در آغاز فیلم ویکی وکریستینا در بارسلونا، راوی جملهای میگوید که به نظرم فراتر از داستان همان فیلم، به بخشی از تجربهٔ زندگی ما اشاره دارد:
آنها میدانستند چه نمیخواهند، اما نمیدانستند چه میخواهند.
این جمله ساده است، اما اگر کمی در آن مکث کنیم، پرسشی جدی پیش میآید: چطور ممکن است آدمی بداند چه چیزی را نمیخواهد، اما نتواند بگوید چه چیزی را میخواهد؟
شاید چون این دو شناخت، لزوماً از یک مسیر به دست نمیآیند.
گاهی سالها زندگی میکنیم، تجربه به دست میآوریم، انتخاب میکنیم، اشتباه میکنیم و پیامد تصمیمهایمان را میبینیم.
کمکم میفهمیم چه آدمهایی با روحیهمان سازگار نیستند، چه محیطهایی آرامشمان را میگیرند، چه رابطههایی فرسودهمان میکنند و چه سبک زندگیای با خواستهها و ارزشهایمان جور درنمیآید.
در چنین شرایطی، گفتنِ این را نمیخواهم چندان دشوار نیست؛ چون پشت این جمله، تجربهای واقعی قرار دارد.
اما وقتی میپرسیم پس چه میخواهم ؟ ، ممکن است پاسخ روشنی نداشته باشیم.
نه لزوماً به این دلیل که خودمان را نمیشناسیم؛ شاید فقط هنوز فرصت نکردهایم جایگزین مناسبی پیدا کنیم. یا شاید گزینههایی که پیش رو داریم، هیچکدام آن چیزی نیستند که واقعاً دنبالش میگردیم.
شناختن چیزی که نمیخواهیم، همیشه به معنای شناختن چیزی نیست که میخواهیم.
قهوهای که سفارش نداده بودیم!
در مقالهای با عنوان نظریهٔ قهوهٔ تلخ ، نویسنده مثالی میزند: وارد کافه میشوید و پیشخدمت میپرسد چه میل دارید. شما میگویید هنوز نمیدانم چه میخواهم، اما مطمئنم قهوهٔ تلخ نمیخواهم !
پیشخدمت هم که از خواستهٔ شما چیز زیادی دستگیرش نشده، ممکن است در نهایت همان قهوهای را بیاورد که نمیخواستید.
البته زندگی نه کافه است و نه جهان پیشخدمتی که سفارشهای ما را اجرا کند؛ اما این مثال، نکتهای قابل تأمل دارد.
گاهی آنقدر درگیر مشخصکردن چیزهایی هستیم که نمیخواهیم، که فرصت نمیکنیم از خودمان بپرسیم چه چیزی میتواند برایمان مناسب باشد.
میدانیم از شغل فعلی خسته شدهایم، اما نمیدانیم چه کاری برایمان رضایتبخش خواهد بود. از یک رابطه ناراضی هستیم، اما تصویر روشنی از رابطهٔ مطلوبمان نداریم. از شیوهٔ زندگیمان دل خوشی نداریم، اما وقتی به تغییر فکر میکنیم، نمیدانیم دقیقاً چه چیزی را باید جایگزین کنیم.
البته نمیتوان از کسی انتظار داشت که همیشه برای هر نارضایتی، راهحل آمادهای داشته باشد. گاهی فقط به این نقطه رسیدهایم که ادامهٔ مسیر فعلی را نمیخواهیم، بیآنکه مسیر بعدی برایمان روشن شده باشد.
این خودش بخشی از شناخت است؛ هرچند شناختی ناتمام.
آیا واقعاً آن چیز را نمیخواهیم؟
اینجا باید میان دو وضعیت تفاوت بگذاریم.
گاهی چیزی را تجربه کردهایم و فهمیدهایم که با ما سازگار نیست. مثلاً وارد رابطهای شدهایم که در آن احساس امنیت و آرامش نداشتهایم. پس از مدتی به این نتیجه رسیدهایم که چنین رابطهای را نمیخواهیم.
اما گاهی تجربهای نداریم و صرفاً از احتمال شکست یا آسیب میترسیم. در این حالت هم میگوییم آن را نمیخواهیم، درحالیکه شاید هنوز فرصت نکردهایم بفهمیم واقعاً چه احساسی نسبت به آن داریم.
این دو را نباید یکی گرفت.
ممکن است کسی پس از چند تجربهٔ ناموفق به این نتیجه برسد که دیگر رابطهای نمیخواهد. شاید واقعاً به این شناخت رسیده باشد؛ شاید هم تجربههای گذشته باعث شده باشند هر امکان تازهای را پیشاپیش کنار بگذارد.
از بیرون نمیتوان با اطمینان دربارهٔ انتخاب او قضاوت کرد. حتی خود او هم ممکن است به زمان نیاز داشته باشد تا بفهمد تصمیمش از شناخت میآید یا از ترس.
تجربه میتواند به شناخت ما عمق بدهد، اما ممکن است گاهی باعث شود یک تجربهٔ محدود را به همهٔ موقعیتهای مشابه تعمیم بدهیم.
پس نه باید تجربههای گذشته را نادیده بگیریم و نه اجازه بدهیم آن تجربهها بهتنهایی دربارهٔ تمام آیندهمان تصمیم بگیرند.
ما تصویر یک زندگی را میخواهیم یا خودِ آن زندگی را ؟
فرض کنید آدمی را میبینیم که در کار و زندگی مالی موفق است. از بیرون، زندگیاش جذاب به نظر میرسد: درآمد خوب، موقعیت اجتماعی مناسب و اختیار بیشتر برای انتخاب.
ممکن است با خودمان بگوییم: من هم چنین زندگیای میخواهم.
اما از کجای آن زندگی شناخت داریم؟
آیا میدانیم این موفقیت چه میزان مسئولیت به همراه دارد؟ چه اندازه استرس ایجاد میکند؟ چه چیزهایی را از صاحبش گرفته است؟ آیا برای رسیدن به آن، از وقت آزاد، روابط شخصی یا آرامشش گذشته است؟
شاید هم این هزینهها را میپذیرد و از انتخابش راضی است. مسئله این نیست که موفقیت الزاماً تلخ است یا آدمهای موفق در باطن ناراضیاند؛ مسئله این است که ما معمولاً به تمام واقعیت یک زندگی دسترسی نداریم.
گاهی چیزی را میخواهیم که از دور دیدهایم، نه چیزی را که از نزدیک شناختهایم.
این موضوع فقط به موفقیت مالی محدود نیست. ممکن است زندگی در شهری دیگر، داشتن رابطهای تازه یا رسیدن به جایگاهی خاص را برای خودمان تصور کنیم، اما بیشتر شناخت ما از آن، بر پایهٔ تصویری باشد که در ذهن ساختهایم.
تصویر ذهنی میتواند نقطهٔ شروع یک خواسته باشد، اما برای تصمیمگیری کافی نیست.
هرچه میان تصویر ذهنی و واقعیت فاصلهٔ بیشتری باشد، احتمال اینکه پس از رسیدن به خواستهمان غافلگیر شویم، بیشتر است.
ندانستن، همیشه نشانهٔ سردرگمی نیست.
شاید گاهی از خودمان انتظار داریم برای هر تصمیمی، پاسخی روشن داشته باشیم. اگر از وضع موجود ناراضی هستیم، باید بدانیم چه چیزی را جایگزینش کنیم؛ اگر مسیری را نمیخواهیم، باید مسیر دیگری را بشناسیم.
اما زندگی همیشه به این ترتیب پیش نمیرود.
گاهی شناخت ما از یک موقعیت کامل شده، ولی شناخت ما از گزینههای دیگر هنوز شکل نگرفته است. این فاصله لزوماً نشانهٔ ناتوانی در تصمیمگیری نیست؛ ممکن است مرحلهای از فرایند شناخت باشد.
میتوانیم بدانیم ادامهدادن یک مسیر برایمان مناسب نیست، بیآنکه هنوز مقصد بعدی را بشناسیم.
البته این به معنای آن نیست که هر وقت چیزی را نخواستیم، بیدرنگ رهایش کنیم و نگران پیامدهایش نباشیم. شرایط زندگی، مسئولیتها و نیازهای واقعی ما هم در تصمیمگیری نقش دارند.
اما شاید لازم باشد بپذیریم که گاهی پاسخ نهایی، پیش از حرکت وجود ندارد. بخشی از آن در جریان مشاهده، تجربه و روبروشدن با امکانهای تازه شکل میگیرد.
قرار نیست برای همیشه در وضعیتی بمانیم که میشناسیم، فقط به این دلیل که هنوز وضعیت مطلوبمان را پیدا نکردهایم.
گاهی اولین قدم برای رسیدن به چیزی که میخواهیم، این است که بفهمیم چرا دیگر چیزی را که داریم نمیخواهیم؛ حتی اگر هنوز پاسخ روشنی برای قدم بعدی نداشته باشیم.
شاید بهتر باشد بجای عجله برای پیدا کردن پاسخ، کمی بیشتر به خودِ پرسش توجه کنیم.
وقتی میگوییم چیزی را نمیخواهیم، این جمله از کجا میآید؟
از تجربهای که پشت سر گذاشتهایم؟
از شناختی که به دست آوردهایم؟
از ترسی که هنوز فرصت بررسیاش را نداشتهایم؟
یا از تصویری که بدون شناخت کافی از واقعیت ساختهایم؟
پاسخ این پرسشها ممکن است همیشه روشن نباشد، اما همین که بتوانیم میان آنها تفاوت بگذاریم، شناخت دقیقتری از انتخابهایمان به دست میآوریم.
و شاید در همین نقطه، پرسش اصلی شکل بگیرد:
آیا واقعاً چیزی را که میخواهیم شناختهایم، یا فقط از چیزی که نمیخواهیم خسته شدهایم؟

پ.ن: در ادامه :
خواستهام را میدانم؛ اما حاضرم بهایش را بپردازم!؟