این روزها شاهنامه‌خوانی یکی از فعالیت‌هایی است که در کلاس‌ها و کارگاه‌های کودک و نوجوان بیشتر از گذشته دیده می‌شود. خیلی از ما دوست داریم بچه‌هایمان با شاهنامه آشنا شوند؛ بعضی به خاطر علاقه به ادبیات فارسی، بعضی به خاطر آشنایی با فرهنگ و داستان‌های ایرانی و بعضی هم به این دلیل که فکر می‌کنیم شاهنامه می‌تواند فرصت خوبی برای یادگیری و تجربه‌های مختلف برای کودک باشد.
اما در تجربه من، یک سؤال مهم کمتر پرسیده می‌شود:
وقتی می‌گوییم «شاهنامه‌خوانی برای کودکان»، دقیقاً از چه چیزی حرف می‌زنیم؟
آیا قرار است کودک فقط داستان‌های شاهنامه را بشنود؟
آیا باید از همان ابتدا متن اصلی را بخواند؟
کدام داستان‌ها برای چه سنی مناسب‌ترند؟
آیا می‌توان از شاهنامه برای قصه‌گویی، نقالی، نمایش، فن بیان، فعالیت‌های هنری یا گفت‌وگو و تفکرورزی استفاده کرد؟ و اصلاً نقش ما، به عنوان والد، مربی یا بزرگسالی که با کودک در ارتباط است، در این مسیر چیست؟
من در سال‌هایی که با زبان و ادبیات فارسی و آموزش سروکار داشته‌ام، بارها با این سؤال‌ها مواجه شده‌ام و خودم هم درباره‌شان فکر و تجربه کرده‌ام. بنابراین این مقاله قرار نیست یک دستورالعمل قطعی یا یک نسخه واحد برای همه کودکان باشد. می‌خواهم در اینجا بر اساس تجربه و تخصص خودم، به چند سؤال اصلی درباره شاهنامه‌خوانی کودکان پاسخ بدهم و دیدگاهی را مطرح کنم که در کار آموزشی خودم به آن رسیده‌ام.
شاید مهم‌ترین نکته برای من این باشد که شاهنامه را نباید فقط یک «کتاب برای خواندن» یا فقط یک «میراث ملی که باید به کودکان منتقل شود» ببینیم. شاهنامه جهان بزرگی از داستان‌ها، شخصیت‌ها، زبان، تخیل و موقعیت‌های انسانی است و بسته به اینکه هدف ما از آموزش چیست، می‌توانیم از جنبه‌های متفاوت آن استفاده کنیم.
به همین دلیل، در این مقاله می‌خواهم از خود شاهنامه شروع کنم و بعد به چند سؤال کاربردی برسم:
از چه سنی می‌توان شاهنامه‌خوانی را شروع کرد؟
چه داستان‌هایی را برای کودک انتخاب کنیم؟
چطور داستان را روایت کنیم؟
چه فعالیت‌هایی می‌توان در کنار شاهنامه‌خوانی انجام داد؟
و نقش ما در این مسیر چیست؟
شاهنامه فردوسی یکی از مهم‌ترین آثار ادبی زبان فارسی است که مجموعه‌ای گسترده از داستان‌ها و روایت‌های اسطوره‌ای، حماسی و تاریخی را در خود جای داده است.
شاید وقتی اسم شاهنامه می‌آید، اولین چیزی که به ذهنمان می‌رسد داستان‌های رستم، سهراب، زال، سیمرغ و جنگ‌های پهلوانان باشد. اما شاهنامه بسیار گسترده‌تر از چند داستان مشهور است.
در آن می‌توان داستان‌هایی درباره خانواده، دوستی، وفاداری، ترس، شجاعت، عشق، خشم، قدرت، از دست دادن، انتخاب و رابطه انسان‌ها با یکدیگر پیدا کرد. از طرف دیگر، زبان و ساختار روایی شاهنامه هم خودش بخشی از تجربه مواجهه با این اثر است.
به همین دلیل، وقتی از شاهنامه برای کودکان صحبت می‌کنیم، بهتر است تصور نکنیم که فقط یک مجموعه داستان داریم که باید آن‌ها را برای کودک تعریف کنیم.
شاهنامه می‌تواند از جنبه‌های مختلفی وارد تجربه کودک شود.
یکی از نکاتی که در تجربه آموزشی خودم به آن رسیده‌ام این است که وقتی از شاهنامه‌خوانی برای کودکان صحبت می‌کنیم، بهتر است از خودمان بپرسیم هدفمان از این کار چیست؟
ممکن است بخواهیم کودک را با داستان‌های شاهنامه آشنا کنیم. در این صورت قصه‌گویی و بلندخوانی می‌تواند محور فعالیت باشد.
ممکن است بخواهیم روی فن بیان و روایتگری کار کنیم. در این حالت نقالی و بازگویی داستان می‌تواند بخش مهمی از فعالیت باشد.
ممکن است هدفمان نمایش و بازی نقش باشد. در این صورت می‌توان از شخصیت‌ها و موقعیت‌های داستان برای طراحی نمایش استفاده کرد.
ممکن است بخواهیم کودک با زبان و واژگان فارسی بیشتر آشنا شود و از بخش‌هایی از متن یا ابیات منتخب شاهنامه استفاده کنیم.
یا شاید بخواهیم از داستان برای گفت‌وگو و تفکرورزی استفاده کنیم؛ مثلاً بعد از داستان درباره تصمیم یکی از شخصیت‌ها، احساسات او یا اتفاقی که برایش افتاده با کودکان صحبت کنیم.
حتی فعالیت‌های هنری مثل نقاشی، کلاژ، ساخت عروسک، کاردستی، موسیقی و تصویرسازی هم می‌توانند از یک داستان شاهنامه شروع شوند.
بنابراین به نظرم عبارت «کلاس شاهنامه» به تنهایی اطلاعات چندانی درباره آنچه قرار است در کلاس اتفاق بیفتد به ما نمی‌دهد.
دو کلاس ممکن است هر دو عنوان «شاهنامه‌خوانی کودک» داشته باشند، اما یکی بیشتر روی قصه‌گویی و ادبیات تمرکز کند، دیگری روی نقالی و فن بیان و دیگری روی نمایش و فعالیت‌های هنری.
این تفاوت لزوماً به معنی بهتر بودن یکی از آن‌ها نیست؛ مهم این است که بدانیم هدف هر کلاس چیست و قرار است کودک با کدام جنبه از شاهنامه مواجه شود.
به نظر من، یکی از اشتباهاتی که ممکن است در صحبت کردن درباره آموزش ادبیات به کودکان اتفاق بیفتد این است که خیلی سریع سراغ فهرست «فواید» برویم.
مثلاً بگوییم شاهنامه باعث تقویت تخیل، هوش هیجانی، تفکر انتقادی، مهارت کلامی و ده‌ها چیز دیگر می‌شود.
بعضی از این ادعاها می‌توانند موضوع پژوهش‌های علمی باشند و برای بیان قطعی آن‌ها به منابع پژوهشی نیاز داریم. اما چیزی که از تجربه آموزشی خودم می‌توانم بگویم این است که شاهنامه ظرفیت‌های زیادی برای ایجاد تجربه‌های مختلف در کودک دارد.
کودک می‌تواند با داستان و شخصیت‌های مختلف روبه‌رو شود، اتفاقات را دنبال کند، درباره تصمیم‌های شخصیت‌ها فکر کند، واژه‌های جدید یاد بگیرد، داستان را دوباره تعریف کند، نقش یک شخصیت را بازی کند یا تصویر خودش را از فضای داستان بسازد.
از طرف دیگر، بسیاری از داستان‌های شاهنامه موقعیت‌هایی را پیش روی کودک قرار می‌دهند که می‌توانند شروع یک گفت‌وگوی خوب باشند.
مثلاً اگر درباره زال صحبت می‌کنیم، می‌توانیم درباره تفاوت، طرد شدن، پذیرش و احساسات شخصیت‌ها حرف بزنیم.
اگر درباره یک پهلوان صحبت می‌کنیم، می‌توانیم درباره تصمیم‌های او سؤال کنیم.
اگر داستانی درباره ترس یا شکست است، می‌توانیم از کودک بپرسیم خودش در چنین موقعیتی چه احساسی دارد.
در این حالت، داستان فقط چیزی نیست که کودک باید به خاطر بسپارد؛ داستان تبدیل به نقطه شروع گفت‌وگو می‌شود.
به نظر من، برای شروع شاهنامه‌خوانی کودک نمی‌توان یک سن واحد برای همه کودکان تعیین کرد. چیزی که اهمیت بیشتری دارد این است که چه داستانی را، با چه زبانی و به چه شکلی برای کودک ارائه می‌کنیم.
کودک خردسال می‌تواند با شنیدن یک داستان کوتاه، دیدن تصویر یک شخصیت یا شنیدن بخش‌هایی از یک روایت با جهان شاهنامه آشنا شود، بدون اینکه لازم باشد متن اصلی شاهنامه را بخواند.
با بزرگ‌تر شدن کودک می‌توان روایت‌ها را طولانی‌تر و پیچیده‌تر کرد، تعداد شخصیت‌ها را افزایش داد و کم‌کم او را با زبان و ابیات اصلی شاهنامه نیز آشنا کرد.
در پژوهشی که بازنویسی‌های شاهنامه برای کودکان و نوجوانان را بررسی کرده، یکی از نکات مهم همین توجه به تفاوت‌های زبانی، محتوایی و فنی مخاطبان در گروه‌های سنی مختلف است. این پژوهش نشان می‌دهد که صرفاً ساده کردن زبان متن اصلی برای مناسب‌سازی آن برای کودک کافی نیست و ویژگی‌های مخاطب باید در انتخاب و بازنویسی داستان هم در نظر گرفته شود.
با توجه به این موضوع، می‌توان در کار با کودکان به شکل تقریبی چنین مسیری را در نظر گرفت:
کودکان خردسال
در این سن بهتر است روایت‌ها کوتاه، ساده و تصویری باشند و تمرکز اصلی روی تجربه قصه‌گویی و آشنایی با شخصیت‌ها باشد.
حدود ۵ تا ۷ سال
می‌توان از داستان‌های کوتاه‌تر استفاده کرد و بعد از داستان، فعالیت‌هایی مثل نقاشی، بازی، ساخت شخصیت یا گفت‌وگوی ساده انجام داد.
حدود ۸ تا ۱۰ سال
می‌توان داستان‌های طولانی‌تر و شخصیت‌های بیشتری را وارد کرد و از کودک خواست درباره اتفاقات و تصمیم‌های شخصیت‌ها صحبت کند.
کودکان بزرگ‌تر و نوجوانان
می‌توان به تدریج سراغ روایت‌های پیچیده‌تر، بخش‌هایی از متن اصلی شاهنامه، ابیات منتخب و بحث درباره شخصیت‌ها و مفاهیم داستان رفت.
این تقسیم‌بندی را نباید یک استاندارد قطعی دانست. علاقه کودک، تجربه قبلی او، توانایی خواندن، میزان آشنایی‌اش با داستان و حتی شرایط عاطفی و زندگی او می‌تواند در انتخاب داستان مؤثر باشد.
انتخاب داستان یکی از مهم‌ترین قسمت‌های شاهنامه برای کودکان است.
همه داستان‌های شاهنامه از نظر طول، پیچیدگی، فضای عاطفی و موضوع شبیه هم نیستند. بعضی داستان‌ها ساده‌تر و کوتاه‌ترند و بعضی با موضوعاتی مانند جنگ، مرگ، خشونت، فقدان یا روابط پیچیده انسانی سروکار دارند.
بنابراین هنگام انتخاب داستان بهتر است به چند موضوع توجه کنیم:
• سن کودک
• پیچیدگی داستان
• تعداد شخصیت‌ها
• طول روایت
• فضای عاطفی داستان
• وجود صحنه‌های ترسناک یا خشن
• میزان آشنایی کودک با موضوع داستان
• هدفی که از انتخاب داستان داریم
• امکان گفت‌وگو و فعالیت بعد از داستان
برای کودکان کوچک‌تر می‌توان از روایت‌هایی مانند داستان هوشنگ و پیدایش آتش، کودکی زال و سیمرغ یا بعضی داستان‌های کوتاه‌تر استفاده کرد و با بزرگ‌تر شدن کودک سراغ روایت‌های پیچیده‌تر رفت.
اما به نظرم فقط مشهور بودن یک داستان نباید دلیل انتخاب آن باشد. گاهی یک داستان کمتر شناخته‌شده دقیقاً برای هدفی که داریم مناسب‌تر است.
به نظرم یکی از مهم‌ترین بخش‌های آموزش شاهنامه به کودکان همین جاست.
مناسب‌سازی داستان به این معنی نیست که هر چیزی را که برای کودک دشوار است حذف کنیم. بلکه یعنی ببینیم کودک در این سن و با این تجربه، چطور می‌تواند با داستان ارتباط برقرار کند.
برای مثال، داستان زال و سیمرغ را در نظر بگیریم.
در این داستان، سام پس از دیدن فرزندش که با ظاهر متفاوتی به دنیا آمده، او را نمی‌پذیرد و زال را در البرز رها می‌کند.
می‌توانیم این داستان را فقط تعریف کنیم و تمام.
اما می‌توانیم بعد از داستان سؤال‌هایی هم مطرح کنیم:
آیا تا به حال تفاوت ظاهری یا غیرظاهری آدم‌ها ما را ترسانده است؟
اگر کسی با ما متفاوت باشد، چه احساسی داریم؟
آیا متفاوت بودن یک نفر می‌تواند باعث شود او را کمتر دوست داشته باشیم؟
اگر جای زال بودیم چه احساسی داشتیم؟
اگر جای سام بودیم چه تصمیمی می‌گرفتیم؟
در این حالت، داستان تبدیل به فرصتی برای گفت‌وگو می‌شود.
من این شیوه را بیشتر از این دوست دارم که بعد از هر داستان یک پیام اخلاقی آماده به کودک بدهیم و از او بخواهیم همان نتیجه‌ای را که ما گرفته‌ایم تکرار کند.
به نظرم کودک باید فرصت داشته باشد خودش فکر کند، سؤال بپرسد و حتی پاسخی متفاوت با پاسخ ما داشته باشد.
برای همین یکی از الگوهایی که می‌توانیم هنگام کار با داستان‌های شاهنامه در نظر بگیریم این است:
داستان؛ پرسش؛ گفت‌وگو؛ تفکر و تأمل؛ فعالیت خلاقانه
در این روش، داستان نقطه پایان آموزش نیست؛ نقطه شروع آن است.
پژوهش‌هایی که بازنویسی‌های شاهنامه برای کودکان را بررسی کرده‌اند نیز بر این نکته تأکید دارند که مناسب‌سازی فقط به ساده کردن واژه‌ها محدود نمی‌شود و باید به جنبه‌های محتوایی و شیوه روایت هم توجه کرد.
صادقانه خیر. شاهنامه داستان‌هایی دارد که با موضوعاتی مانند جنگ، مرگ، خشونت، فقدان، خیانت، ترس و روابط پیچیده انسانی سروکار دارند. بنابراین نمی‌توان همه داستان‌ها را بدون توجه به سن و شرایط کودک به یک شکل روایت کرد.
برای مثال، داستان سیاوش و سودابه یا برخی از داستان‌های جنگی ممکن است برای کودک خردسال نیاز به انتخاب بخش‌های مناسب، بازروایت و توضیح بیشتری داشته باشند.
اما این هم به این معنی نیست که می‌توانیم یک داستان را برای همیشه «ممنوع برای کودکان» بدانیم.
یک داستان ممکن است برای یک کودک پنج‌ساله مناسب نباشد، اما یک نوجوان بتواند با کمک مربی درباره همان داستان گفت‌وگوی عمیق و ارزشمندی داشته باشد.
بنابراین هنگام انتخاب داستان، علاوه بر سن، باید شیوه روایت و آمادگی کودک را هم در نظر بگیریم.
وقتی بدانیم شاهنامه فقط یک مجموعه داستان نیست، فعالیت‌هایی که کنار آن طراحی می‌کنیم هم می‌توانند متنوع باشند.
قصه‌گویی
می‌توان یک داستان را برای کودک روایت کرد و بعد از او خواست داستان را با زبان خودش بازگو کند یا ادامه‌ای برای آن بسازد.
نقالی
نقالی می‌تواند کودک را با شیوه‌ای متفاوت از روایت کردن داستان آشنا کند و به او فرصت دهد داستان را با صدا، بدن و بیان خودش ارائه کند.
نمایش و بازی نقش
می‌توان شخصیت‌های داستان را بین کودکان تقسیم کرد و از آن‌ها خواست یک بخش از داستان را اجرا کنند.
نقاشی و فعالیت‌های هنری
کودک می‌تواند شخصیت‌ها، مکان‌ها یا اتفاقات داستان را با برداشت خودش تصویر کند.
موسیقی و حرکت
می‌توان از ریتم، موسیقی و حرکت برای ایجاد تجربه‌ای متفاوت از فضای داستان استفاده کرد.
تفکرورزی و گفت‌وگو
می‌توان بعد از داستان درباره تصمیم‌های شخصیت‌ها، احساسات آن‌ها و اتفاقاتی که افتاده سؤال پرسید.
این نوع فعالیت‌ها فقط پیشنهاد شخصی من نیستند. در برخی تجربه‌ها و پژوهش‌های آموزشی درباره یادگیری داستان‌های شاهنامه توسط خردسالان نیز از فعالیت‌هایی مانند نمایش، نقالی، تصویرگری، ساخت عروسک و مشارکت کودک و والد در کنار روایت داستان استفاده شده است.
نکته مهم این است که این فعالیت‌ها فقط برای جذاب‌تر کردن کلاس نباشند.
بهتر است اول هدفمان را مشخص کنیم و بعد فعالیت مناسب را انتخاب کنیم.
اگر هدف ما روایتگری است، فعالیتی مثل نقالی می‌تواند انتخاب خوبی باشد. اگر می‌خواهیم کودک داستان را از زاویه یک شخصیت تجربه کند، نمایش و بازی نقش می‌تواند مناسب‌تر باشد. اگر هدفمان گفت‌وگو و فکر کردن درباره یک موقعیت انسانی است، بهتر است زمان بیشتری برای پرسش و گفت‌وگو در نظر بگیریم.
این نگاه به ما کمک می‌کند بفهمیم «کلاس شاهنامه» دقیقاً قرار است چه تجربه‌ای برای کودک ایجاد کند.
یکی از سؤال‌های رایج این است که اگر قرار است کودک با شاهنامه آشنا شود، آیا باید حتماً متن اصلی فردوسی را برای او بخوانیم؟
به نظر من، نه از همان ابتدا.
برای کودک خردسال، قصه‌گویی و استفاده از بازنویسی‌های مناسب می‌تواند راه خوبی برای آشنایی اولیه با داستان‌ها باشد.
بعدتر می‌توان کودک را با بخش‌هایی از زبان اصلی شاهنامه و بیت‌های مشهور آشنا کرد و با افزایش سن و توانایی او، سهم متن اصلی را بیشتر کرد.
بنابراین به نظرم لازم نیست بین «متن اصلی» و «قصه‌گویی» یکی را انتخاب کنیم.
می‌توانیم یک مسیر تدریجی داشته باشیم:
قصه؛ آشنایی با شخصیت‌ها؛ بازنویسی؛ بیت‌های منتخب؛ متن اصلی
این مسیر برای همه کودکان یکسان نیست، اما می‌تواند یک چارچوب خوب برای حرکت تدریجی از داستان‌شنیدن به آشنایی جدی‌تر با متن شاهنامه باشد.
در میان منابع آموزشی موجود نیز نمونه‌هایی از کتاب‌های بازنویسی‌شده شاهنامه وجود دارد که داستان‌ها را به نثر ساده‌تر ارائه کرده‌اند و هدفشان آشنایی کودکان و نوجوانان با داستان‌های شاهنامه و در ادامه نزدیک شدن آن‌ها به متن اصلی بوده است. برای نمونه، سامانه کنترل کیفیت منابع آموزشی و تربیتی رشد کتاب «۱۲ قصه از شاهنامه» را برای دانش‌آموزان دوره ابتدایی و متوسطه اول معرفی کرده است.
اگر به دنبال کتاب مناسب برای شروع شاهنامه‌خوانی هستید، انتخاب کتاب خودش موضوع مهمی است. من در مقاله‌ای جداگانه به سراغ تعدادی از بازنویسی‌های شاهنامه برای کودکان و نوجوانان خواهم رفت و آن‌ها را از نظر گروه سنی، زبان، شیوه روایت و کاربردشان در خانه یا کلاس بررسی خواهم کرد.
به نظر من یکی از مهم‌ترین کارهایی که ما برای آشنا کردن کودک با شاهنامه می‌توانیم انجام دهیم، این است که خودمان هم با آن ارتباط برقرار کنیم.
اگر دوست داریم کودک کتاب‌خوان باشد، اما خودمان هیچ‌وقت کتاب نخوانیم، احتمالاً فقط با توصیه کردن به نتیجه‌ای که می‌خواهیم نمی‌رسیم.
اگر دوست داریم کودک با ادبیات فارسی ارتباط داشته باشد، شاید بهتر باشد خودش ببیند که ادبیات بخشی از زندگی ماست، نه فقط چیزی که برای کلاس یا مدرسه باید یاد بگیرد.
به نظرم هر چیزی که دوست داریم در کودک شکل بگیرد، بهتر است تا حدی در رابطه خودمان با آن موضوع هم وجود داشته باشد.
اگر می‌خواهیم کودک با شاهنامه ارتباط بگیرد، لازم نیست خودمان شاهنامه‌شناس باشیم.
می‌توانیم از یک داستان شروع کنیم.
می‌توانیم یک کتاب بازنویسی‌شده بخریم و با هم بخوانیم.
می‌توانیم درباره شخصیت‌ها با هم حرف بزنیم.
حتی می‌توانیم جاهایی که خودمان چیزی را نمی‌دانیم، همراه کودک آن را پیدا کنیم.
مهم این است که کودک شاهنامه را فقط به عنوان کتابی که «باید بخواند» نبیند؛ بلکه ببیند ما هم می‌توانیم از خواندن و کشف کردن آن لذت ببریم.
این موضوع فقط درباره شاهنامه هم نیست.
اگر می‌خواهیم کودک قصه‌گو باشد، خودمان برایش قصه تعریف کنیم.
اگر می‌خواهیم درباره داستان‌ها سؤال بپرسد، خودمان از او سؤال بپرسیم.
اگر می‌خواهیم با ادبیات فارسی ارتباط داشته باشد، خودمان هم بخشی از زندگی‌مان را با ادبیات گره بزنیم.
در نهایت، کودک فقط از چیزهایی که به او آموزش می‌دهیم یاد نمی‌گیرد؛ بخش زیادی از تجربه او از چیزی می‌آید که در محیط اطرافش می‌بیند و تجربه می‌کند.
پس شاید یکی از بهترین راه‌های آشنا کردن کودک با شاهنامه این باشد که خودمان هم دوباره به سراغش برویم.
آیا برای آشنا کردن کودک با شاهنامه حتماً باید او را در یک کلاس ثبت‌نام کنیم؟
صادقانه نه. می‌توانیم در خانه با یک داستان کوتاه، یک کتاب مناسب، قصه‌گویی یا بلندخوانی شروع کنیم.
حتی اگر خودمان شاهنامه را به شکل تخصصی نخوانده باشیم، می‌توانیم از یک بازنویسی مناسب شروع کنیم و همراه کودک داستان را بخوانیم و درباره آن صحبت کنیم.
از طرف دیگر، کلاس می‌تواند تجربه‌هایی ایجاد کند که در خانه کمتر اتفاق می‌افتد؛ مثلاً تعامل با کودکان دیگر، فعالیت گروهی، نقالی، نمایش، بازی و حضور مربی‌ای که بتواند داستان‌ها و فعالیت‌ها را متناسب با گروه سنی انتخاب کند.
پژوهش‌ها و تجربه‌های آموزشی درباره آموزش شاهنامه نیز نمونه‌هایی از همین رویکرد مشارکتی را نشان داده‌اند؛ برای مثال، در یک روش آموزشی مبتنی بر نقالی برای نوجوانان، هدف اصلی ایجاد فضایی برای آشنایی و لذت بردن از شاهنامه بوده و برای فعال‌تر شدن دانش‌آموزان در جریان روایت نیز فعالیت‌هایی طراحی شده است.
بنابراین به نظرم سؤال اصلی این نیست که:
«خانه بهتر است یا کلاس؟»
بلکه بهتر است بپرسیم:
«هدف ما چیست و کدام شکل از شاهنامه‌خوانی بهتر می‌تواند به این هدف برسد؟»
ممکن است برای یک کودک، خواندن داستان با پدر یا مادر در خانه بهترین شروع باشد و برای کودک دیگری، یک کلاس گروهی تجربه جذاب‌تری ایجاد کند.
به نظر من، لازم نیست برای دفاع از شاهنامه فهرستی بلند از فواید آن تهیه کنیم.
شاهنامه پیش از آنکه ابزاری برای آموزش مجموعه‌ای از مهارت‌ها باشد، یک اثر ادبی و مجموعه‌ای از داستان‌هاست.
داستان‌هایی با شخصیت‌های مختلف، موقعیت‌های انسانی، ماجراهای شگفت‌انگیز، زبان متفاوت و جهانی که می‌تواند کودک را به شکل‌های مختلف با ادبیات فارسی روبه‌رو کند.
می‌توانیم از شاهنامه برای قصه‌گویی استفاده کنیم.
می‌توانیم با آن نقالی کنیم.
می‌توانیم نمایش اجرا کنیم.
می‌توانیم درباره شخصیت‌ها و تصمیم‌هایشان گفت‌وگو کنیم.
می‌توانیم از آن برای فعالیت‌های هنری استفاده کنیم.
می‌توانیم بخشی از زبان و شعر فردوسی را به کودک معرفی کنیم.
و می‌توانیم اجازه بدهیم کودک فقط شنونده یک داستان قدیمی نباشد؛ بلکه با داستان ارتباط برقرار کند، سؤال بپرسد، فکر کند، خیال‌پردازی کند و برداشت خودش را داشته باشد.
به نظرم مهم نیست کودک بعد از یک جلسه شاهنامه‌خوانی بتواند نام همه شخصیت‌ها را به خاطر بیاورد یا پیام اخلاقی داستان را دقیقاً همان‌طور که ما می‌خواهیم بیان کند.
مهم‌تر این است که تجربه‌ای واقعی از ادبیات داشته باشد.
اینکه بفهمد یک داستان می‌تواند او را بخنداند، بترساند، ناراحت کند، کنجکاو کند یا حتی باعث شود درباره یک موضوع با دیگران بحث کند.
و شاید در نهایت، هدف ما از شاهنامه برای کودکان همین باشد:
اینکه شاهنامه را از یک «کتاب مهم که باید بشناسیم» به یک «اثر ادبی که می‌توانیم با آن زندگی کنیم، درباره‌اش فکر کنیم و از آن چیزی برای خودمان پیدا کنیم» تبدیل کنیم.
مطهره مزروعی
کارشناس ارشد ادبیات فارسی
مدرس ادبیات کلاسیک برای کودک و نوجوان
مطPhil)
