
چرا نماهای کلاسیک در ایران رواج پیدا کردهاند؟
نگاهی به آشنایی، بداعت و ادراک معماری
انسان در زندگی روزمره با انبوهی از پیامها روبهروست؛ از تغییرات طبیعت و شرایط جوی تا اخبار، فشارهای اقتصادی، روابط اجتماعی و سیما و نمای شهری. معماری نیز بخشی از این جریان است. ساختمانها با فرم، مصالح، تناسبات و نحوهٔ سازماندهی اجزای خود با ما ارتباط برقرار میکنند؛ حتی زمانی که آگاهانه به آنها توجه نداریم.
یورگ کورت گروتر در مباحث ادراک معماری، رابطهٔ انسان و محیط را از منظر انتقال پیام نیز بررسی میکند و بیان می دارد محیط، اطلاعاتی را از طریق حواس در اختیار ما میگذارد و ذهن این اطلاعات را پردازش میکند. از این منظر، مواجهه با یک ساختمان صرفاً دیدن اجزای آن نیست؛ فرایندی است که طی آن، میان آنچه میبینیم و تجربهها و الگوهای ذهنی پیشین خود ارتباط برقرار میکنیم.
برای توضیح این فرایند، دو مفهوم اهمیت دارند: بداعت و افزونگی پیام. بداعت به تازگی و پیشبینیناپذیری اطلاعات اشاره دارد؛ افزونگی به بخشهای تکراری و قابلپیشبینی پیام که تشخیص الگو را آسانتر میکنند. در خوانشی مبتنی بر نظریهٔ اطلاعات، تکرار یک عنصر لزوماً اطلاعات تازهای به اندازهٔ نخستین مواجهه با آن تولید نمیکند. با دیدن چند پنجرهٔ مشابه، میتوانیم ادامهٔ نظم آنها را حدس بزنیم. البته این چارچوب، ابزاری برای تحلیل ادراک است و بهتنهایی معیاری برای تعیین ارزش معماری نیست.
از این زاویه، نمایی پُرتزئین بر خلاف آنچه در نگاه اول تصور می شود میتواند ساختاری قابلپیشبینی داشته باشد. ستونهای تکرارشونده، پنجرههای قرینه، محور مرکزی و قاببندیهای مشابه، ممکن است جزئیات فراوانی ایجاد کنند اما قاعدهٔ کلی ترکیب آنها بهسرعت تشخیص داده شود. درواقع می توان گفت فراوانی تزئینات(پیام ها از سوی فرستنده) الزاماً به معنای بداعت بیشتر نیست.
اصول گشتالت نیز به فهم این موضوع کمک میکنند. در این رویکرد، ادراک ما از طریق سازمانیافتن اجزا در قالب یک کل شکل میگیرد. اصل «شباهت» توضیح میدهد که چرا پنجرههای همشکل را یک مجموعه میبینیم؛ اصل «مجاورت» نشان میدهد که نزدیکی عناصر چگونه آنها را در گروههایی ادراکی قرار میدهد. تقارن و تداوم خطوط نیز میتوانند تشخیص ساختار کلی نما را آسانتر کنند. این سازوکارها به سبک خاصی تعلق ندارند و در تمام دورهها و سبکهای معماری نیز حضور دارند.
نظریهٔ «روانی پردازش» وجه دیگری از همین مسئله را روشن میکند: آنچه آسانتر پردازش میشود، در برخی شرایط میتواند احساس خوشایندتری ایجاد کند. آشنایی، تکرار و تقارن از عواملی هستند که در این چارچوب بررسی شدهاند. بنابراین، علاقه به یک نمای آشنا را نمیتوان صرفاً به ناآگاهی یا ضعف سلیقه نسبت داد که امروزه نگاه بسیار رادیکالی نسبت به آن رواج یافته است.
در نماهای کلاسیکگرای امروزِ ایران، ستون ها، قاب بندی ها ، ورودی بلند یا تزئینات سنگی ممکن است برای برخی مخاطبان تداعیکنندهٔ ثروت و اعتبار و برای برخی دیگر نماد تظاهر و خودنمایی باشند. این تداعیها را باید در تجربهٔ اجتماعی، تصاویر رسانهای و ارزشگذاریهای بازار جستوجو کرد که خارج از حوصله این نوشته است.
در این متن، منظور از نماهای کلاسیکگرا، نمونههایی است که با استفاده از عناصر و تزئینات تاریخی، تصویری موسوم به «کلاسیک» یا «رومی» میسازند. ارزیابی این نماها نیازمند بررسی و تحقیق بیشتر و ریشه یابی اثر شرایط زندگی چند دهه اخیر ایرانیان بر آن، نیازمند ورود به مباحث اجتماعی است.
در پایان باید گفت که مقبولیت بصری بهتنهایی برای اثبات کیفیت معماری کافی نیست. ساختمانی که در نگاه نخست باشکوه به نظر میرسد، همچنان باید در برابر پرسشهای بنیادی معماری پاسخگو باشد: چگونه سکونت را بهتر میکند، چه کیفیتی به شهر میافزاید و میان ظاهر بنا و تجربهٔ زندگی در آن چه رابطهای برقرار است؟