
اگر در زندگیتان شکست خوردهاید، لااقل در مرگ تان موفق باشید ! 😳😄
مغازهی خودکشی از آن کتابهایی است که ظاهرش آدم را گول میزند.
اسمش را که میبینی، انتظار یک داستان تلخ و تاریک داری؛ اما ژان تولی درست از همان جایی شروع میکند که نباید انتظارش را داشته باشی: با طنز.
طنزی سیاه، عجیب و گاهی آنقدر بیپروا که آدم به چیزی میخندد که در دنیای واقعی اصلاً خندهدار نیست.
خانوادهی تواچ سالهاست مغازهای را اداره میکنند که کارش فروش وسایل خودکشی است.
کسبوکاری خانوادگی که نسلبه نسل منتقل شده؛ نه اینکه کسی بنشیند و بپرسد آیا این مسیر درست است یا نه، بلکه چون همیشه همین بوده، پس باید ادامه پیدا کند.

و شاید اولین پرسش کتاب همین باشد:
چند چیز را در زندگی فقط به این دلیل ادامه میدهیم که پیش از ما هم ادامه داده شده است؟
مغازه تقریباً هیچ تغییری نکرده.
روش کار همان است، نگاه همان است، حتی زبان خانواده هم همان است.
مرگ تبدیل به شغل شده و شغل، کمکم تبدیل به هویت.
آنها دیگر فقط وسایل مرگ نمیفروشند؛
انگار مرگ را باور کردهاند.
مشتری وارد میشود و خانواده به جای اینکه از او بپرسند چه بر سرش آمده،
برای ناامیدیاش محصول مناسب پیدا میکنند!
همینجاست که طنز کتاب تبدیل به چیزی جدیتر میشود.
وقتی رنج انسان تبدیل به یک عادت شود، ممکن است دیگر کسی به فکر درمانش نباشد؛ فقط برایش راهکار پیدا میکنند.
در این خانواده سه فرزند داریم و تقریباً سه واکنش متفاوت به این جهان.
هرکدام به شکلی با میراث خانوادگی کنار آمدهاند، اما آلن فرق دارد.

آلن قرار نیست فقط یک کارمند ناراضی باشد که شغل پدرش را دوست ندارد.
او اساساً با منطق حاکم بر مغازه مشکل دارد.
او میخندد.
و همین خنده در خانهای که مرگ همهجا حضور دارد، تقریباً یک عمل انقلابی است.
خندهی آلن فقط خوشبینی یک کودک نیست؛
ورود یک عنصر بیگانه به یک سیستم بسته است.
او نمیپرسد چطور بهتر خودکشی کنیم؛
میپرسد اصلاً چرا باید خودکشی کنیم؟
و گاهی خطرناکترین سؤال برای یک سنت قدیمی همین است:
چرا؟
آلن کمکم نظم خانه را به هم میزند؛ نه با سخنرانی و شعار، بلکه با سادهترین چیزهای ممکن: خنده، بازی، شادی و دیدن زیباییهایی که دیگران از دیدنشان بازماندهاند.
حتی عشق هم در این خانواده از مسیر عجیبی عبور میکند.
دختر خانواده به متصدی گورستان دل میبندد؛ کسی که شغلش با مرگ گره خورده است.
و این انتخاب، در منطق عجیب کتاب کاملاً بهجا است.
در خانوادهای که مرگ بخشی از زندگی روزمره شده، حتی عشق هم انگار باید جایی نزدیک گورستان پیدا شود.
بعد میرسیم به یکی از همان جملههای سیاه و بامزهی کتاب:
نگو به امید دیدار؛ بگو مرگ موفقی برایتان آرزو میکنم.
جملهای که در ظاهر خندهدار است، اما نشان میدهد چگونه یک مفهوم میتواند آنقدر وارد زبان و زندگی آدم شود که حتی واژهها هم معنای طبیعی خودشان را از دست بدهند.
و بعد آلن.
پدر به او سیگار میدهد.
پدری که تمام عمرش از مرگ دیگران کسب درآمد کرده، حالا با پسری روبهروست که زندگی را انتخاب کرده؛ و واکنش او عجیب و تلخ است.
انگار به جای اینکه زندگی را به او یاد بدهد، میگوید:
اگر قرار نیست مثل ما زندگی کنی، پس راه مردن را یاد بگیر.
اما زندگی همیشه مطابق نقشهی آدمها پیش نمیرود.
پدر بیمار میشود و کمکم کنار میرود.
اینجا مادر، همراه بچه ها میشود و برای اولین بار چیزی بیرون از مغازه اهمیت پیدا میکند: خودِ زندگی.
مغازه هنوز هست، اما زندگی دیگر نمیتواند کاملاً در حاشیه بماند.
و بعد، یکی از بامزهترین و در عین حال معنادارترین اتفاقهای داستان رخ میدهد:
بوسهی مرگ.
دختر خانواده شیوهای تازه برای مرگ ابداع میکند و ناگهان مشتریها هجوم میآورند !
مرگ، این بار نه با طناب و سم و تیغ، بلکه با یک بوسه عرضه میشود.
و اینجا کتاب دوباره با همان طنز سیاهش به ما چشمک میزند:
حتی در مغازهای که سالها مرگ میفروخته، کافی است شکل عرضهی محصول تغییر کند تا مردم دوباره صف بکشند!
اما پشت این شوخی، تغییر بزرگتری اتفاق افتاده است.
خانواده دیگر همان خانوادهی اول داستان نیست.
آلن فقط یک نفر را تغییر نداده؛ فضای خانه را تغییر داده است.
و شاید زندگی همینطور وارد بعضی آدمها میشود؛
نه با استدلال، نه با دستور، بلکه با یک خنده، یک عشق، یک کنجکاوی یا حتی یک کودک که حاضر نیست قواعدی را که دیگران بدیهی میدانند، بدیهی بداند.
به نظرم مغازهی خودکشی در نهایت کتابی دربارهی مرگ نیست.
حتی کتابی دربارهی خودکشی هم نیست.
دربارهی عادت کردن به مرگ است.
دربارهی اینکه چطور ممکن است آدم، خانواده، جامعه یا حتی یک ن
سل آنقدر به یک وضعیت خو بگیرد که دیگر برای تغییرش تلاش نکند.
پیروی کورکورانه از سنت، ادامه دادن یک مسیر بدون بازبینی، نپرسیدن، بهروزرسانی نکردن و پذیرفتن اینکه چون همیشه همین بوده، پس باید همین بماند.
و در برابر همهی اینها، آلن ایستاده است؛
کودکی که با خندهاش یک سیستم کامل را به چالش میکشد.
شاید به همین دلیل است که طنز کتاب اینقدر کار میکند.

چون قرار نیست فقط بخندیم.
قرار است یک لحظه به خودمان نگاه کنیم و ببینیم نکند بعضی چیزها را در زندگیمان فقط به این دلیل ادامه میدهیم که سالهاست داریم ادامهشان میدهیم.
و شاید عجیبترین شوخی تلخ فیلم، همان پایان باشد؛ جایی که افتادن و مرگ آلن تقریباً در هیاهوی تغییرات مغازه و خانواده گم میشود.
آلن که از ابتدا برخلاف سنت خانواده، زندگی را انتخاب کرده بود، در پایان مرگ را انتخاب میکند؛
نه از سرِ اندوه و ناامیدی و شکست ...
بلکه شاید پایان مأموریتش بوده .
اما در کتاب و فیلم ،حتی برای مرگ او هم مکثی طولانی نمیشود !
انگار در مغازهای که سالها مرگ فروختهاند، مرگ آنقدر عادی شده که دیگر حتی مرگ آلن هم نمیتواند زندگیِ تازهای را که او در خانواده به وجود آورده، متوقف کند.
شاید همین بیاعتنایی ظاهری، آخرین شوخی سیاه باشد: آلن میمیرد، اما انتخابش برای زندگی میماند.
و شاید زندگی، برای تغییر دادن بعضی مسیرها، همیشه به یک انقلاب بزرگ احتیاج نداشته باشد.
گاهی یک نفر کافی است که بگوید:
چرا؟
و بعد...
بخندد.
شاید تمام ماجرا همین باشد:
مرگ همیشه وجود دارد؛
اما لازم نیست زندگی را اداره کند.
کارت قرمز به خودکشی در بازی زندگی ! 🟥
نه برای اخراج مرگ از زندگی؛
برای اینکه یادمان نرود زندگی هنوز داور زمین است.

پینوشت ۱ : صرفا برای پایان آلن :
شاید پایان آلن، ما را به یاد پایانِ جک در تایتانیک بیندازد؛ جایی که دربارهی امکان نجات جک روی آن تخته هنوز بحث وجود دارد.
اما تفاوت مهمی هست: جک در شرایطی کاملاً استثنایی، بحرانی و غیرقابلمقایسه با زندگی عادی قرار دارد؛ در سرمای مرگبار، خستگی و چند دقیقهی تعیینکننده، کنش و واکنشهای انسانی میتواند از منطق معمول فاصله بگیرد و همچنان پذیرفتنی باشد.
اما آلن چه؟ در میانهی یک بحران حلنشدنی نیست،
راه نجات دارد؛
دستش گرفته شده ... اما خودش آن را رها میکند.
آن هم درست پس از اینکه تمام آنچه برایش جنگیده، به نتیجه رسیده است.
بنابراین انتخاب مرگ آلن، برخلاف مسیر شخصیتش، هیچ زمینهی روانی قانعکنندهای ندارد.
میتوانیم برایش معنا بسازیم؛ پایان مأموریت، نماد، ایثار یا هر تعبیر دیگری... اما اینها توجیههایی هستند که ما به پایان اضافه میکنیم، نه چیزی که خود داستان به اندازهی کافی برایش ساخته باشد.
به نظرم اینجا دیگر باید صادق بود:
پایان آلن، بیشتر بازی اسفبارِ نویسنده با مخاطب است تا نتیجهی طبیعی داستان !
پی نوشت ۲ :
این پایان فقط برای من عجیب و غیرقابلقبول نبوده است. پایان آلن از همان زمان انتشار کتاب محل اختلاف بوده؛ تا جایی که خود ژان تِوله گفته ناشرش از آن متنفر بوده، همسرش از پایان خشمگین شده و خوانندگان زیادی به او اعتراض کردهاند که چرا آلن را کشته است. حتی منتقدانی پایان را غیرمنطقی دانستهاند: آلن که در تمام داستان نماد شادی و مخالفت با خودکشی است، درست زمانی که خانواده تغییر کرده و به زندگی روی آوردهاند، دست نجات را رها میکند. در مقابل، خوانش دیگری وجود دارد که آن را پایان مأموریت آلن میداند؛ تفسیری که خود نویسنده نیز امکان آن را مطرح کرده است. اما به نظر من، وقتی برای چنین چرخش بنیادینی زمینهی روانی و روایی کافی ساخته نشده، پایان مأموریت بیشتر یک تفسیر برای توجیه پایان است تا پاسخی که خود داستان به ما داده باشد.
( پی نوشت ۲ طی تحقیقات هوش مصنوعی انجام شده )
و ظاهرا همانگونه که در خرید کالایی ، تحقیقات مبلغی و کیفیتی و ضمانت میکنیم، برای کتاب و فیلم هم باید پیگیر باشیم تا مبادا مفهوم یا باور یا راه حلی غیر واقعی به خوردِمان دهند .