
قسمت اول را با اینجا تمام کردم که شاید هر انسان، خودش یک جهان با ابعاد بیشمار باشد؛ جهانی که ما معمولاً فقط بخش کوچکی از آن را میبینیم.
اما یک سؤال دیگر برایم ماند:
چه چیزی تعیین میکند کدام بخش از این جهان را زندگی کنیم و کدام بخش را پنهان؟
شاید بخشی از جواب، نقشهایی باشد که خیلی زودتر از آنکه خودمان انتخابی داشته باشیم، برایمان نوشتهاند.
از همان کودکی، کمکم میشنویم:
دختر باید اینطور باشد.
پسر باید آنطور باشد.
مرد باید محکم باشد.
زن باید صبور باشد.
پدر باید نانآور باشد.
مادر باید فداکار باشد.
بزرگتر باید بداند و کوچکتر باید گوش کند.
و آنقدر این جملهها را میشنویم که بعد از مدتی دیگر نمیفهمیم کدام قسمتشان انتخاب خودمان بوده و کدام قسمت فقط چیزی است که از قبل به ما رسیده است.
شاید یکی از جالبترین چیزهایی که در زندگی اتفاق میافتد همین باشد:
ما خیلی وقتها نقش خودمان را انتخاب نمیکنیم؛ فقط خوب بازیاش میکنیم.
مثلاً درباره مادر بودن.
چند روز پیش نوشتهای از دنیا بانو🌷 که در قسمت اول از او گفتم، خواندم؛ درباره مادران قدیم و مادران امروز.
در نوشتهاش، مادران قدیم زنهایی بودند که فداکاری را با فراموش کردن خودشان آموخته بودند و مادران امروز، کمکم دارند یاد میگیرند که مراقبت از فرزند، الزاماً به معنای نادیده گرفتن خود نیست.
برایم جالب بود که این تغییر، فقط تغییر رفتار مادرها نیست.
تعریف ما از «مادر خوب» هم در حال تغییر است.
مادری که زمانی فکر میکرد اگر خودش را آخر صف بگذارد، مادر بهتری است، شاید امروز از خودش بپرسد:
اگر من همیشه آخر صف باشم، بالاخره خودم کجای این زندگی ایستادهام؟
و البته این به معنای مقایسه و قضاوت دو نسل نیست.
مادر قدیم شاید امکانات و انتخابهای کمتری داشت.
مادر امروز شاید انتخابهای بیشتری داشته باشد، اما همزمان با انتظارات بیشتری هم روبهرو باشد.
یکی بیشتر سکوت کرده،
یکی بیشتر حرف میزند.
یکی بیشتر تحمل کرده،
یکی بیشتر سؤال میکند.
اما پشت هر دو، همان میل آشنای مادری وجود دارد:
اینکه فرزندش زندگیای داشته باشد که کمی از زندگی خودش آسانتر باشد.
همین تغییر را میتوان در نقش مرد هم دید.
به پسرها سالها گفته شده:
مرد که گریه نمیکند.
مرد باید خودش از پس مشکلاتش بربیاید.
مرد نباید ضعف نشان بدهد.
مرد باید تکیهگاه باشد.
و شاید خیلی از مردها، سالها همین نقش را بازی کردهاند؛ حتی وقتی خودشان درونشان پر از ترس، خستگی یا نیاز به آغوش بوده است.
اما امروز، کمکم چیزهایی در حال تغییر است.
مرد میتواند پدر باشد و احساسش را نشان بدهد.
میتواند بگوید نمیدانم.
میتواند کمک بخواهد.
میتواند خسته باشد.
میتواند گریه کند، بدون اینکه از مرد بودنش چیزی کم شود.
شاید مسئله این نیست که نسلهای قبل اشتباه میکردند و نسل امروز درست میفهمد.
مسئله این است که زندگی تغییر میکند و بعضی نقشها مجبورند همراه زندگی تغییر کنند.
ما هم تغییر میکنیم.
خانواده تغییر میکند.
رابطه زن و مرد تغییر میکند.
تعریف پدر و مادر تغییر میکند.
حتی تعریف موفقیت و خوشبختی هم تغییر میکند.
چیزی که برای پدر من شاید معنای امنیت داشت، ممکن است برای من معنای دیگری داشته باشد.
چیزی که نسل من از ازدواج میخواست، ممکن است نسل بعد اصلاً آن را نخواهد.
و اینجا یک اتفاق عجیب میافتد.
ما معمولاً وقتی ارزشهای یک نسل تغییر میکند، تصور میکنیم نسل جدید دارد ارزشهای قبلی را نابود میکند.
در حالی که شاید همیشه اینطور نباشد.
گاهی نسل بعد فقط دارد میپرسد:
آیا هنوز به همان شکل به آن نیاز داریم؟
مثلاً اگر فداکاری ارزش است، آیا باید به قیمت نابودی خودمان تمام شود؟
اگر استقلال ارزش است، آیا باید به قیمت بینیازی از همه تمام شود؟
اگر خانواده مهم است، آیا یعنی همه اعضای خانواده باید یک جور زندگی کنند؟
اگر مرد باید تکیهگاه باشد، آیا خودش حق ندارد جایی تکیه کند؟
اگر مادر باید مراقب فرزندش باشد، آیا خودش نباید کسی باشد که مراقب اوست؟
این سؤالها شاید کوچک به نظر برسند، اما تغییرهای بزرگ اجتماعی گاهی از همین سؤالهای کوچک شروع میشوند.
از لحظهای که یک نفر جرئت میکند درباره چیزی که سالها «طبیعی» تلقی شده، بپرسد:
چرا؟
و شاید مهمتر از آن:
آیا شکل دیگری هم ممکن است؟
به نظرم جامعه زنده، جامعهای نیست که همه در آن یک جور فکر کنند.
جامعه زنده، جامعهای است که بتواند خودش را دوباره نگاه کند.
چیزی را نگه دارد چون هنوز برایش معنا دارد.
چیزی را تغییر دهد چون زمانه تغییر کرده.
و چیزی را کنار بگذارد چون دیگر فقط از روی عادت ادامه پیدا میکند.
اینجاست که دوباره به همان سه کلمهای میرسم که بارها در زندگی خودم به آنها برگشتهام:
انعطاف، تغییرپذیری، تطبیقپذیری.
نه اینکه هر روز آدم دیگری شویم.
نه اینکه هر چیزی را که از گذشته آمده دور بریزیم.
بلکه بتوانیم بین آنچه به ارث بردهایم و آنچه امروز تجربه میکنیم، دوباره انتخاب کنیم.
شاید بخشی از تنهایی انسان هم همینجا اتفاق میافتد.
وقتی سالها در نقشی زندگی میکنیم که دیگر اندازهمان نیست، اما هنوز فکر میکنیم اگر از آن بیرون بیاییم، دیگران ما را نمیپذیرند.
زنی که همیشه باید قوی باشد.
مردی که همیشه باید بینیاز باشد.
مادری که نباید خسته شود.
پدری که نباید ضعف نشان دهد.
فرزندی که باید دقیقاً همان چیزی شود که خانواده انتظار داشتهاند.
آدم ممکن است وسط همه این نقشها، آدمهای زیادی هم اطرافش داشته باشد، اما باز احساس کند کسی خودش را نمیبیند.
چون همه دارند نقش او را میبینند، نه خودش را.
شاید «فکر نکن تنهایی» از این زاویه هم حرف جالبی باشد.
تنها نبودن، فقط به این نیست که کسی کنارمان باشد.
گاهی لازم است کسی بتواند پشت نقشی که بازی میکنیم را هم ببیند.
پشت «مادر»، یک زن را ببیند.
پشت «پدر»، یک مرد را.
پشت «فرزند خوب»، انسانی را که شاید آرزوهای خودش را دارد.
و شاید ما هم یاد بگیریم دیگران را فقط با نقشی که به آنها دادهایم نشناسیم.
من فکر میکنم تغییر واقعی از جایی شروع میشود که بتوانیم بگوییم:
تو مجبور نیستی همان چیزی باشی که من از تو انتظار دارم.
و شاید خودمان هم روزی این جمله را به خودمان بگوییم.
من مجبور نیستم تمام عمر همان نقشی را بازی کنم که یک روز، در کودکی، برایم نوشته شد.
میتوانم بعضی چیزها را نگه دارم.
بعضی چیزها را تغییر بدهم.
و بعضی چیزها را، بدون دشمنی با گذشته، کنار بگذارم.
شاید اینگونه، نه فقط آدمها، که رابطهها و خانوادهها و در نهایت جامعه هم آرامآرام تغییر کنند.
نه با یک انقلاب بزرگ.
با تغییرهای کوچک.
با یک مادر که یک روز برای خودش هم وقت میگذارد.
با پدری که فرزندش را بغل میکند.
با پسری که میگوید «میترسم».
با دختری که میگوید «این زندگی را برای خودم نمیخواهم».
با فرزندی که به جای تکرار کردن زندگی پدر و مادرش، زندگی خودش را امتحان میکند.
و شاید این همان جایی باشد که دو قسمت این نوشته به هم میرسند.
در قسمت اول گفتیم هر انسان جهانی با ابعاد بیشمار است.
حالا میشود یک قدم جلوتر رفت:
اگر هر آدم یک جهان است، چرا باید برای همه جهانها یک نقشه داشته باشیم؟
شاید آدمها وقتی کمتر مجبور باشند نقشهای از پیش نوشتهشده را بازی کنند، بیشتر بتوانند همدیگر را ببینند.
نه فقط به عنوان مادر، پدر، زن، مرد، همسر، فرزند یا هر عنوان دیگری؛
بلکه به عنوان یک انسان.
و شاید آن وقت، راه رسیدن به جهان یکدیگر هم کمی بازتر شود.
شاید تنهایی همیشه از نبودن آدمها نمیآید؛ گاهی از دیده نشدنِ آدمی میآید که پشت نقشها دچار گم گشته گی شده است.
و شاید «فکر نکن تنهایی» فقط نمیگوید کسی جایی کنار تو هست.
شاید میگوید:
جهانهای زیادی اطراف تو هستند؛
فقط کافی است آدمها را از پشت نقشهایشان هم ببینی.

و در آخر شعری ماندگار از دوران دبیرستان سالهای ۶۴ یا ۶۵
از فیض کاشانی:
بیا تا مونس هم یار هم غمخوار هم باشیم
انیسِ جانِ غم فرسودهٔ بیمار هم باشیم
شب آید شمع هم گردیم و بهرِ یکدیگر سوزیم
شود چون روز دست و پای هم در کار هم باشیم
دوای هم شفای هم برای هم فدای هم
دل هم جان هم جانان هم دلدار هم باشیم
به هم یکتن شویم و یکدل و یکرنگ و یکپیشه
سری در کار هم آریم و دوشِ بار هم باشیم
جدایی را نباشد زهرهای تا در میان آید
به هم آریم سر بر گِرد هم پرگار هم باشیم
حیات یکدیگر باشیم و بهر یکدیگر میریم
گهی خندان ز هم گه خسته و افکار هم باشیم
به وقت هوشیاری عقل کل گردیم بهر هم
چو وقت مستی آید ساغر سرشار هم باشیم
شویم از نغمهسازی عندلیبِ غمسرای هم
به رنگ و بوی یکدیگر شده گلزار هم باشیم
به جمعیت پناه آریم از باد پریشانی
اگر غفلت کند آهنگِ ما هشیار هم باشیم
برای دیدهبانی خواب را بر خویشتن بندیم
ز بهر پاسبانی دیدهٔ بیدار هم باشیم
جمال یکدیگر گردیم و عیبِ یکدیگر پوشیم
قبا و جبه و پیراهن و دستار هم باشیم
غم هم شادی هم دین هم دنیای هم گردیم
بلای یکدیگر را چاره و ناچار هم باشیم
بلاگردان هم گردیده گِرد یکدیگر گردیم
شده قربان هم از جان و منتدار هم باشیم
یکی گردیم در گفتار و در کردار و در رفتار
زبان و دست و پا یک کرده خدمتکارِ هم باشیم
نمیبینم به جز تو همدمی ای فیض در عالم
بیا دمساز هم گنجینهٔ اسرارِ هم باشیم
پ.ن: در این شعر ۴۱ بار از "هم" به تنهایی استفاده شده و ۱۱ بار در ترکیب با واژه ای دیگر
