
بعضی شعرها را نمیشود فقط خواند؛ سالها جایی در آدم میمانند و هر بار که به سراغشان میروی، انگار از زاویهای تازه چیزی برای گفتن دارند.
این غزل حافظ برای من از همین جنس است.
دلبر برفت و دلشدگان را خبر نکرد
یاد حریف شهر و رفیق سفر نکرد
از همان ابتدا گلایه هست؛ اما حافظ هنوز معشوق را محکوم نکرده. فقط میگوید رفت و حتی خبرم هم نکرد.
اما بعد میرسد به بیتی که سالهاست مرا متوقف میکند:
یا بخت من طریقِ مروت فروگذاشت
یا او به شاهراهِ طریقت گذر نکرد
بخت من؟
یعنی شاید آنچه میان ما اتفاق نیفتاد، نه تقصیر من بود و نه تقصیر او. شاید بخت من بود که راه مروت را رها کرده بود.
طریق مروت؟
چرا مروت؟ چرا حافظ انتظار جوانمردی و رعایت از روزگار دارد؟
و بعد ناگهان نگاهش را از خودش به او برمیگرداند:
یا او به شاهراه طریقت گذر نکرد.
اینجا حافظ نمیگوید او نخواست.
نمیگوید او بیوفا بود.
نمیگوید من درست بودم و او اشتباه کرد.
حتی شاید خودش را هم با قطعیت در آن شاهراه نمیبیند.
فقط احتمال میدهد.
شاید من در انتظار آن راه بودم و او از آن عبور نکرد.
شاید اصلاً دو آدم، با تمام علاقهای که میتوانند به یکدیگر داشته باشند، در یک مسیر قرار نگیرند.
و این «یا» برای من عجیب است.
حافظ هنوز نمیداند.
و شاید زیباییاش همین است که نمیداند.
بعد اعتراف میکند:
گفتم مگر به گریه دلش مهربان کنم
چون سخت بود در دل سنگش اثر نکرد
تلاش کرده.
حتی گریه را هم امتحان کرده.
اثر نکرده.
و اینجا دیگر عجز هست، اما تحقیر نیست.
من خواستم؛
تلاش کردم؛
نشد.
همین.
بعد میگوید:
شوخی مکن که مرغ دل بیقرار من
سودای دامِ عاشقی از سر به در نکرد
واقعیت را هم پنهان نمیکند.
هنوز دوستش دارد.
پذیرش رفتن، به معنی انکار دوست داشتن نیست.
و بعد میرسد به پایان غزل؛ جایی که برای من تمام این حسها یکجا جمع میشوند:
من ایستاده تا کنم جان فدا چو شمع
او خود گذر به ما چو نسیم سحر نکرد
من ایستادهام.
نه نشسته و منفعل؛ ایستادهام.
آمادهام تا جان فدا کنم، مثل شمع.
اما او حتی لازم نبود بماند.
حتی لازم نبود مرا انتخاب کند.
فقط کافی بود مثل نسیم سحر از کنارم بگذرد.
نسیم سحر میآید و میرود؛ کوتاه، آرام، تقریباً نامحسوس.
و حافظ حتی همان مقدار را هم تجربه نکرده است.
این قسمت برای من خیلی انسانی است.
عشق را به معامله تبدیل نمیکند.
نمیگوید چون من جان فدا کردم، تو هم باید بمانی.
فقط میگوید:
من تا اینجا ایستاده بودم؛
تو حتی از کنارم نگذشتی.
و شاید تمام غزل همین باشد:
میتوانی کسی را عمیقاً دوست داشته باشی، برایش بایستی، تلاش کنی، حتی آمادهی ایثار باشی؛
اما نمیتوانی راهِ رفتن او را به جای خودش انتخاب کنی.
او ممکن است راه دیگری را انتخاب کند.
ممکن است اصلاً آن شاهراه را نبیند.
ممکن است بخت، مروت نداشته باشد.
و تو بمانی با یک «یا»ی بزرگ که هیچوقت جواب قطعیاش را پیدا نمیکنی.
اما لازم نیست برای حفظ عزت نفس، عشقت را انکار کنی.
لازم نیست برای پذیرش انتخاب دیگری، او را بد کنی.
لازم نیست چون نمانده، بگویی دوستش نداشتهای.
گاهی فقط باید بپذیری:
من خواستم.
او نخواست، یا نتوانست، یا راهش چیز دیگری بود.
من ماندم.
او نگذشت.
و زندگی ادامه پیدا میکند.
نه با فراموش کردن آنچه بوده؛
با پذیرفتن آنچه نبوده است.
و " ما " در مصرع آخر :
شاید به تنهایی :
مشکل حکایتی ست که تقریر میکند...
او خود گذر به ما چو نسیم سحر نکرد.
چرا نمیگوید: گذر به من !؟
شاید "ما " فقط حافظِ تنها نیست.
" ما " میتواند تمام چیزهایی باشد که حافظ در این غزل ساخته:
منِ منتظر،
دلِ بیقرار،
گریه،
عشق،
مروت،
بخت،
شاهراه طریقت،
ایستادگی و سوختن ...
حتی همین دلِ سنگی که گریه هم نتوانست نرمش کند.
یعنی او فقط از کنار "من" نگذشت؛
از کنارِ جهانی که من در عشقِ او ساخته بودم هم نگذشت.
شاید به همین دلیل است که حافظ برای من در این غزل نه یک عاشق شکستخورده، بلکه انسانی است که همچنان عاشق است و در عین حال، انتخابِ " او " را هم به رسمیت میشناسد.
نه التماس میکند.
نه انتقام میگیرد.
نه خودش را کوچک میکند.
فقط گلایه میکند؛
با تمام عشقش، و با تمام عزت نفسش.
