طرح ایران ۲۰۳۵ در تشخیص یک نقطه درست ایستاده است: نسل جدید نه فقط به مهارت‌های آینده‌گرا، بلکه به مبانی معرفتی برای تشخیص دستکاری روایت نیاز دارد. جنگ رمضان این نیاز را آشکار کرد، اما آشکارگی به‌خودی‌خود درمان نیست. تفاوت میان تشخیص و درمان در این‌جا یک تفاوت لفظی نیست؛ همان تفاوتی است که میان شناختن یک بیماری و ساختن سازوکاری برای درمان آن وجود دارد. از آن‌جا که نهاد آموزش پایه در بازی تکراری با اطلاعات نامتقارن و افق کوتاه‌مدت گیر افتاده است، هر اصلاح محتوایی پیش از رسیدن به معرفت‌شناسی مقاومت، در دام بی‌اعتمادی نهادین می‌افتد. به بیان دیگر، مسأله این نیست که چه محتوایی باید آموزش داده شود؛ مسأله این است که چرا کنشگرانی که این محتوا را دریافت می‌کنند، انگیزه‌ای برای باور کردن آن ندارند.
مکانیسم روشن است و می‌توان آن را گام‌به‌گام بازخوانی کرد. خانواده ابتدا نشانه صداقت نهاد را می‌سنجد و بعد دامنه همکاری را تنظیم می‌کند؛ یعنی پیش از آن‌که به محتوا نگاه کند، به رفتار نهاد نگاه می‌کند. معلم اگر ببیند محتوای رسمی با واقعیت اجتماعی فاصله دارد، به آیین‌گرایی محتوایی بسنده می‌کند؛ همان بسندگی‌ای که ظاهر همکاری را حفظ می‌کند اما محتوای همکاری را تخلیه می‌سازد. دانش‌آموز مهارت‌های آینده‌گرا را در فضای غیررسمی و بی‌اعتبار جست‌وجو می‌کند، زیرا در فضای رسمی نشانه‌ای از کارآمدی این مهارت‌ها نمی‌بیند. سیاست‌گذار هم با اعلام فوریت، امکان سواری مجانی نهادهای موازی را فراهم می‌سازد؛ نهادهایی که هزینه اصلاح را نمی‌پردازند اما از اعتبار اعلام فوریت بهره می‌برند. در چنین ساختاری، هر کنشگر انتظار دارد دیگری ابتدا هزینه همکاری را بپذیرد. این انتظار، انتظاری غیرعقلانی نیست؛ در بازی تکراری، عقلانی‌ترین پاسخ به بی‌اعتمادی طرف مقابل، احتیاط است. نتیجه، تعادلی ناکارآمد است: همه از شکست آموزش می‌گویند، اما هیچ‌کس اولین قدم را برنمی‌دارد.
این تعادل ناکارآمد را باید در روان‌شناسی روابط متقابل خواند، نه صرفاً در ادبیات برنامه‌درسی. همکاری تعادلی وقتی شکل می‌گیرد که کنشگر نشانه‌های قابل راستی‌آزمایی از تعهد طرف مقابل ببیند؛ نشانه‌هایی که هزینه‌ای واقعی بر طرف مقابل تحمیل کرده باشند، نه اعلامیه‌هایی که هیچ هزینه‌ای برای نقض آن‌ها وجود ندارد. اگر نهاد آموزش پایه در عمل نشان دهد که گفتار رسمی با کردار نهادی هم‌خوان نیست، دانش‌آموز یاد می‌گیرد همکاری با نهاد یک انتخاب احمقانه است. این یادگیری، تدریجی و انباشتی است و در هر تجربه کوچک ناهم‌خوانی، یک لایه دیگر به آن افزوده می‌شود. آن‌گاه بدگمانی تعمیم‌یافته نه یک آسیب جانبی، بلکه یک راهبرد عقلانی در معمای زندانی چندلایه می‌شود: راهبردی که از یک موقعیت محدود به همه موقعیت‌های مشابه تعمیم پیدا می‌کند و در هر رابطه جدید، پیش از شکل‌گیری اعتماد، آن را مسدود می‌سازد. در این وضعیت، جنگ شناختی دشمن نیازی به تولید محتوای پیچیده ندارد؛ کافی است همان شکاف میان گفتار و کردار را بزرگ‌نمایی کند تا روایت‌سازی او به‌مثابه افشای حقیقت خوانده شود. این ارزان‌ترین و کارآمدترین شکل جنگ شناختی است: دشمن به جای ساختن روایت جدید، روایت موجود را با شکاف موجود هم‌تراز می‌کند.
از منظر شکست نهادی، درمان پیشنهادی ایران ۲۰۳۵ نیز اگر بدون بازسازی سرمایه اجتماعی و بدون تعهد معتبر نسبت به شفافیت، پاسخ‌گویی و اصلاح تدریجی روابط متقابل طراحی شود، خود به میدان دیگری برای سواری مجانی بدل می‌شود. توضیح این نکته ضروری است: تعهد معتبر آن تعهدی است که نقض آن برای نهاد هزینه‌ای محسوس داشته باشد و راستی‌آزمایی آن برای کنشگران پایین‌دست ممکن باشد؛ در غیر این صورت، هر تعهدی در سطح اعلامیه باقی می‌ماند و در همان چرخه‌ای گرفتار می‌شود که قرار بود آن را بشکند. نهادی که در گذشته وعده اصلاح داده و هزینه آن را به کنشگران پایین‌دست منتقل کرده است، نمی‌تواند با بخشنامه بی‌اعتمادی نهادین را به همکاری تعادلی تبدیل کند. در بازی تکراری، تاریخچه کنش‌ها سنگین‌تر از اعلامیه‌های جدید وزن دارد؛ این یک قاعده رفتاری است، نه یک داوری اخلاقی. کنشگر در تصمیم خود، حافظه دارد و آن حافظه، مستقل از نیت اعلام‌شده نهاد، در محاسبه او وارد می‌شود.
بنابراین، بازطراحی محتوای آموزش پایه برای مواجهه با جنگ شناختی پیش از هر چیز یک مسأله انتخاب عمومی و روان‌شناسی روابط متقابل است، نه صرفاً یک مسأله برنامه‌درسی. اگر این مسأله در چارچوب برنامه‌درسی خوانده شود، پاسخ آن نیز برنامه‌درسی خواهد بود؛ یعنی متنی بهتر، تصویری بهتر، و همان تعادل ناکارآمد. اما اگر در چارچوب انتخاب عمومی خوانده شود، پرسش اصلی تغییر می‌کند: چه کسی هزینه اصلاح را می‌پردازد و چه کسی از آن بهره می‌برد؟ تا زمانی که پاسخ این پرسش روشن نشود، هر محتوای معرفتی جدید نیز به سرنوشت محتوای قبلی دچار می‌شود.
تا زمانی که نهاد آموزش پایه نتواند زنجیره‌ای کوچک اما قابل راستی‌آزمایی از همکاری متقابل بسازد، هر بازخوانی مبانی معرفتی در سطح اعلامیه می‌ماند. این زنجیره سه حلقه دارد و هر حلقه باید پیش از حلقه بعدی تثبیت شود. حلقه اول، شفافیت درباره شکست‌های گذشته است؛ نه اعترافی نمایشی، بلکه ارائه سنجه‌هایی که کنشگر بتواند با آن‌ها پیشرفت یا عقب‌گرد را بسنجد. حلقه دوم، پذیرش هزینه اصلاح از سوی سیاست‌گذار است؛ هزینه‌ای که پیش از مطالبه از معلم و خانواده پرداخت شده باشد. حلقه سوم، دادن نقش واقعی به معلم و خانواده در تولید محتوا است؛ نقشی که در آن نظر آن‌ها امکان تغییر نتیجه را داشته باشد، نه صرفاً امکان مشارکت در یک فرایند تشریفاتی. اگر این سه حلقه به ترتیب و با گام‌های کوچک اما قابل راستی‌آزمایی ساخته شوند، همکاری تعادلی ممکن می‌شود؛ زیرا هر گام، نشانه‌ای است که هزینه‌ای واقعی بر نهاد تحمیل کرده و بنابراین در محاسبه کنشگر وزن پیدا می‌کند.
در غیر این صورت، چرخه شوم بدگمانی تعمیم‌یافته به جای گشودن راه همکاری تعادلی، نسل جدید را به بدبینانه‌ترین استراتژی در قبال هر روایت رسمی سوق می‌دهد. این چرخه یک ویژگی مهم دارد: خودتقویت‌کننده است. هر تجربه ناهم‌خوانی، انتظار ناهم‌خوانی بعدی را تقویت می‌کند؛ هر انتظار تقویت‌شده، دامنه همکاری را کوچک‌تر می‌کند؛ و هر دامنه کوچک‌تر، شواهد بیشتری از شکست جمعی تولید می‌کند که خود مبنای انتظار بعدی می‌شود. شکستن این چرخه از درون آن ممکن نیست؛ نیازمند یک مداخله بیرونی است که هزینه‌ای واقعی بر طرف قوی‌تر تحمیل کند، زیرا در منطق روابط متقابل، اعتماد از سمت کسی آغاز می‌شود که توان پرداخت هزینه اولین قدم را دارد. و جنگ شناختی نه با محتوای معرفتی، بلکه با فرسایش سرمایه اجتماعی و تعادل ناکارآمد نهادین به پیروزی می‌رسد.
