکاری میکنیم، چون به هم بدگمانیم؛ بدگمانتر میشویم، چون کم همکاری میکنیم. در این چرخه شوم، هر دور، هزینه شکستن بیاعتمادی را بالاتر میبرد و هزینه ادامه دادن آن را پایینتر نشان میدهد.
در چنین وضعیتی، هویت مقاومتی اگر به هویت کنشگر تبدیل نشود، در بهترین حالت به بقای تدافعی بسنده میکند و در بدترین حالت، به عزلتگرایی یا فرصتطلبی سیاسی میانجامد. عملگرایی خلاق اما نه دعوت به خوشبینی اخلاقی است و نه تغییر روایت صرف. کاری که باید کرد، تغییر ماتریس پاداش است: تضمین نهادی معتبر، شفافسازی اطلاعات، تکرار بازی در سطوح تودرتو و ساختن تعادلهای همکاری کوچکمقیاس؛ تعادلهایی که هزینه خیانت را بالا و پاداش همکاری را قابل پیشبینی کنند. این تغییر، پیش از هر چیز، یک مهندسی نهادی است، نه یک توصیه اخلاقی. اگر کنشگر بداند که همکاریاش بیپاسخ نمیماند و خیانت طرف مقابل هزینه دارد، انتظاراتش بازتنظیم میشود. اگر بازی در سطوح کوچکتر تکرار شود، تجربه همکاری قابل تعمیمتر میشود. و اگر اطلاعات شفافتر باشد، سوءظن جای خود را به پیشبینی متقابل میدهد. اینها همان چیزهایی است که همکاری تعادلی را از یک استثنای جنگی به یک قاعده پس از جنگ تبدیل میکند.
هویت کنشگر، یک شعار انتزاعی نیست؛ دستگاهی برای هماهنگکردن انتظارات است. در نظم چندقطبی جدید، این دستگاه است که کنشگر را از محاسبه «بقا» به محاسبه «اثرگذاری راهبردی» منتقل میکند. اما تا وقتی چرخه شوم بیاعتمادی نهادین (کم همکاری، تأیید بدگمانی، افزایش سواری مجانی و بازتولید تعادل ناکارآمد) شکسته نشود، این گذار در سطح حرف میماند. کنشگری راهبردی، پیش از آنکه به اتحادسازی و قاعدهسازی در نظم چندقطبی نیاز داشته باشد، به یک تعادل همکاری بالاتر در درون جامعه نیاز دارد. بدون این تعادل، هویت مقاومتی در سنگر میماند؛ با این تعادل، میتواند از سنگر به میز بازی بیاید و در نظم چندقطبی جدید، نه فقط «بقا» بلکه «پیشرفت» را هدف بگیرد.