در میان شاخههای درخت بائوبابِ نیمهخشکیدهای، در کنار روستایی در ماداگاسکار، کلاغی لانه دارد.
غروب است. شبحهای باریک و بلند، زیر درخت در جنبوجوشاند؛ مردان و زنانی با پوستی همرنگِ پرِ کلاغ. روستا شامل چند کپر از نی است. کلاغ، در صد سال عمر خود، بسیار از این انسانها دیده که آمدهاند، زیستهاند و رفتهاند. شبهایی را که پسران و دختران جوان زیر درخت، آرام نجوا کردهاند از سر گذرانده است. گاهی زنانی را دیده که دور کپری با نگرانی میچرخند؛ از داخل، نالهٔ زنی میآید، جیغی، و سپس صدای نوزادی که همه را آرام و خوشحال میکند.
این روزها کلاغ متوجه پیرمردی روستایی شده که روزها جلوی کپر خود روی زمین مینشیند و به بازی کودکان و رفتوآمد اهالی چشم میدوزد. شبها هم به آسمان نگاه میکند. مرد، چند روزی است که همسرش را از دست داده است؛ کلاغ این را از شلوغی چند روز پیشِ خانهٔ آن مرد و گریههای زنان فهمید.
دخترک، با چشمان سیاهِ درشت، از پنجره به مهتاب نگاه میکند. نهساله است و با پدر و نامادریاش زندگی میکند. موهای مشکیِ فرفریِ براق و چشمانی درشت و سیاه، زیبایی خاصی به چهرهاش میدهد. زیر نور ماه، پیرمرد را میبیند که جلوی خانهاش نشسته است. نورِ ماهِ کامل، پیرمردِ همسایه را برای دخترک به مجسمهای نورانی تبدیل کرده است. در ذهن معصوم کودک، پیرمرد یکی از خدایان است؛ خدایی دانا و تنها.
چشمان کمسوی پیرمرد به ستارههاست. مهتاب، نور ستارهها را کمرمق کرده است. با این وجود، ستارگان بسیارند؛ بیشمارند و اصرار به بودن و دیده شدن دارند. پیرمرد، آرام نجوا میکند. شاید آوازی از دوران جوانیاش زمزمه میکند.
صبح، دخترک با کاسهای شیر پیش پیرمرد رفت. کنار پیرمرد، روی زمین نشست. پیرمرد، شیر را که سر کشید، دخترک آرام پرسید:
— «هیچوقت جوون بودی؟»
پیرمرد از سؤال دختر خندهاش گرفت:
— «البته دخترم، البته. من هم روزی جوان بودم، و آن هم چه جوانی! قویترین و زیباترین جوانِ روستا.»
و شروع کرد به تعریف کردن خاطراتش. حضورِ فرشتهٔ کوچک، انگار پیر را جوان کرده بود. دخترک، با چشمان معصومش که گاهی با شنیدن خاطرات پیرمرد گردتر میشدند، تا ظهر پای صحبتهایش نشست. گاهی لبخندی و گاه کمی هیجان در چهرهاش نمایان میشد. ظهر که شد، از پیرمرد خداحافظی کرد و پرسید:
— «میتونم شب هم بیام پیشت؟»
و پیرمرد، که گذشت زمان را حس نکرده بود، با اشتیاق گفت:
— «البته دخترم، خوشحال میشم.»
و با نگاهش دختر را بدرقه کرد.
اشتیاق دخترک برای شنیدن صحبتهای پدربزرگ، او را اول شب به خانهٔ پیرمرد کشاند. سؤالهایش پایانی نداشتند و پیرمرد، با وجود خستگی، جواب میداد:
— «پدربزرگ! تو همهچی رو میدونی؟»
پیرمرد کمی سکوت کرد:
— «میدونی دخترم! به نظرم نه ممکنه و نه لازم که آدم همهچی رو بدونه. چیزی که ازش مطمئنم اینه که انسان میتونه و باید همه رو دوست داشته باشه؛ آدما، حیوونا و درختها رو. اینجوریه که زندگی قشنگتر میشه.»
با خنده ادامه داد:
— «نکنه با این حرفم از فردا نری مدرسه! درسهات رو باید بخونی، ولی به نظرم چیزی که از یاد گرفتن مهمتره، دوست داشتنه.»
دیر وقت بود و دخترک، در حال رفتن، با لبخند گفت:
— «حتماً، پدربزرگ.»
کلاغ، پیرتر از آن بود که برای یافتن غذا به دورها برود. از طرفی گرسنگی و از طرفی دیگر، نوعی احساس امنیت در کنار پیرمرد، باعث میشد که عصرها پیش پیرمرد برود. با احتیاط دوروبر او راه میرفت. پیرمرد، که میدانست کلاغ به خاطر نیاز به غذا پیشش میآید، گاهی تکهنانی و، اگر داشت، بخشی از غذایش را با او قسمت میکرد. کلاغ تنها به او اعتماد داشت و سعی میکرد از دید اهالی، مخصوصاً کودکان، پنهان بماند. دیده بود که کودکان روستا چه شیطنتهایی با جانوران دیگر میکردند.
اگر هم دخترک پیش پدربزرگش میآمد، به حکم احتیاط، سعی میکرد کمتر دوروبر پیرمرد بپلکد. اما وقتی چند بار دید که دخترک هم به او غذا میدهد و آزاری به او نمیرساند، کمکم اعتمادی در او شکل گرفت.
ماهها به همین منوال گذشت. پیوند میان پیرمرد، دخترک و کلاغ به قدری عمیق شد که کلاغ دیگر همبازی دخترک و همدم پیرمرد شده بود. او حالا بخشی از این محفل کوچک بود؛ موجودی که با سکوتش، شاهدِ درسهای بزرگِ زندگی بود.
پیرمرد نهتنها خاطرات جوانی، بلکه رازِ زیستن را به دخترک آموخت. گاهی که دل دخترک میگرفت و با پدربزرگش درد دل میکرد، پیرمرد میگفت:
— «ببین دخترم، زندگی گاهی مثل شب، سیاه میشه، ولی خیلی وقتا هم به روشنی و زیبایی روزه. پس مهم اینه که چقدر از خودمون «نور» به جا میگذاریم.»
یک شب، کلاغ حس کرد که سنگینی عجیبی بر بالهایش نشسته است. او دیگر نه برای غذا، که فقط برای بودن کنار پیرمرد میآمد. پیرمرد هم نحیفتر از همیشه بود. آن شب، پیرمرد برای آخرین بار به ستارهها خیره شد. دخترک کنارش نشسته بود و دستهای چروکیدهاش را در دست داشت. پیرمرد آرام گفت:
— «کلاغها حافظهٔ زمیناند... وقتی من نباشم، او میداند که اینجا چه گذشت. تو هم باش؛ تو هم همان «دوست داشتن» را به بقیه یاد بده.»
صبح روز بعد، پیرمرد در خواب رفته بود؛ با همان آرامشی که شبها به ستارهها نگاه میکرد. کلاغ، در کنار سرِ او، روی چهارپایهای نشسته بود. این حالت را خوب میشناخت. دیده بود که اینجور خوابیدن، بیداری ندارد. او دیگر تلاشی برای پنهان شدن هم نداشت.
وقتی اهالی برای بدرقهٔ پیرمرد آمدند، کلاغ از بالای درخت، با نگاهی که انگار پیامی باستانی در خود داشت، برای آخرین بار بر فرازِ کپرها چرخید و سپس به سمت افقِ بیانتهای ماداگاسکار پرواز کرد و دیگر هرگز بازنگشت.
دخترک گریه نکرد. شب که شد، کاسهٔ شیر را برداشت، جلوی کپر، روی زمین نشست و به ستارهها خیره شد. وقتی بچههای کوچکترِ روستا دورش جمع شدند، او رو به درختِ بائوبابِ پیر کرد و شروع کرد به گفتن:
— «یکی بود، یکی نبود...»