
سانتیاگو خواب گنجی را میبیند؛ گنجی در نزدیکی اهرام مصر.
همین خواب کافی است تا زندگی ای را که میشناسد رها کند و راه بیفتد.
اما شاید گنج اهرام، بیشتر از آنکه مقصد باشد، بهانه ای برای حرکت باشد.
سالها پیش، از کتاب شوهر آهو خانم جمله ای را یادداشت کرده بودم که هنوز هم برایم قابل استفاده است:
حرکت و جنبش اگر همهجا همدم موفقیت نیست، سکون و تسلیم در عوض همسر مادامالعمر ناکامیست.
ویلیام بولیتو هم در دوازده نفر علیه خدا، وقتی از ماجراجویان حرف میزند، به همین میل آدمی برای بیرون آمدن از وضعیت موجود و شکستن زندگی تثبیتشده نزدیک میشود.
سانتیاگو هم میتوانست بماند.
چوپانی کند، گوسفندهایش را داشته باشد، مسیرهای آشنایش را برود و همان زندگی را ادامه دهد.
اما حرکت میکند.
نه به این دلیل که میداند چه چیزی در انتظارش است؛ اتفاقاً نمیداند.
و شاید ارزش حرکت دقیقاً همینجاست.
چون خیلی وقتها ما برای رسیدن به چیزی حرکت میکنیم، اما در مسیر به چیزهایی میرسیم که اصلاً در فهرست خواستههایمان نبودهاند.
سانتیاگو خیلی زود گنجش را پیدا نمیکند.
پولش را از دست میدهد و مجبور میشود در مغازهٔ یک بلورفروش کار کند.
اگر قرار باشد کتاب را فقط از زاویهٔ رسیدن به گنج بخوانیم، این قسمت چیزی جز یک توقف اجباری نیست.
اما اگر مسیر را هم بخشی از گنج بدانیم، ماجرا عوض میشود.
سانتیاگو در همان مغازه چیزهایی پیدا میکند که برای پیدا کردنشان از خانه بیرون نیامده بود.
با آدمی روبرو میشود که سالها آرزویی داشته، اما جرئت یا توان رفتن به سمتش را نداشته است.
اینجا دو آدم کنار هم قرار میگیرند:
یکی آرزو دارد و حرکت میکند؛
دیگری آرزو دارد و میماند.
و شاید تفاوتشان فقط در شجاعت نباشد.
یکی پذیرفته که حرکت ممکن است با شکست همراه باشد؛ دیگری آنقدر از شکست میترسد که ترجیح میدهد آرزویش را همانجا، در امنترین جای ممکن، نگه دارد.
این همان جایی است که نگاه اوشو هم برای من جالب میشود.
حرکت را نباید با بیقراری یکی گرفت.
زندگی در حال تغییر است و ما هم درون همین تغییر حرکت میکنیم؛ اما قرار نیست دائم بدویم تا ثابت کنیم زندهایم.
گاهی حرکت، رفتن است و گاهی تغییر نگاه.
گاهی باید جلو رفت و گاهی باید ایستاد و دید.
سانتیاگو در مسیر هر دو را تجربه میکند.

به کاروان میپیوندد، وارد بیابان میشود، منتظر میماند، مشاهده میکند، عاشق میشود و حتی در جایی باید میان ماندن در کنار عشق و ادامه دادن مسیرش انتخاب کند.
و اینجا عشق هم تبدیل به یک پیچ دیگر در مسیر میشود.
فاطمه میتوانست برای او بهانه ای باشد برای اینکه بگوید:
«دیگر به اندازهٔ کافی آمدهام؛ همینجا میمانم.»
اما اگر عشق قرار باشد فقط ما را در همان جایی که هستیم نگه دارد، آیا هنوز عشق است یا تبدیل شده به ترس از ادامه دادن؟
کیمیاگر به سانتیاگو کمک میکند چیز دیگری را بفهمد:
آدم برای پیدا کردن چیزی در بیرون، گاهی مجبور میشود چیزهایی را درون خودش ببیند.
اینجاست که میتوانیم یک نگاه یونگ هم به داستان داشته باشیم.
یونگ کیمیاگری را فقط تلاش برای تبدیل فلز به طلا نمیدید؛ تصاویر و مراحل کیمیاگری را میتوان بهعنوان نمادهایی از دگرگونی درونی انسان خواند.
اگر این نگاه را روی داستان سانتیاگو بگذاریم، ماجرا جالبتر میشود.
سانتیاگو در آغاز داستان یک آدم است و در پایان، همان آدم نیست.
نه اینکه شخصیت قبلی اش بد بوده باشد.
نه اینکه باید گذشته اش را دور بریزد.
بلکه تجربه های مختلف در او کنار هم قرار گرفته اند.
ترس، شکست، عشق، تنهایی، کار، مشاهده، صبر و امید، هرکدام چیزی به او اضافه کردهاند.
شاید کیمیا شدن دقیقاً همین باشد:
تبدیل شدن، نه با حذف گذشته، بلکه با ترکیب چیزهایی که در مسیر تجربه کردهایم.
برای همین، من گنج اهرام را کمی مشکوک میبینم.
نه اینکه وجودش بیاهمیت باشد؛ اتفاقاً اگر آن گنج نبود، شاید سانتیاگو اصلاً راه نمیافتاد.
اما آیا میشود گفت مهمترین چیزی که او پیدا میکند همان گنج است؟
اگر چنین باشد، پس تکلیف تمام اتفاقات بین راه چه میشود؟
بلورفروش چه میشود؟
کاروان و بیابان چه میشوند؟
فاطمه چه میشود؟
ترسهایی که از سر میگذراند چه میشوند؟
و مهمتر از همه، خودِ سانتیاگوی ابتدای داستان چه میشود؟
شاید گنج واقعی در همین فاصله اتفاق میافتد.
ما معمولاً تلاش را با نتیجه میسنجیم.
اگر رسیدیم، میگوییم تلاش کردیم و موفق شدیم.
اگر نرسیدیم، میگوییم تلاشمان بیفایده بود.
اما کیمیاگر میتواند سؤال دیگری جلوی ما بگذارد:
اگر تلاش ظاهراً به طلا نرسید، اما خودِ آدم را تغییر داد، باز هم میتوانیم بگوییم تلاش بینتیجه بوده؟
شاید خیلی از گنجهای زندگی، همانهایی باشند که هنگام شروع سفر حتی نمیدانستیم باید دنبالشان بگردیم.
آدم برای رسیدن به یک شغل حرکت میکند و آدمهای مهم زندگی اش را پیدا میکند.
برای پیدا کردن یک خانه راه میافتد و یک سبک زندگی تازه پیدا میکند.
برای رسیدن به یک نفر جلو میرود و در مسیر خودش را بهتر میشناسد.
گاهی حتی برای فرار از چیزی حرکت میکنیم و در مسیر به چیزی میرسیم که اگر نمیرفتیم، هرگز نمیدیدیم.
مقصد همیشه تنها جایی نیست که باید به آن برسیم؛ گاهی فقط دلیل خوبی برای راه افتادن است.
و شاید این همان «طلاش»ی باشد که در عنوان میبینم.
نه اینکه هر تلاشی حتماً به طلا تبدیل شود.
نه اینکه هر حرکتی موفقیت بیاورد.
بلکه اینکه تلاش، ما را وارد مسیری میکند که ممکن است ارزشهایی در آن پیدا کنیم که اصلاً در ابتدای راه نمیدانستیم وجود دارند.
سانتیاگو برای طلا راه افتاد؛
اما در راه، چیزهای دیگری به دست آورد که بدون آن سفر شاید هیچوقت نمیشناخت.
شاید کیمیاگر هم دقیقاً همین را میخواهد نشانمان بدهد:
گاهی آدم برای پیدا کردن گنج حرکت میکند، اما آنچه در مسیر پیدا میکند، خودش گنج است.
و شاید به همین دلیل است که موضوع کتاب فقط گنج و طلا نیست.
کیمیاگر؛ وقتی ظاهراً تلاش به طلاش نمیرسد.
