
در سه قسمت کتاب، زندگی آیلا را از زلزلهای که در کودکی او را تنها کرد تا سالهای زندگیاش در قبیله دنبال کردیم؛ کودکی که وارد جهانی شد که نه زبانش را میدانست، نه قوانینش را، و با این حال توانست در آن رشد کند، یاد بگیرد و جای خودش را پیدا کند؛ بیآنکه هیچوقت کاملاً شبیه آنها شود.
حالا میخواهیم همان داستان را روی پرده ببینیم.
فیلم قبیله خرس غار محصول ۱۹۸۶، ساختهی مایکل چپمن و با بازی داریل هانا در نقش آیلا، تنها ۹۸ دقیقه فرصت دارد داستانی را روایت کند که ژان ماری اوئل در صدها صفحه ساخته است.
پس قرار نیست دوباره کتاب را تعریف کنیم.
میخواهیم ببینیم فیلم از آن داستان چه چیزی را دیده، چه چیزی را حذف کرده و چه چیزهایی را تغییر داده است.
و مهمتر از همه، ببینیم آیلا در فیلم چه شکلی پیدا میکند.
زمین میلرزد...
فیلم خیلی سریع ما را پرت میکند وسط حادثه.
زمین میلرزد، مادر آیلا همراه اوست و در میان آشوب، کودک از مادر جدا میشود. آیلا که هنوز فقط پنج سال دارد، سرگردان میشود؛ بعد هم در مواجهه با یک شیر غار زخمی میشود و تقریباً تا مرز مرگ پیش میرود.
این صحنه در فیلم یک تفاوت مهم با کتاب دارد.
در کتاب، مادر آیلا در همان ابتدای داستان جلوی چشم او حضور ندارد و مرگش به این شکل به یک خاطرهی تصویری تبدیل نمیشود. فیلم اما مادر را وارد قاب میکند.
و به نظرم این تغییر ساده نیست.
چون فیلم از همان ابتدا برای آیلا یک زخم میسازد که بعداً دوباره به سراغش میآید:
از دست دادن مادر.
و بعد، سالها بعد، آیلا دوباره مجبور میشود کسی را که جای مادرش گرفته از دست بدهد؛ ایزا.
یعنی فیلم بدون اینکه زیاد توضیح بدهد، یک خط احساسی میان این دو زن ایجاد میکند.
مادر اول میرود.
ایزا میآید.
و بعد ایزا هم میرود.
ایزا
ایزا وقتی آیلا را پیدا میکند، با یک کودک معمولی روبرو نیست.
با موجودی روبروست که از نگاه قبیله از آنها نیست.
موهای روشن، پوست روشن، چشمها و چهرهاش همه چیز را فریاد میزنند:
او یکی از «دیگران» است.
برون حتی دستور میدهد او را رها کنند.
اما ایزا نمیتواند.
اینجا یکی از مهمترین ویژگی فیلم خودش را نشان میدهد: زبان.
اعضای قبیله تقریباً با همان چیزی که برای ما بیشتر شبیه ترکیبی از اشاره و صداهای ابتدایی است با هم ارتباط برقرار میکنند و فیلم با زیرنویس، معنای آنها را به تماشاگر میرساند.
در نتیجه، خیلی از احساسات فیلم از کلام نمیآیند؛ از صورت و بدن میآیند.
نگاه ایزا به کودک.
تردید برون.
خشم برود.
و بعد، نگاه کرِب.
کرِب برخلاف برون، خیلی زود متوجه میشود که این کودک شاید فقط یک غریبه نباشد.
او برای آیلا توتم شیر غار را میبیند؛ موجودی که برای قبیله نشانهی قدرت است.
و همینجا آیلا از یک «بار اضافی» به چیزی شبیه یک نشانه تبدیل میشود.
قبیله هنوز او را کاملاً نپذیرفته، اما دیگر نمیتواند بهسادگی نادیدهاش بگیرد.
آیلا بزرگ میشود
اینجا فیلم یکی از سختترین کارهای ممکن را انجام میدهد:
میخواهد رشد چندینسالهی آیلا را در مدت کوتاهی نشان دهد.
پس خیلی چیزها که در کتاب به تدریج ساخته شدهاند، در فیلم به شکل چند صحنهی کوتاه کنار هم قرار میگیرند.
آیلا راه رفتن، زبان و شیوهی زندگی قبیله را یاد میگیرد.

اما یک تفاوت همچنان باقی میماند:
ذهن او مثل آنها کار نمیکند.
فیلم این تفاوت را بیشتر با رفتار نشان میدهد تا توضیح.
او نگاه میکند.
امتحان میکند.
کنجکاو میشود.
و گاهی کاری را انجام میدهد که برای خودش طبیعی است اما برای قبیله شکستن یک قانون است.
یکی از این قوانین، سلاح است.
زن نباید سلاح بردارد.
اما آیلا یک بار زنجیر سنت را با یک حرکت ساده میشکند:
دستش را به فلاخن میزند.
و بعد چیزی اتفاق میافتد که برای من یکی از بهترین بخشهای فیلم است.
او مخفیانه تمرین میکند.
نه برای اینکه ثابت کند از مردها بهتر است.
نه برای اینکه انقلاب کند.
اول فقط کنجکاو است.
بعد میبیند میتواند.
و وقتی میتواند، دیگر نمیتواند وانمود کند که نمیتواند.
همین تفاوت مهم است.
آیلا از ابتدا دنبال جنگ با قبیله نیست؛ این قبیله است که مدام او را مجبور میکند بین خودش و قوانین آنها یکی را انتخاب کند.
ایزا چیزی را زودتر از همه میفهمد
ایزا میداند آیلا همیشه در این قبیله یک غریبه خواهد ماند.
برای همین به او پزشکی و شناخت گیاهان را یاد میدهد.
این انتخاب فقط آموزش یک حرفه نیست.
ایزا در واقع دارد برای آیلا جایی در آینده درست میکند.
اگر قرار باشد روزی خودش و کرِب نباشند، آیلا باید چیزی داشته باشد که قبیله نتواند بهسادگی از او بگیرد.
در فیلم، این موضوع خیلی سریعتر از کتاب اتفاق میافتد؛ اما همان مفهوم حفظ میشود:
آیلا برای ماندن، باید ارزشی پیدا کند که قبیله آن را بپذیرد.
و این شاید یکی از تلخترین قسمتهای داستان باشد.
چون او نمیتواند فقط به خاطر خودش پذیرفته شود.
باید ثابت کند که به درد آنها میخورد.
و برود...
اگر آیلا نمایندهی چیزی باشد که هنوز نیامده، برود نمایندهی چیزی است که میترسد بیاید.
از همان ابتدا با آیلا مشکل دارد.
نه فقط به خاطر اینکه زن است.
نه فقط به خاطر اینکه از «دیگران» است.
بلکه چون حضور آیلا چیزی را در او آشکار میکند:
احساس میکند جایگاه خودش دیگر آنقدر محکم نیست.
آیلا کاری را انجام میدهد که برود نمیتواند.
یاد میگیرد.
امتحان میکند.
سؤال میکند.
و از همه مهمتر، گاهی بدون اینکه قصدش را داشته باشد، توجه دیگران را به خودش جلب میکند.
برای آدمی مثل برود، این فقط مزاحمت نیست.
تهدید است.
و فیلم این تهدید را کمکم به خشونت تبدیل میکند.
تجاوز
فیلم این قسمت را بسیار مستقیمتر از بسیاری از روابط دیگر نشان میدهد.
برود به آیلا تجاوز میکند و بعد این رفتار ادامه پیدا میکند.
اما چیزی که برای من در این بخش مهمتر از خود خشونت است، تغییر رفتار آیلا بعد از آن است.
او کمکم یاد میگیرد واکنش نشان ندهد.
چون واکنش نشان دادن، قدرت بیشتری به برود میدهد.
و اینجا داریل هانا بیشتر با بدنش بازی میکند تا با دیالوگ.
آیلا هنوز همان آدم است، اما چیزی در نگاهش خاموش شده.
او دیگر نمیخواهد بِرود را قانع کند.
نمیخواهد با او بحث کند.
نمیخواهد حتی پیروز شود.
فقط میخواهد از این وضعیت زنده بیرون بیاید.
و در همین زمان، یک اتفاق دیگر در حال شکل گرفتن است:
آیلا باردار است.
فلاخن
حالا آن چیزی که آیلا پنهانی یاد گرفته بود، معنای دیگری پیدا میکند.
قبیله با خطر روبرو میشود.
یک گرگ بچهای از قبیله را میگیرد.
مردها سلاح برمیدارند.
و آیلا، همان زنی که حق نداشته حتی به سلاح دست بزند، فلاخن را برمیدارد.
میچرخاند.
رها میکند.
و بچه را نجات میدهد.
این یکی از آن لحظههایی است که فیلم خیلی واضح میگوید:
گاهی چیزی که یک جامعه ممنوع میکند، دقیقاً همان چیزی است که روزی به نجاتش احتیاج پیدا میکند.
اما قبیله نمیتواند به همین سادگی قانونش را کنار بگذارد.
آیلا هنوز قانون را شکسته.
پس باید مجازات شود.
و این بار فیلم او را در حالی تبعید میکند که باردار است.
تنهایی
این بخش در فیلم کوتاهتر از کتاب است، اما تصویرهایش اهمیت زیادی دارند.
آیلا در غار کوچک خودش.
تنها.
باردار.
با غذایی که خودش پیدا میکند.
و بدون قبیله.
برای اولین بار، چیزی که سالها از آن میترسیدیم اتفاق افتاده:
آیلا دیگر به آنها احتیاج ندارد.
نه اینکه نخواهدشان.
هنوز ایزا و کرِب برایش خانوادهاند.
اما آیلا حالا میتواند زنده بماند.
و این فرق بزرگی است.
او در قبیله یاد گرفته بود چگونه زندگی کند.
در تبعید یاد میگیرد بدون قبیله هم زندگی کند.
و بعد دورک به دنیا میآید.

دورک
فیلم این قسمت را به یکی از محورهای احساسی اصلی خودش تبدیل میکند.
آیلا و دورک با هم تنها هستند.
و وقتی آیلا برمیگردد، مسئله فقط پذیرفته شدن خودش نیست.
این بار باید از فرزندش دفاع کند.
دورک ترکیبی از دو جهان است.
چهرهاش برای قبیله عجیب است.
برای آنها نشانهی بدی است.
اما برای آیلا، فقط یک چیز است:
پسرش.
کرِب هم در مقابل قبیله میایستد و از ماندن آیلا و کودک دفاع میکند.
اینجا فیلم رابطهی کرِب و آیلا را خیلی پررنگتر میکند.
کرِب شاید پدر واقعی او نباشد، اما در رفتار او چیزی هست که از رابطهی خونی فراتر میرود.
او آیلا را همانطور که هست میبیند.
نه به عنوان زن.
نه به عنوان «دیگری».
بلکه به عنوان آیلا.
و بعد ایزا...
مرگ ایزا شاید از تلخترین لحظات فیلم باشد.
چون حالا همان چیزی که فیلم در ابتدای داستان کاشته بود، دوباره برمیگردد.
آیلا یک بار مادرش را از دست داده بود.
حالا ایزا را هم از دست میدهد.
و درست اینجاست که فیلم آرام آرام آیلا را از گذشته جدا میکند.
دیگر کسی نیست که بین او و قبیله واسطه شود.
دیگر ایزا نیست که بگوید:
این دختر را نگه دارید.
دیگر کرِب هم قدرت سابق را ندارد.
و بِرود حالا به جایگاهی رسیده که میتواند تصمیم بگیرد.
پایان؛ جایی که فیلم از کتاب جدا میشود
و این قسمت خیلی مهم است.
چون فیلم پایان کتاب را عیناً دنبال نمیکند.
در فیلم، برود رهبر میشود و تصمیم میگیرد آیلا را به عنوان همسر خودش بگیرد و دورک را هم از او جدا کند. کرِب را نیز تبعید میکند. آیلا این بار دیگر عقب نمیرود. با برود درگیر میشود و با همان فلاخنی که روزی جرم محسوب میشد، مقابل او میایستد. برون سر میرسد و برود را تحقیر میکند.

این همان جایی است که فیلم تصمیم میگیرد پایان را فیزیکی کند.
آیلا با برود میجنگد.
پیروز میشود.
و بعد میرود.
اما کتاب پایان دیگری دارد؛ در کتاب، جانشینی برود و فرمان مرگ آیلا و سپس زلزلهای که کرِب را میکشد، پایان را به شکل بسیار تلختر و مبهمتری رقم میزند. آیلا برای یافتن مردم خودش حرکت میکند و دورک نزد قبیله میماند.
پس فیلم چیزی را که در کتاب بیشتر سرنوشت و جدایی است، تبدیل میکند به مبارزه و پیروزی.
و این تغییر، به نظرم اتفاق مهمی است.
چون در کتاب، آیلا لزوماً با شکست دادن برود آزاد نمیشود.
اما فیلم احتیاج دارد او را در یک نقطه به پیروزی برساند.
تماشاگر باید ببیند که آیلا بالاخره مقابل همان کسی ایستاده که سالها او را خرد کرده بود.
اما آیلا واقعاً پیروز شده؟
اینجا من کمی با فیلم فاصله میگیرم.
آیلا برود را شکست میدهد.
اما آیا برود تمام چیزی بود که باید شکست میخورد؟
نه.
او از قبیله جدا میشود.
از کرِب جدا میشود.
و از دورک هم میگذرد.
دوباره همان اتفاقی که در کودکی برای خودش افتاده بود، به شکلی دیگر تکرار میشود:
کودکی که مادرش را از دست داد، حالا خودش مادر است و باید فرزندش را ترک کند.
فیلم شاید با صحنهی مبارزه، یک پیروزی به ما میدهد؛
اما تصویر آخر، پیروزی نیست.
حرکت است.
آیلا راه میافتد.
تنها.
به سمت مردمی که هنوز نمیشناسد.
و شاید مهمترین تفاوت آیلا در پایان فیلم با ابتدای فیلم همین باشد:
اول داستان، او را زمین به جایی دیگر پرتاب کرده بود.
آخر داستان، خودش راه میافتد.
و این بار کسی او را نمیبرد.
کسی نجاتش نمیدهد.
کسی برایش تصمیم نمیگیرد.
خودش میرود.
فیلم در ۹۸ دقیقه نتوانسته همهی لایههایی را که کتاب ساخته حفظ کند و منتقدانی مثل راجر ایبرت و منتقد لسآنجلس تایمز هم دقیقاً به فشرده شدن جزئیات و مدرن شدن نگاه فیلم به این جهان ایراد گرفتهاند.
اما شاید ارزش فیلم برای ما همینجا باشد:
کتاب، آیلا را در طول سالها میسازد.
فیلم، آیلا را در چند تصویر به ما نشان میدهد.
و اگر بخواهیم فیلم را جدیتر نگاه کنیم، شاید اصلاً سؤال اصلی این نباشد که «فیلم چقدر به کتاب وفادار است؟»
سؤال جالبتر این است:
چرا فیلم بعضی چیزها را عوض کرده؟
و مخصوصاً:
چرا برای نشان دادن استقلال آیلا، به جای سکوت و انتخاب، او را به مبارزه با برود رسانده؟
این همان جایی است که میشود فیلم را جدا از کتاب، دوباره تماشا کرد.
