
نشستم روبهرویش. گفتم: «بهروز، تو از این فضای مجازی خسته نمیشی؟»
نگاهی بهم کرد. لبخند زد. گفت: «خسته بشم؟ بزرگترین نمایشگاه دروغ دنیا رو دارم نگاه میکنم.»
گفتم: «کجا؟»
گوشی را کمی بالا گرفت. «همین. توی جیبمون.»
خندیدم. گفتم: «باز شروع کردی؟»
پُکی زد. «نه، هنوز دارم گرم میکنم.»
چند لحظه ساکت ماند. دود را داد بیرون. بعد گفت: «میدونی کدوم تبلیغها بیشتر جواب میدن؟»
گفتم: «اونایی که بیشتر دیده میشن؟»
سرش را تکان داد. «نه. اونایی که دروغهای قشنگتری میگن.»
گفتم: «یعنی مردم دروغ دوست دارن؟»
بهروز قلیان را کنار گذاشت. «نه. ما عاشقِ دروغهایی هستیم که دوست داریم واقعیت داشته باشن.» مکث کرد. «بعد هم اسمهای قشنگ روشون میذاریم: امید، انگیزه، اعتمادبهنفس، برند شخصی، آیندهٔ روشن.» لبخند زد. «آدمها از عوض کردن اسمها بیشتر از عوض کردن واقعیت خوششون میآد.»
گفتم: «پس مشکل از تبلیغه؟»
بهروز سرش را تکان داد. «نه. تبلیغ فقط فروشندهست.» پُکی زد. «ما از قبل مشتری بودیم.»
گوشی را روی میز گذاشت. برای اولین بار مستقیم توی چشمهایم نگاه کرد. «اصلاً میدونی چرا بعضی دروغها اینقدر ماندگارن؟»
گفتم: «چون ما میخوایم باور کنیم؟»
گفت: «فقط این نیست.» پُکی زد. «ببین، یه مهندس رو تصور کن. توی کلهٔ تکتک ما یه مهندس نشسته. کارش اینه که دنیا رو برامون بسازه. نقشه بکشه. دیوار بچینه. سقف بزنه.»
اخم کردم. «چه مهندسی؟»
خندید. «همونی که شبانهروز داره واقعیت رو برات مونتاژ میکنه. بهش میگن مغز. ولی من ترجیح میدم بهش بگم مهندسِ ساختمونِ ذهن.»
قلیان را کنار گذاشت. «این مهندس یه مشکل بزرگ داره. از جای خالی بدش میآد. نقشه که ناقص باشه، پروژه رو متوقف نمیکنه. خودش یه چیزی میکشه که کار نخوابه.»
گفتم: «یعنی حدس میزنه؟»
گفت: «بدتر از حدس. حدسش رو قطعی فرض میکنه، نقشه میکنه، و میسازه. بعدش هم تحویل میده بهت: "بفرما، این هم واقعیت."»
گفتم: «خب، اگه بعداً بفهمه یه جای ساختمون از اول ایراد داشته، باید خرابش کنه و دوباره بسازه.»
بهروز سرش را تکان داد. «نه. معمولاً این کار رو نمیکنه. به جاش یه دیوار اضافه میکنه. یه ستون میذاره. یه تیرآهن از یه پروژهٔ دیگه قرض میگیره. یه توضیح تازه برای اشتباهش پیدا میکنه. هر بار هم به خودش میگه: این بهترین و مهندسیترین ساختمون دنیاست.»
پُکی زد. «اسم این کار رو میذارن "سوگیری تأیید." ولی من میگم "تنبلیِ مهندس."»
گفتم: «پس تمام این خرابکاریها تقصیر خودشه.»
بهروز چند لحظه نگاهم کرد. بعد خیلی آرام گفت: «عجیبه.» چند ثانیه سکوت کرد. «تو بودی خرابش میکردی؟»
خواستم جواب بدهم. نتوانستم.
بهروز دوباره پُکی زد. «منم خرابش نمیکردم.» نگاهش توی دود گم شد. «هیچ مهندسی دلش نمیآد ساختمونی رو که سالها براش زحمت کشیده، با دست خودش خراب کنه.»
سکوت کرد. بعد ادامه داد: «اون هیچوقت نقشهٔ کاملی نداشته. نصف نقشه سفید بوده. نمیدونسته فردا چه مصالحی به دستش میرسه. یه خاطره. یه تجربه. یه جمله از معلم. یه حرف از مادر. یه کتاب. یه شکست. هر کدوم یه کامیون مصالح بوده. هر چی به دستش رسیده، اگه با همون نقشه جور درمیاومده، به کارش برده. نه چون بهترین بوده. نه چون خودش سفارش داده. چون چیز بهتری نداشته. پروژه نباید میخوابیده.»
من هنوز ساکت بودم.
بهروز ادامه داد: «چند سال بعد، یکی از بیرون میآد. نقشه رو باز میکنه. دو دقیقه نگاهش میکنه. میگه اینجاش اشتباهه، اونجاشم اشتباهه.» پُکی زد. «ممکنه ایرادها رو درست دیده باشه. ولی کار رو ندیده. ندیده اون روز بودجه چقدر بوده. ندیده چه مصالحی دمِ دست مهندس بوده. ندیده چند بار مجبور شده بین چند انتخابِ بد، یکی رو انتخاب کنه. ندیده هر تصمیمی که گرفته، با همون چیزهایی بوده که همون روز در اختیارش بوده.»
نگاهش را به من دوخت. «برای همینه که میگم: اشتباه کردن، با مقصر بودن فرق داره. اون با چیزهایی که داشت، بهترین ساختمونی رو ساخت که میشد.»
جرعهای از چایش نوشید. «بعدها اگه یه مصالح بهتر پیدا کنه، دلش نمیآد کل ساختمون رو خراب کنه. سعی میکنه همون رو یه جوری توی ساختمون جا بده. یه دیوار جابهجا میکنه. یه ستون اضافه میکنه. یه تیرآهن قرض میگیره. نه برای اینکه از حقیقت فرار میکنه. برای اینکه دلش برای ساختمونی که با هزار بدبختی ساخته، میسوزه.»
چند دقیقه هیچکدام چیزی نگفتیم. بهروز با قاشق، ته استکان چای را آرام هم میزد.
گفتم: «پس یعنی باید یه روز ساختمونمون رو خراب کنیم؟»
بهروز لبخند زد. «نه. این اشتباهِ بیشتر آدمهاست.» پُکی زد. «هیچ ساختمونی با دو تا آجر خراب نمیشه. مشکل اینه که ما سالها جرئت نمیکنیم حتی یه آجر رو بیرون بکشیم. بعد یه روز میبینیم دیگه با آجر درست نمیشه. کار به ستون رسیده.» نگاهش را از پنجره گرفت. «اون روز درد شروع میشه.»
گفتم: «خب، نمیشه که تا ابد یه فاجعهٔ مهندسی رو ادامه داد. بالاخره یه روزی باید خرابش کرد.»
بهروز سرش را تکان داد. چند لحظه سکوت کرد. بعد آرام گفت: «بعضیها از ترسِ خراب شدن، هیچ آجری رو تکون نمیدن. بعضیها هم از هیجانِ تغییر، هر روز یه ستون رو میترکونن.» لبخندش کمکم محو شد. «هر دو گروه، آخرش بیخونه میشن.»
سکوت کرد. بعد ادامه داد: «چه حالی داره مهندسی که ساختمونش ویران میشه؟ دیگه چه توجیهی برای سالها تحمل رنج و سختی داره؟ افسوس و حسرتی بیپایان؟» مکث کرد. «ولی اگه این بار شروع کنه، تمام مصالح رو یکجا داره. و تجربهٔ سالها درد و رنج.»
خندید. «شاید الان وقتشه خودم چند تا ستون رو خراب کنم.» نگاهش را به استکان دوخت. «نه برای اینکه از ساختمونم بدم اومده. برای اینکه شاید امروز این کار راحتتر از فرداست.»
سکوت کردم. برای اولین بار، بهروز داشت از خودش حرف میزد. نه از مردم. نه از جامعه. نه از مغز. از خودش. و عجیب بود. تمام این مدت فکر میکردم بهروز دارد ساختمانِ فکرِ آدمها را توضیح میدهد. حالا فهمیدم داشت با زبان مهندسی درد دل میکرد.
دیگر چیزی نگفتم. بهروز هم ساکت شد. قلیان خاموش شده بود. چایش هم سرد. فقط استکان را آرام بین انگشتهایش میچرخاند. انگار داشت به ساختمانی فکر میکرد که سالها با دستهای خودش ساخته بود.
از کنارش که رد میشدم، آرام گفتم: «بهروز، چایت سرد شد.»
بدون اینکه سرش را بلند کند، گفت: «بذار سرد بشه.» مکث کرد. «گاهی آدم باید قبل از عوض کردنِ ساختمون، جرئت کنه فقط یه آجر رو از جاش دربیاره.»
دیگر چیزی نگفت. من هم چیزی نگفتم. به این فکر میکردم که شاید بیشترِ ما، عمرمان را صرفِ دفاع از ساختمانی میکنیم که خودمان هم هیچوقت فرصت نکردهایم دوباره، با دقت، به نقشهاش نگاه کنیم. و شاید شجاعت، از خراب کردنِ ساختمان شروع نمیشود. از بیرون کشیدنِ اولین آجر شروع میشود.