
مدتهاست به این فکر میکنم که چقدر از چیزهایی که با اطمینان از گذشته تعریف میکنیم، واقعاً همان اتفاقهایی هستند که افتادهاند و چقدرشان محصول ذهنیاند که در طول زمان، تکههایی از واقعیت را کنار هم گذاشته و از آنها داستانی ساخته است.
این موضوع برای من از سررسیدهای دوران سربازی شروع شد؛ سر رسیدهایی که در آنها هر روز اتفاقهای زندگیام را مینوشتم. سالها بعد، وقتی صحبت از زمستانهای سرد دوران خدمت میشد، با اطمینان از روزهایی میگفتم که برف آمده بود، اسلحه به دستمان میچسبید و سرما امانمان را میبرید. جزئیات را چنان دقیق تعریف میکردم که انگار همین دیروز اتفاق افتاده بودند.
تا اینکه یک روز به سراغ همان سررسیدها رفتم.
تاریخی را که در ذهنم حک شده بود پیدا کردم و نوشتههای آن روز را خواندم. خبری از آن ماجرا نبود! کمی جستوجو کردم و دیدم اتفاقی شبیه به آن، حدود یک ماه بعد رخ داده بود. ظاهراً ذهنم سرمای یک روز، برف روزی دیگر و حال و هوای چند اتفاق را به هم دوخته و از مجموعشان خاطرهای ساخته بود که برای خودم از هر واقعیتی واقعیتر به نظر میرسید !
جالبتر اینکه این خاطره را بارها برای دیگران تعریف کرده بودم؛ با همان اطمینان، همان جزئیات و همان حس وحال. هیچوقت هم شک نکرده بودم که شاید تاریخش را اشتباه به یاد میآورم.
از آن روز به بعد، برایم روشنتر شد که اطمینان ما به یک خاطره، لزوماً نشانه درستیِ آن نیست.
البته ماجرا به دوران سربازی ختم نشد.
در ماههای اخیر، وقتی بیشتر با مادرم، که حدود هفتادوشش سال دارد، همنشین بودم، گاهی متوجه میشدم یک خاطره را در جمعهای مختلف به شکلهای متفاوتی تعریف میکند. نه اینکه فقط ترتیب اتفاقها تغییر کند؛ بعضی جزئیات چنان تفاوتی داشتند که آدم به اصل ماجرا شک میکرد.
یک بار از سفر سالهای دور به شمال و اقامت در مُتلقو تعریف میکرد. میگفت در آن سفر، غذا پیدا نمیکردند و مردی به نام حسن صبح زود راه افتاده، از شمال به تهران رفته و با قابلمهای لوبیاپلو برگشته تا بچهها گرسنه نمانند!
داییام به داستان شک کرد. هم شناختی که از شخصیت حسن داشت با چنین رفتاری جور درنمیآمد، هم مسیر طولانی تهران تا شمال و شرایط جاده در آن سالها پرسشبرانگیز بود. موضوع را با دایی بزرگترم در میان گذاشت و او هم با شنیدن ماجرا خندید و گفت حسن از آن آدمهایی نبوده که برای چنین کاری خودش را به زحمت بیندازد.
آن روایت پرجزئیات و مطمئن، ناگهان زیر سؤال رفت.
البته نمیتوانم با قطعیت بگویم هیچ بخشی از آن اتفاق نیفتاده بود. شاید اصل ماجرایی وجود داشته و جزئیاتش در گذر زمان تغییر کرده بود. اما همین کافی بود تا دوباره به این فکر کنم که ذهن ما با خاطراتمان چه میکند.
آیا هر بار که خاطرهای را تعریف میکنیم، فقط آن را از قفسه حافظه بیرون میآوریم و تحویل دیگران میدهیم؟
یا ممکن است هنگام یادآوری، ناخواسته چیزهایی به آن اضافه کنیم، بخشهایی را کنار بگذاریم و تکههایی از اتفاقهای دیگر را به آن پیوند بزنیم؟
شاید خودمان هم متوجه این تغییرات نشویم. شاید آنچه امروز با اطمینان تعریف میکنیم، ترکیبی باشد از اتفاقی که واقعاً افتاده، چیزی که بعدها شنیدهایم، برداشتی که در طول زمان پیدا کردهایم و احساسی که اکنون نسبت به آن گذشته داریم.
اما این ماجرا برای من فقط به تاریخ و جزئیات خاطرات محدود نمیشود. گاهی خودِ آدمها هم در حافظه ما تغییر میکنند.
شانزده سال پس از جدایی از نگار، دوباره پیدایش کردم و ارتباطی میانمان شکل گرفت. شنیدن صدایش، پیامدادن و یادآوری خاطرات مشترک، چیزی را در من زنده کرد که با گذشت زمان و فاصله، انگار شکل دیگری به خود گرفته بود.
کمکم تصویری از او در ذهنم ساخته شد که با آدمی که سالها پیش میشناختم، تفاوت داشت. نگار برایم به فرشتهای تبدیل شده بود که از دست داده بودم؛ کسی که با خودم فکر میکردم چه اشتباه بزرگی کردهام که از زندگیام بیرون رفته است.
گاهی به گذشته فکر میکردم و با خودم میگفتم چه آدم احمقی بودم که چنین کسی را از دست دادم!
اما با گذشت زمان و کمرنگشدن دوباره ارتباطمان، چیزهایی به یادم آمد که انگار در آن تصویر آرمانی جایی نداشتند. همان سردیها، همان اختلافها و همان خودخواهیهایی که نه فقط از طرف او، بلکه از طرف خود من هم وجود داشتند. مسائلی که مجموعشان به جدایی ما انجامیده بود.
ناگهان دیدم آن آدم نه فرشته بود و نه هیولایی که بخواهم بابت ازدستدادنش خودم را سرزنش کنم. انسانی بود با ویژگیهای دوستداشتنی و ضعفهای خودش؛ درست مثل خودم.
شاید دلتنگی، گذشته را تغییر ندهد، اما میتواند وزن خاطرات را در ذهن ما جابهجا کند.
ممکن است خاطرههای شیرین را پررنگتر ببینیم، اختلافها را کمرنگ کنیم و از کنار چیزهایی بگذریم که زمانی برایمان آنقدر مهم بودهاند که تصمیم به جدایی گرفتهایم.
این به معنای دروغگفتن خودمان به خودمان نیست؛ گاهی فقط با بخشی از گذشته زندگی میکنیم که در آن مقطع، بیشتر به چشممان میآید.
و وقتی کمی فاصله میگیریم، بخشهای دیگری هم دوباره دیده میشوند.
این تجربهها مرا به یاد سالهایی میاندازد که در مراسم مذهبی شرکت میکردم؛ روزه میگرفتم، نماز میخواندم و در عزاداریهای تاسوعا و عاشورا حضور داشتم. بارها روایتهای مربوط به واقعه کربلا را از زبان مداحان مختلف شنیده بودم. بعضی از این روایتها چنان با جزئیات و احساسات فراوان بیان میشدند که گویی گوینده، خود در تمام لحظات آن واقعه حضور داشته و از تکتک گفتگوها و حالات درونی افراد خبر داشته است.
با گذشت زمان، بعضی از این نقلها برایم پرسشبرانگیز شدند. شروع کردم به مطالعه و مقایسه روایتها با یکدیگر و دیدم همه آنچه با شور و اطمینان گفته میشود، لزوماً پشتوانه تاریخی روشنی ندارد. بعضی نقلها متأخرند، بعضی مورد اختلافاند و بعضی جزئیات نیز ممکن است در روند نقل و بازگویی تغییر کرده باشند.
همین فاصله میان روایتهای پرشور و آنچه میتوان از منابع تاریخی پشتیبانی کرد، در تغییر نگاه من به باورهای مذهبی بیتأثیر نبود.
اینجا دیگر موضوع فقط حافظه یک فرد نیست. روایتها از فردی به فرد دیگر و از نسلی به نسل دیگر منتقل میشوند. هر راوی ممکن است چیزی را برجسته کند، چیزی را از قلم بیندازد یا برای تأثیرگذاری بیشتر، ماجرا را به شیوهای متفاوت بازگو کند. شنونده هم با تکرار آن روایت، بهتدریج تصویری در ذهنش میسازد که ممکن است فاصله زیادی با شواهد تاریخی داشته باشد.
البته نمیتوان همه روایتهای مذهبی را یکسان دانست یا هر نقل نادرستی را به حساب تحریف عمدی گذاشت. همانطور که نمیتوان از تغییر یک خاطره خانوادگی نتیجه گرفت که صاحب آن قصد فریب داشته است.
اما یک پرسش همچنان باقی میماند: آیا تکرار یک روایت، آن را به واقعیت تبدیل میکند؟
اگر داستانی را صد بار بشنویم، آیا بار صدویکم به واقعیت نزدیکتریم، یا فقط با داستان آشناتر شدهایم؟
شاید بخشی از اطمینان ما از همین آشنایی میآید. چیزی را بارها شنیدهایم، بارها گفتهایم و بارها در ذهنمان مرور کردهایم؛ پس دیگر بهسختی میتوانیم تصور کنیم که ممکن است همه جزئیاتش درست نباشند.
حافظه، برخلاف دوربینی که تصویر یک لحظه را ثبت میکند، آرشیوی دستنخورده نیست که بتوانیم هر وقت خواستیم به اصل فایل مراجعه کنیم. یادآوری، فرایندی فعال است و ممکن است در آن، اطلاعات تازه، برداشتهای بعدی و خاطرات مشابه با یکدیگر ترکیب شوند.
به همین دلیل، گاهی برای بررسی گذشته به چیزی بیرون از حافظه خودمان نیاز داریم؛ یک نوشته همزمان با واقعه، سندی معتبر یا شاهدی مستقل.
البته حتی اسناد و شاهدان هم خطا میکنند. قرار نیست یکی را جایگزین مطلق دیگری کنیم؛ قرار است یاد بگیریم میان آنچه به یاد میآوریم و آنچه میتوانیم اثبات کنیم، تفاوت بگذاریم.
شاید مهمترین درس این تجربهها برای من همین باشد: لازم نیست هر خاطرهای را که در ذهن داریم، بهعنوان حقیقتی کامل و قطعی بپذیریم. میتوانیم آن را دوست داشته باشیم، از یادآوریاش لذت ببریم یا حتی بابتش دلتنگ شویم، بیآنکه اصرار داشته باشیم تمام جزئیاتش دقیقاً همانطور اتفاق افتادهاند که امروز به یاد میآوریم.
خاطرهها بخشی از زندگی ما هستند، اما تمام گذشته ما نیستند.
شاید بد نباشد گاهی، بهجای آنکه فقط از خاطراتمان دفاع کنیم، از خودمان بپرسیم: آیا این همان اتفاقی است که افتاده بود، یا روایتی است که در طول سالها از آن ساختهام؟
و شاید همین پرسش ساده، ما را کمی به گذشته واقعیمان نزدیکتر کند؛
نه گذشتهای که امروز دوست داریم اتفاق افتاده باشد،
بلکه گذشتهای که با همه زیباییها، اشتباهها، سردیها، شادیها و ابهامهایش، بخشی از زندگی ما بوده است.
