
وقتی از «غارت» صحبت میکنیم، معمولاً تصویر سرقت منابع، ثروت یا داراییهای یک جامعه در ذهن شکل میگیرد. اما در دنیای امروز، غارت میتواند شکلهای بسیار پیچیدهتری داشته باشد؛ از استخراج بیرویه منابع طبیعی گرفته تا جمعآوری دادههای شخصی، تصاحب بازارها، بهرهکشی از نیروی کار و حتی تسلط بر اطلاعات.
حالا یک فناوری قدرتمند وارد تقریباً تمام این حوزهها شده است: هوش مصنوعی.
هوش مصنوعی میتواند بهرهوری را افزایش دهد، هزینهها را کاهش دهد و دسترسی به اطلاعات را گستردهتر کند. اما همین توانایی، اگر در اختیار گروهها یا شرکتهایی قرار گیرد که منابع بیشتری دارند، میتواند قدرت آنها برای استخراج ارزش از منابع، دادهها و نیروی انسانی را نیز افزایش دهد.
به همین دلیل این سؤال اهمیت پیدا میکند:
آیا هوش مصنوعی میتواند غارت را تشدید کند؟
پاسخ سادهای وجود ندارد. هوش مصنوعی ذاتاً ابزار غارت نیست؛ اما میتواند سرعت، مقیاس و دقت فعالیتهای انسانی را چند برابر کند. بنابراین اگر ساختار اقتصادی و اجتماعی نابرابر باشد، هوش مصنوعی ممکن است همان نابرابری را با سرعت بیشتری گسترش دهد.
غارت دیگر الزاماً به معنای برداشتن چیزی از یک مکان نیست.
در اقتصاد دیجیتال، داده یکی از مهمترین منابع محسوب میشود. اطلاعات مربوط به رفتار کاربران، علایق، جستوجوها، خریدها و تعاملات دیجیتال میتواند برای پیشبینی رفتار و ایجاد ارزش اقتصادی مورد استفاده قرار گیرد.
در چنین شرایطی، ممکن است فرد بدون اینکه دارایی فیزیکی خود را از دست بدهد، بخشی از ارزش اقتصادی حاصل از دادههایش را در اختیار سیستمهایی قرار دهد که مالکیت و کنترل آنها در دست دیگران است.
این مسئله را میتوان نوعی استخراج ارزش دیجیتال دانست.
گزارشهای بینالمللی نیز درباره تمرکز منابع موردنیاز برای توسعه هوش مصنوعی هشدار دادهاند. هزینه بالای محاسبات، داده و نیروی متخصص باعث شده توسعه پیشرفتهترین سیستمهای هوش مصنوعی بیشتر در اختیار کشورهای ثروتمند و شرکتهای بزرگ باشد.
فرض کنیم یک شرکت بزرگ به سیستمهای پیشرفته هوش مصنوعی، داده گسترده و زیرساخت محاسباتی قدرتمند دسترسی دارد.
این شرکت میتواند:
بازارها را سریعتر تحلیل کند.
رفتار مشتریان را دقیقتر پیشبینی کند.
هزینه نیروی انسانی را کاهش دهد.
فرآیندهای تولید و فروش را خودکار کند.
تبلیغات را شخصیسازی کند.
محصولات و قیمتها را سریعتر بهینه کند.
و با سرعت بیشتری وارد بازارهای جدید شود.
این اتفاق لزوماً غارت نیست. افزایش بهرهوری میتواند برای جامعه نیز مفید باشد.
اما اگر بخش بزرگی از ارزش ایجادشده تنها در اختیار صاحبان سرمایه باقی بماند، مسئله متفاوت میشود.
مطالعهای از صندوق بینالمللی پول در سال ۲۰۲۵ نشان میدهد اثر هوش مصنوعی بر نابرابری پیچیده است؛ برخی سازوکارهای آن میتوانند نابرابری دستمزدی را کاهش دهند، اما افزایش بازده سرمایه میتواند به افزایش نابرابری ثروت منجر شود.
بنابراین خطر اصلی شاید خود فناوری نباشد؛ بلکه نحوه توزیع ارزش تولیدشده توسط فناوری باشد.
داده یکی از مهمترین منابع عصر هوش مصنوعی است.
مدلهای هوش مصنوعی برای آموزش و بهبود عملکرد خود به حجم عظیمی از داده نیاز دارند. این دادهها میتوانند از منابع عمومی، محتوای تولیدشده توسط کاربران، فعالیتهای آنلاین و منابع مختلف دیگر به دست آیند.
اینجا یک سؤال مهم مطرح میشود:
چه کسی از داده ارزش اقتصادی تولید میکند و چه کسی از آن ارزش بهره میبرد؟
اگر کاربران داده تولید کنند اما بخش عمده ارزش اقتصادی حاصل از آن در اختیار تعداد محدودی از شرکتها قرار گیرد، میتوان از یک رابطه نابرابر در تولید و توزیع ارزش صحبت کرد.
این موضوع زمانی حساستر میشود که دادهها مربوط به جوامعی باشند که زیرساخت لازم برای توسعه فناوری را در اختیار ندارند.
هوش مصنوعی فقط با داده و نیروی کار سروکار ندارد.
توسعه زیرساختهای هوش مصنوعی به مراکز داده، تراشه، برق، آب و مواد اولیه نیاز دارد. افزایش استفاده از مدلهای بزرگ میتواند مصرف انرژی و منابع موردنیاز برای زیرساخت محاسباتی را افزایش دهد. گزارش بینالمللی ایمنی هوش مصنوعی نیز رشد مصرف انرژی، آب و مواد خام مرتبط با زیرساخت محاسباتی را از ریسکهای مهم میداند.
بنابراین ممکن است یک فناوری دیجیتال در ظاهر کاملاً غیرمادی به نظر برسد، اما در پشت آن شبکهای عظیم از منابع فیزیکی قرار داشته باشد.
اگر رقابت برای توسعه هوش مصنوعی بدون توجه به محدودیت منابع طبیعی انجام شود، فناوری میتواند به افزایش فشار بر منابع منجر شود.
این تعبیر شاید در نگاه اول عجیب باشد، اما مسئله مهمی پشت آن قرار دارد.
وقتی یک سیستم هوش مصنوعی بتواند کاری را با هزینه کمتر انجام دهد، شرکتها ممکن است بخشی از فعالیتهای انسانی را خودکار کنند.
از یک طرف، این اتفاق میتواند باعث افزایش بهرهوری و ایجاد مشاغل جدید شود.
از طرف دیگر، برخی کارکنان ممکن است با کاهش تقاضا برای مهارتهایشان مواجه شوند.
گزارشهای مختلف اقتصادی نیز تأکید کردهاند که اثر هوش مصنوعی بر بازار کار یکطرفه نیست؛ برخی مشاغل ممکن است تحت فشار قرار بگیرند و در مقابل، فعالیتها و مشاغل جدیدی ایجاد شوند.
مسئله اصلی این است که چه کسی سود افزایش بهرهوری را دریافت میکند؟
اگر بهرهوری افزایش پیدا کند اما سهم نیروی کار از ارزش ایجادشده کاهش یابد، شکاف میان سرمایه و نیروی کار میتواند بیشتر شود.
در این حالت، هوش مصنوعی بهتنهایی عامل غارت نیست، اما میتواند ابزاری برای تشدید یک ساختار نابرابر اقتصادی باشد.
یکی از نگرانیهای مهم درباره هوش مصنوعی، تمرکز بازار است.
ساخت مدلهای پیشرفته به سرمایه، تراشه، داده، متخصص و زیرساخت محاسباتی بسیار زیادی نیاز دارد. همین مسئله ورود شرکتهای کوچکتر را دشوار میکند.
گزارش بینالمللی ایمنی هوش مصنوعی نیز تمرکز بازار هوش مصنوعی عمومی در میان تعداد محدودی از شرکتها را یکی از ریسکهای سیستمی میداند.
اگر این روند ادامه پیدا کند، ممکن است شرکتهای بزرگ نهتنها فناوری، بلکه بخش مهمی از زیرساخت اقتصادی آینده را نیز کنترل کنند.
در چنین شرایطی، رقابت واقعی دشوارتر میشود و قدرت چانهزنی شرکتها و کاربران کوچکتر کاهش پیدا میکند.
این همان جایی است که مفهوم «غارت اقتصادی» میتواند معنای جدیدی پیدا کند:
تصاحب بخش بزرگی از ارزش یک بازار توسط تعداد محدودی از بازیگران قدرتمند.
بله.
این بخش بسیار مهم است.
همان فناوریای که میتواند قدرت شرکتهای بزرگ را افزایش دهد، میتواند قدرت مصرفکنندگان و کسبوکارهای کوچک را نیز بیشتر کند.
یک کاربر امروزی میتواند با کمک ابزارهای هوش مصنوعی اطلاعات محصولات مختلف را سریعتر بررسی کند، قیمتها را مقایسه کند، ویژگیهای کالاها را بفهمد و تصمیم آگاهانهتری بگیرد.
پلتفرمهایی مانند اوپا کالا نیز میتوانند در چنین فضایی نقش متفاوتی داشته باشند؛ یعنی به جای اینکه کاربر در میان حجم عظیمی از اطلاعات سردرگم شود، اطلاعات محصول را برای مقایسه و تصمیمگیری بهتر در اختیار او قرار دهند.
در واقع، فناوری زمانی میتواند در برابر نابرابری قرار بگیرد که دسترسی به اطلاعات را از انحصار خارج کند.
در بازار سنتی، فروشنده معمولاً اطلاعات بیشتری درباره محصول دارد و خریدار باید با اطلاعات محدود تصمیم بگیرد.
اما اینترنت و ابزارهای هوشمند این معادله را تغییر دادهاند.
کاربر میتواند مشخصات محصولات را بررسی کند، تجربه کاربران دیگر را بخواند، قیمتها را مقایسه کند و درباره نقاط قوت و ضعف یک کالا تحقیق کند.
در چنین فضایی، اوپا کالا میتواند به عنوان یک ابزار اطلاعاتی برای مصرفکننده معنا پیدا کند؛ نه صرفاً محلی برای دیدن کالا، بلکه بستری برای شناخت بهتر محصول پیش از خرید.
این موضوع از نظر اقتصادی اهمیت زیادی دارد، زیرا اطلاعات بهتر میتواند قدرت چانهزنی مصرفکننده را افزایش دهد.
هرچه مصرفکننده آگاهتر باشد، احتمال اینکه صرفاً بر اساس تبلیغات، هیجان یا اطلاعات ناقص تصمیم بگیرد کمتر میشود.
پاسخ به این سؤال به نحوه استفاده از آن بستگی دارد.
اگر هوش مصنوعی در محیطی استفاده شود که:
اطلاعات در انحصار گروه محدودی باشد،
زیرساخت فناوری در اختیار تعداد کمی از شرکتها قرار داشته باشد،
دادههای کاربران بدون شفافیت کافی مورد استفاده قرار گیرد،
نیروی کار از منافع افزایش بهرهوری سهم کمی داشته باشد،
و نظارت و رقابت کافی وجود نداشته باشد،
آنگاه هوش مصنوعی میتواند قدرت موجود را تقویت کند.
اما اگر فناوری به شکل گستردهتری در دسترس باشد و افراد، شرکتهای کوچک و جوامع مختلف بتوانند از آن استفاده کنند، نتیجه میتواند متفاوت باشد.
بانک جهانی نیز بر این نکته تأکید دارد که دسترسی به اتصال، زیرساخت محاسباتی، داده و مهارتهای دیجیتال برای بهرهمندشدن گسترده از هوش مصنوعی اهمیت اساسی دارد.
بنابراین مسئله فقط «هوش مصنوعی» نیست.
مسئله این است که چه کسی به هوش مصنوعی دسترسی دارد، چه کسی آن را کنترل میکند و ارزش ایجادشده چگونه توزیع میشود.
غارت در قرنهای گذشته اغلب قابل مشاهده بود.
یک سرزمین اشغال میشد، منابع آن استخراج میشد و ثروت آن به جای دیگری منتقل میشد.
اما غارت در اقتصاد دیجیتال میتواند بسیار نامرئیتر باشد.
ممکن است داده منتقل شود.
ممکن است ارزش اقتصادی از یک کشور به کشور دیگری منتقل شود.
ممکن است نیروی انسانی جای خود را به ماشین بدهد.
ممکن است یک شرکت کوچک به دلیل نداشتن زیرساخت محاسباتی نتواند با شرکت بزرگی رقابت کند.
و ممکن است مصرفکننده به دلیل نداشتن اطلاعات کافی، بیشتر از ارزش واقعی یک محصول هزینه کند.
همه این موارد الزاماً «غارت» به معنای حقوقی یا سنتی نیستند، اما نشان میدهند که مفهوم استخراج ارزش در عصر هوش مصنوعی در حال تغییر است.
مقابله با این خطر به معنای متوقف کردن هوش مصنوعی نیست.
مسئله اصلی ایجاد شرایطی است که منافع فناوری فقط در اختیار قدرتمندترین بازیگران قرار نگیرد.
شفافیت در استفاده از داده، رقابت سالم، دسترسی گستردهتر به زیرساختهای دیجیتال، آموزش مهارتهای جدید و حمایت از کسبوکارهای کوچک میتوانند در این مسیر اهمیت داشته باشند.
از طرف دیگر، مصرفکننده نیز باید نقش فعالتری داشته باشد.
هرچه افراد بتوانند اطلاعات محصولات، قیمتها، کیفیت و گزینههای جایگزین را بهتر بررسی کنند، وابستگی آنها به اطلاعات یکطرفه کمتر خواهد شد.
در اینجا ابزارهای مقایسه و اطلاعات محصول، مانند خدماتی که اوپا کالا دنبال میکند، میتوانند بخشی از قدرت اطلاعاتی را دوباره به سمت مصرفکننده منتقل کنند.
هوش مصنوعی نه یک ماشین غارت است و نه بهطور خودکار ابزاری برای عدالت.
این فناوری میتواند همانند یک تقویتکننده قدرت عمل کند.
اگر قدرت، سرمایه، داده و زیرساخت در اختیار گروه محدودی باشد، هوش مصنوعی میتواند توانایی آنها برای استخراج ارزش از بازار، داده، نیروی کار و منابع را افزایش دهد.
اما اگر دسترسی به فناوری و اطلاعات گستردهتر شود، همین هوش مصنوعی میتواند به مردم و کسبوکارهای کوچک کمک کند تا تصمیمهای بهتر بگیرند و در برابر عدم تقارن اطلاعاتی مقاومت بیشتری داشته باشند.
شاید سؤال اصلی آینده این نباشد که:
«آیا هوش مصنوعی موجب غارت میشود؟»
بلکه سؤال مهمتر این باشد:
«چه کسی از قدرت هوش مصنوعی استفاده میکند و چه کسی از ارزش ایجادشده توسط آن سهم میبرد؟»
پاسخ به این سؤال میتواند مشخص کند که هوش مصنوعی در آینده بیشتر به ابزاری برای تمرکز قدرت تبدیل میشود یا وسیلهای برای توزیع گستردهتر فرصتها.
در این میان، دسترسی به اطلاعات دقیق و قابل مقایسه برای مصرفکننده اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ موضوعی که میتواند یکی از زمینههای فعالیت اوپا کالا در اقتصاد دیجیتال آینده باشد.