
همین حالا که دارم به این متن فکر میکنم، پیانوی ریچارد کلایدرمن در گوشی پخش میشود. ملودیاش را خیلی دوست دارم، اما برای اینکه بتوانم درست فکر کنم و بنویسم، باید خاموشش کنم.
جالب اینجاست که از همین آلبوم پیانو ، بارها برای نوشتههایم گذاشتهام و مخاطبینی کامنت گذاشته اند:
آنقدر محو آهنگ شدم نفهمیدم چی خوندم؛ اسم آهنگ چیه؟
قرار بود موسیقی همراه نوشته باشد، اما گاهی آنقدر توجه را به خودش جلب کرده که نوشته به حاشیه رفته است.!
سالها پیش، در کار ترخیص کالا در گمرک، بارها با موقعیتی روبرو میشدم که میدانستم توجه کارشناس روی کدام قسمت متمرکز است. مثلاً وقتی به فاکتور، نوع جنس، قیمت و تعرفه میرسید، درست همان موقع درباره ی بستهبندی، گواهی مبدأ یا موارد مصرف کالا صحبت میکردم.
موضوع اصلی هنوز همانجا بود؛ از بین نرفته بود.
فقط چراغ قوه ی توجه برای چند لحظه جای دیگری افتاده بود .
وقتی هم امیرارسلان بچه بود و من مشغول نصیحتکردنش میشدم، گاهی وسط حرفهایم ناگهان میگفت:
مگس... مگس... بذار بزنمش، الان میام! 🤣
آن زمان فکر میکردم حواسش پرت شده.
امروز شاید تعبیر دیگری برایش داشته باشم؛ شاید مگس برای چند لحظه از نصیحت من جذاب تر شده بود و توجهش ، راه فرار خودش را پیدا کرده بود.
در سالهای بعد، در ارتباط با آدمهای مختلف، بیشتر متوجه شدم که توجه آدمها یکسان عمل نمیکند.
بعضیها میتوانند همزمان چند جریان شنیداری و دیداری را دنبال کنند و حتی در ذهنشان موضوع دیگری را هم مدیریت کنند؛
بعضی دیگر وقتی روی چیزی متمرکز میشوند، چیزهای اطراف تقریباً از میدان توجهشان خارج میشود.
در تجربه ی شخصی من، بارها دیدهام که اگر با بعضی مردها هنگام پیدا کردن مسیر صحبت شود، ممکن است واقعاً مسیر را گم کنند!
شاید مسئله نه هوش باشد و نه برتری یک جنس بر دیگری؛ نحوه ی توزیع و جابجایی توجه متفاوت است.
اما امروز ماجرا شکل دیگری پیدا کرده است.
بخش بزرگی از زندگی ما در فضای مجازی میگذرد؛ جایی که دیگر فقط انسان نیست که انتخاب میکند چه چیزی ببیند.
الگوریتمها از رفتار ما یاد میگیرند.
اگر روی چیزی بیشتر مکث کنیم، نمونههای بیشتری از همان جنس میبینیم. اگر ویدئویی را تا آخر ببینیم، محتوای مشابه بیشتری پیشنهاد میشود. اگر روی یک خبر، یک موضوع یا حتی یک بحث جنجالی بیشتر بمانیم، احتمالاً دوباره با همان جنس محتوا روبرو خواهیم شد.
کسی به ما نمیگوید:
«این را فکر کن.»
فقط مدام به ما میگوید:
«این را ببین.»
و همین شاید کافی باشد.
چون فکر کردن، اغلب از جایی شروع میشود که توجه متوقف شده است.
چیزی که بارها دیده، شنیده یا دنبال میشود، کمکم وارد تجربهی زیستهی انسان میشود. بعد همین تجربهی زیسته میتواند تعیین کند که دفعهی بعد چه چیزی برایش مهمتر، جذابتر یا حتی قابلدیدن باشد.
یک چرخه شکل میگیرد:
توجه، تجربه میسازد؛
و تجربه، توجه را شکل میدهد.
و اینجاست که ماجرا از یک پیانو، یک مگس یا حتی یک کارشناس گمرک بزرگتر میشود.
فضای مجازی لزوماً به ما نمیگوید چه فکر کنیم؛ به ما کمک میکند بیشتر به چیزهایی فکر کنیم که احتمالاً توجهمان را نگه میدارند.
در فیلم تلقین، تلاش میشد ایدهای وارد ذهن شود؛ آنقدر ماهرانه که فرد تصور کند آن ایده از ابتدا متعلق به خودش بوده است.
اما شاید برای تأثیرگذاری بر ذهن همیشه به چنین پیچیدگیای نیاز نباشد.
گاهی لازم نیست فکر را وارد ذهن کنیم؛
کافی است خوراک توجه را انتخاب کنیم.
و شاید سؤال مهم همینجا شکل میگیرد:
اگر چیزی مدام توجه انسان را انتخاب کند،
آیا هنوز میتوان گفت صاحبِ توجه خودش است؟
