خلاصه کتاب: ریشه‌های اجتماعی دیکتاتوری و دموکراسی
ارباب و دهقان در ساختن جهان مدرن
نوشته‌ی برینگتون مور
عنوان انگلیسی: Social Origins of Dictatorship and Democracy: Lord and Peasant in the Making of the Modern World
تهیه و تلخیص متن: دکتر اسفندیار خدایی
---
مقدمه
چهارم اوت ۱۷۸۹، نیمه‌شب، مجلس ملی فرانسه. یکی پس از دیگری، نمایندگان اشراف از جا برمی‌خیزند و از حقوق فئودالی‌شان دست می‌کشند؛ از عوارضی که قرن‌ها از دهقانان می‌گرفتند. تالار از شور و تشویق می‌لرزد. فردا فرانسه کشوری دیگر است، و اشراف، قهرمانانِ بزرگواری.
اما ژان‌پل مارا، روزنامه‌نگار انقلاب، درباره‌ی همان شب چیز دیگری نوشت. او نوشت: اشراف در روشنایی شعله‌ی قصرهای در حال سوختنشان، با بزرگواری از امتیازِ در بند نگه‌داشتنِ انسان‌هایی چشم می‌پوشند که آزادی‌شان را پیش‌تر به زور پس گرفته‌اند.
چرا انگلستان، فرانسه و آمریکا به دموکراسی رسیدند، آلمان و ژاپن از فاشیسم سر درآوردند، و در روسیه و چین، انقلاب کمونیستی شد، و هند هیچ‌کدام از این سه راه را نرفت؟
برینگتون مور، در کتاب «ریشه‌های اجتماعی دیکتاتوری و دموکراسی»، جواب را نه در صنعتی‌شدن می‌جوید، نه در دین و فرهنگ ملت‌ها. به باور او، سرنوشت سیاسی هر کشور در روستا شکل گرفت: در رابطه‌ی اربابان و دهقانان، و در این‌که آن‌ها در برابر بازار و دولت چه کردند.
بیشتر پژوهشگرانِ زمانِ مور جواب این پرسش را در کارخانه‌ها و شهرها می‌جستند. می‌گفتند صنعتی‌شدن یا دموکراسی می‌آورد یا دیکتاتوری. اما برای مور جالب بود که انقلاب‌های کمونیستی در کشورهای صنعتی رخ ندادند. روسیه و چین، وقتی کمونیست‌ها در آن‌ها به قدرت رسیدند، کشورهایی کشاورزی بودند، نه صنعتی. پس جواب را باید جای دیگری جست: در مزرعه، میان ارباب و دهقان. تحقیقات بیشتر او نشان داد که دموکراسی و فاشیسم هم ریشه در روابط ارباب و دهقان دارد.
اگر بخواهیم این کتاب ۵۶۰ صفحه‌ای را در یک جمله خلاصه کنیم، چنین می‌شود: سرنوشت سیاسی هر کشور در روستا رقم خورد؛ جایی که اربابان خودشان تاجر شدند یا در انقلاب دهقان‌ها از میان رفتند، دموکراسی آمد؛ جایی که ارباب با کمک دولت دهقان را در بند نگه داشتند، فاشیسم شد؛ جایی که دولت فروریخت و دهقانان شوریدند و انقلاب کردند، کمونیسم شد؛ و هیچ‌کدام از این راه‌ها بی‌هزینه نبود.
سلام، من اسفندیار خدایی هستم. در روزهایی که ایران ما بیش از همیشه نیازمند دانستن و کتاب است، در دانشگاه صوتی «چکیده ماندگار»، هر هفته یک کتاب مهم ایران و جهان را در زمینه‌ی علوم انسانی، به‌خصوص تاریخ و سیاست، در کمترین زمان ممکن خلاصه می‌کنیم؛ کتاب‌هایی که شما شاید فرصت خواندنشان را نداشته باشید.
درباره نویسنده
برینگتون مور جونیور سال ۱۹۱۳ در واشنگتن، در خانواده‌ای ثروتمند به دنیا آمد. در کالج ویلیامز ادبیات کلاسیک خواند و در سال ۱۹۴۱ از دانشگاه ییل دکترای جامعه‌شناسی گرفت. در جنگ جهانی دوم در «دفتر خدمات راهبردی» آمریکا، پیش‌درآمد سازمان سیا، تحلیلگر بود، و از ۱۹۴۸ تا بازنشستگی در مرکز پژوهش‌های روسیه‌ی دانشگاه هاروارد ماند. دو کتاب نخستش درباره‌ی شوروی بود: «سیاست شوروی» و کتاب «وحشت و پیشرفت در اتحاد شوروی» سال ۱۹۵۴. فریدمن و اسکات، که پیشگفتار کتاب را نوشته‌اند، می‌گویند مور پس از مطالعه‌ی طولانی شوروی، به‌شدت از فاصله‌ی وعده‌ی انقلاب با عملکرد غیرانسانی آن آگاه بود.
بعد پرسشش بزرگ‌تر شد: دیکتاتوری از کجا می‌آید؟ جوابش را در روستا یافت و بیش از ده سال کشورهای مختلف را کنار هم گذاشت. حاصلش همین کتاب «ریشه‌های اجتماعی دیکتاتوری و دموکراسی» بود که در سال ۱۹۶۶ منتشر شد. بعد هم پرسش‌هایش اخلاقی‌تر شد و به «بی‌عدالتی: پایه‌های اجتماعی اطاعت و شورش» (۱۹۷۸) رسید.
چارلز تیلی، جامعه‌شناس و مورخ برجسته‌ی آمریکایی، که مور را از نزدیک می‌شناخت، می‌نویسد او تابستان‌ها قایق‌سواری می‌کرد و زمستان‌ها اسکی، اما از استبداد، از هر رنگ آن، بیزار بود. تدا اسکاچپول، شاگرد او، بعدها یکی از مهم‌ترین نظریه‌های انقلاب را نوشت. مور سال ۲۰۰۵، در ۹۲ سالگی، درگذشت.
---
ستایش‌ها
ادوارد فریدمن و جیمز اسکات، دو پژوهشگر سیاست دهقانی، می‌نویسند این کتاب «تصویر رایج انگلیسی-آمریکایی» را عوض کرد؛ تصویری که دموکراسی را فرایندی آرام از سند مگنا کارتای انگلستان تا اعلامیه‌ی استقلال آمریکای امروز می‌دانست. اما مور نشان داد بنای دموکراسی بر رنج عظیم دهقانان ساخته شد.
دارون عجم‌اوغلو و جیمز رابینسون، برندگان جایزه‌ی نوبل اقتصاد ۲۰۲۴، که احتمالاً با کتابهای آن‌ها یعنی «راه باریک آزادی» و «چرا ملت‌ها شکست می‌خورند» آشنا هستید و خلاصه‌ی صوتی هر دو کتاب را قبلاً در چکیده ماندگار منتشر کردیم، درباره‌ی کتاب «ریشه‌های اجتماعی دیکتاتوری و دموکراسی» صراحتاً از «بدهی فکریِ» خود به مور نوشته‌اند.
و یادنامه‌ی رسمی دانشگاه هاروارد (۲۰۱۱)، که اسکاچپول و چهار استاد دیگر امضا کرده‌اند، می‌نویسد در ۱۹۶۶، که این کتاب نوشته شد، وقتی بخش بزرگی از علوم اجتماعی آمریکا یا غرق نظریه‌بافی کلان بود یا پژوهش‌های آماری تخصصی، مور شش کشور را در طول قرن‌ها مقایسه کرد. او نشان داد زمین‌داران و دهقانان و پادشاهان چگونه راه را برای فاشیسم، کمونیسم یا دموکراسی هموار کردند.
---
طرح مسئله
مور در این کتاب، تاریخ شش کشور را کنار هم می‌گذارد — انگلستان، فرانسه، آمریکا، چین، ژاپن و هند — و در هر کدام چهار چیز می‌پرسد: زمین‌داران با پادشاه چه کردند؟ وقتی بازار آمد، چه کردند؟ با شهرنشینان و بازرگانان، یعنی طبقه‌ی بورژوا، متحد شدند یا رقیب؟ و عاقبت دهقان چه شد؟ مور این چهار پرسش را می‌پرسد تا نشان دهد تحولات سیاسی، نه در شهرها و کارخانه‌ها، بلکه در روستا و رابطه‌ی ارباب و دهقان ریشه دارند.
این حجم گستردگی جغرافیایی و تاریخی کتاب، درک آن را قدری سخت‌تر می‌کند؛ چون باید هم با مفاهیمی مثل فئودالیسم، بورژوازی، سرمایه‌داری و پرولتاریا آشنا باشیم، و هم نقاط عطف تاریخی هر کدام از این شش کشور را بدانیم: مثلاً مگنا کارتا و انقلاب شکوهمند انگلستان؛ در فرانسه، انقلاب ۱۷۸۹ و روبسپیر؛ در آمریکا، جنگ داخلی و برده‌داری؛ در ژاپن، سامورایی و انقلاب میجی؛ در چین، کومینتانگ و مائو؛ در هند، نظام کاست و گاندی. در این چکیده سعی کرده‌ایم آنچه واجب است را توضیح دهیم، به همین دلیل شاید این قسمت چکیده ماندگار کمی طولانی‌تر و سنگین‌تر باشد.
سفر ما سه بخش دارد: بخش اول کتاب، راه دموکراتیک (انگلستان، فرانسه و آمریکا)؛ بخش دوم، آسیا (چین، ژاپن و هند)؛ و بخش سوم، سه فصل نظری درباره‌ی دموکراسی، فاشیسم و کمونیسم که مور الگوی کلی را از دل این شش روایت بیرون می‌کشد. در پایان هم بخشی به ایران اختصاص می‌دهیم که البته از متن کتاب نیست؛ چون مور درباره‌ی ایران چیزی ننوشته، اما ساختار پرسش‌هایش را می‌شود در تاریخ ایران هم بررسی کنیم.
خود مور می‌گوید این کتاب نقشه‌ی خلبانی است که مسیر قاره را نشان می‌دهد، نه کوچه‌ها و خانه‌ها را. ما هم مسیر اصلی را نشان می‌دهیم.
حالا برویم سراغ انگلستان، جایی که این داستان با پشم و گوسفند شروع می‌شود.
---
فصل اول: انگلستان — سهم خشونت در گذار تدریجی
پاییز ۱۸۳۰، روستاهای جنوب انگلستان. کارگران کشاورز، که ماشین‌های خرمن‌کوب نانشان را بریده بود، شورش می‌کنند. وزیر کشور، لرد ملبورن، سرکوبشان می‌کند: نُه نفر اعدام، ۴۵۷ نفر تبعید، شماری زندانی. او هیچ کاری برای کم‌کردن فقرشان نمی‌کند. به نوشته‌ی مور، رهبران حزب ویگ روشن کردند که می‌خواهند انگلستان «برای مالکیت امن» بماند.
مور می‌گوید دموکراسی انگلیسی، که در کتاب‌ها آرام و تدریجی تعریف می‌شود، بر شانه‌ی خشونتی ساخته شد که کمتر دیده می‌شود. این داستان سه بخش دارد: گوسفند، پادشاه، قانون.
بخش اول: گوسفند. در قرن شانزدهم، وقتی فروش پشم سود فراوان داشت، زمین‌داران دیدند گوسفند از دهقان سودآورتر است. زمین‌ها را حصار کشیدند، چراگاه ساختند و دهقانان را از روستا بیرون کردند. یعنی زمین‌دار دیگر برای خودش و خراج نمی‌کاشت؛ برای بازار تولید می‌کرد. اما گوسفندها همه‌جا این‌قدر بزرگوار و بابرکت نبودند: در اسپانیای همان دوران، گله‌داری، پادشاه را قوی‌تر کرد و به استبداد کمک کرد. تفاوت در رابطه‌ی زمین‌دار با پادشاه بود: در اسپانیا گله‌داران ابزار پادشاه شدند، در انگلستان در برابرش ایستادند.
بخش دوم: پادشاه. جنگ‌های داخلی میان اشراف بزرگ (جنگ‌های رزها) آن‌ها را فرسوده بود، و پادشاه انگلیس دستگاه نیرومندی برای کنترل روستاها نداشت؛ روستاها به دست زمین‌داران متوسط، یعنی نجیب‌زادگان، اداره می‌شد که از بازار سود می‌بردند. وقتی پادشاهان خواستند خودکامه شوند، مجلس جلویشان ایستاد. در ۱۶۴۱ مجلس دادگاه ویژه‌ی پادشاه، «استارچمبر»، را برچید: همان دادگاهی که نماد قدرت شاه بود و گاهی از دهقانان در برابر حصارکشی دفاع می‌کرد. دهقانان مهم‌ترین حامی‌شان را از دست دادند. هشت سال بعد، پادشاه، چارلز اول، گردن زده شد.
بخش سوم: قانون. بعد از انقلاب، حصارکشی ادامه یافت، این بار با تصویب پارلمان. ظاهرش عادلانه بود: برای هر حصارکشی رضایت سه‌چهارم تا چهارپنجم صاحبان ملک لازم بود. اما رأی‌ها شمرده نمی‌شد؛ به نسبت ملک و سرمایه وزن می‌شد. یک مالک بزرگ می‌توانست رأی یک ده کامل از خرده‌مالکان را خنثی کند. مور می‌نویسد: این‌که این خشونت در طول زمانی دراز و عمدتاً در چارچوب قانون رخ داد و در نهایت پایه‌های دموکراسی را محکم‌تر کرد، نباید ما را از این غافل کند که «خشونتی گسترده بود که بالادستی‌ها بر پایین‌دستی‌ها اعمال کردند».
سرنوشت دهقانان چه شد؟ قربانیان اصلی کارگران بی‌زمین و مستأجران کوچکی بودند که زمینشان در املاک بزرگ‌تر ادغام شد. حصارکشی «ضربه‌ی نهایی» به روستای سنتی بود؛ با صنعتی‌شدن، دهقان به کارگر مزدبگیر تبدیل شد و دیگر نه پایگاه شورش ماند، نه ذخیره‌ی ارتجاع.
و بورژوازی؟ سرمایه‌داری قوی شد. زمین‌داران حصارکش زمین را مثل کالا خرید و فروش می‌کردند، و مور می‌گوید آن‌ها دست‌کم به‌اندازه‌ی بورژوازی شهری، پرورشگاه فردگرایی اقتصادی بودند. بازرگانان شهری و زمین‌داران علیه پادشاه همدست شده بودند، و پارلمان جایی بود که دعوای منافعشان مسالمت‌آمیز حل می‌شد. چون زمین‌داران خودشان تاجر بودند، اشرافی در برابر صنعت صف نکشید.
پیام فصل: دموکراسی انگلستان بر دو خشونت ساخته شد، انقلاب و حصارکشی، و دومی را کمتر می‌شنویم.
---
فصل دوم: فرانسه — انقلاب از پایین
در ابتدای این پادکست از شب چهارم اوت ۱۷۸۹، مجلس ملی فرانسه گفتیم. آن شب که نمایندگان اشراف یکی‌یکی از حقوق فئودالی‌شان دست کشیدند؛ از عوارضی که قرن‌ها از دهقانان می‌گرفتند و تالار از تشویق می‌لرزد. مارا، روزنامه‌نگار انقلاب، نوشت: اشراف، در روشنایی شعله‌ی قصرهای در حال سوختنشان، با سخاوتمندانه از امتیازی چشم پوشیدند که مردم پیش‌تر به زور پس گرفته بودند. مور می‌گوید: ضربه‌ی مرگبار به فئودالیسم در فرانسه، مستقیماً از شورش دهقانان آمد.
چرا تغییر در فرانسه از پایین آمد؟ چون اشراف فرانسه، برخلاف انگلیسی‌ها، به بازار روی نیاوردند. آن‌ها بیشتر از دربار، مناصب دولتی و عوارض فئودالی درآمد کسب می‌کردند. بورژوازی هم به لطف پادشاه زنده بود و پیش‌قراول نوسازی نبود. پس فرانسه نمی‌توانست مثل انگلستان دموکراسی را از درون طبقه‌ی زمین‌دار بیرون بکشد.
وقتی انقلاب شروع شد، مور الگوی خاصی می‌بیند: هر بار که نیروهای محافظه‌کار می‌خواستند انقلاب را متوقف کنند، شورشی رادیکال از پایین آن‌ها را به جلو می‌راند. موتور این شورش‌ها سان‌کولوت‌ها بودند: پیشه‌وران و کارگران فقیر و بی‌خانمان پاریس، نه دهقانان. اما حدّ انقلاب را دهقانان تعیین کردند. وقتی انقلاب رادیکال‌تر شد، دهقانان غذای کمتری به پاریس رساندند و روستا حاضر نشد پشت انقلابیون رادیکال شهر بماند. همین، پایگاه مردمی انقلاب رادیکال و کشت و کشتار را سست کرد. به تعبیر مور، فقرای پاریس انقلاب را ساختند اما دهقانان تعیین کردند تا کجا پیش برود.
برخی دهقانان گاهی هم علیه انقلاب شوریدند: در وانده، در غرب فرانسه، با شعار «زنده باد پادشاه و کشیشان خوب ما». مور می‌گوید این شورش در بنیاد ضدسرمایه‌داری بود، علیه بازرگانان و صنعتگران شهر و به نفع شاه و فئودال‌ها. وانده منطقه‌ای دورافتاده بود که بازار کمتر به آن رسیده بود.
بهای انقلاب سنگین بود: بین سی‌وپنج تا چهل هزار کشته. اما مور سؤال دومی هم می‌پرسد: بهای نداشتن انقلاب چه بود؟ مرگ‌ومیر رژیم کهن از گرسنگی و بی‌عدالتی را هم باید به حساب آورد.
خلاصه‌ی فصل در یک جمله: در فرانسه، شورش پایین‌دستی‌ها راه دموکراسی را باز کرد؛ فقرای بی‌خانمان پاریس موتور انقلاب بودند و دهقانان ترمز آن.
---
فصل سوم: آمریکا — آخرین انقلاب سرمایه‌داری
برده‌داری جنوب آمریکا بازمانده‌ی قرون وسطی نبود. تا سال ۱۸۴۹، شصت‌وچهار درصد پنبه‌ی جنوب آمریکا به خارج، بیشتر به انگلستان، می‌رفت. و بریتانیا چهارپنجم پنبه‌ی وارداتی‌اش را از ایالت‌های برده‌دار جنوبی می‌گرفت. یعنی کارخانه‌های نساجی انگلستان، نماد انقلاب صنعتی، با پنبه‌ی بردگان آمریکایی کار می‌کردند.
برده‌داران جنوب آمریکا که با نیمه‌ی شمال می‌جنگیدند اشراف عقب‌مانده‌ای نبودند. مور می‌گوید آن‌ها بخشی از همان سرمایه‌داری بودند: پنبه تولید می‌کردند و در بازار جهانی می‌فروختند؛ فقط برده‌های کارگرشان را با زور و قانون نگه می‌داشتند. به تعبیر مور، مزرعه‌ی برده‌داری «زائده‌ی کهنه» سرمایه‌داری صنعتی نبود؛ جزء جدایی‌ناپذیر آن بود.
پس جنگ داخلی، برخلاف انقلاب فرانسه، جنگ سرمایه‌داری با اشراف فئودال نبود. برخورد دو شکل سرمایه‌داری بود: جنوبی که بر فشار بر کارگر بنا بود، و شمالی که کارگر آزاد می‌خواست. میان این دو، غرب ایستاده بود، با کشاورزان آزادش. اشراف برده‌دار جنوب با زمین رایگان غرب که کشاورزان از چنگ سرخ‌پوستان درآورده بودند مخالف بود. شمال فرصت را غنیمت دانست و با کشاورز غربی متحد شد؛ این ائتلاف ابراهام لینکلن را به قدرت رساند. اینجا دهقانان غرب کشور با بازار و صنعت بستند نه با اشراف برده‌دار جنوب. در آلمان برعکس بود: صنعتگران با اشراف زمین‌دار، یعنی یونکرها، متحد شدند.
شمال پیروز شد و برده‌داری برافتاد. جمهوری‌خواهان رادیکال می‌خواستند کار را تمام کنند. شعارشان این بود: «آزادی بیان، آزادی کار، مدرسه و صندوق رأی». رهبرشان، تادئوس استیونز، می‌خواست زمین‌های بزرگ جنوب را مصادره کند و بین سیاه‌پوستان آزادشده تقسیم کند. مور می‌گوید آن‌ها آرمان‌گرا نبودند: هیچ راه دیگری قدرت زمین‌داران جنوب را نمی‌شکست. در همان سال‌ها، جایی که زمین به سیاه‌پوستان داده شد، موفق کشاورزی کردند. اما این طرح اجرا نشد و زمین‌ها به صاحبان پیشین برگشت.
در انتخابات مناقشه‌برانگیز سال ۱۸۷۶ میان هیز و تیلدن، شمال و جنوب با هم مصالحه کردند: هیز، جمهوری‌خواه، رئیس‌جمهور شد، اما در عوض نیروهای شمال از جنوب بیرون رفتند و بردگان تازه‌آزادشده بدون پشتیبان ماندند. ثروتمندان دو طرف جنگ، دوباره با هم کنار آمدند.
خلاصه فصل در یک جمله: در آمریکا، جنگ، برده‌داری را برانداخت، اما شمال بعد از جنگ با زمین‌داران جنوب کنار آمد، و پشت بردگان را خالی کرد و انقلاب ناتمام ماند.
---
فصل چهارم: چین — زوال امپراتوری و ریشه‌های کمونیسم
چین، دهه‌ی ۱۹۳۰. رهبر حزب حاکم، چیانگ کای‌شک، پنج بار به ارتش کمونیست‌ها حمله می‌کند و نمی‌تواند نابودشان کند. اما کمونیست‌ها ناچار می‌شوند پایگاه‌شان را رها کنند و راه بیفتند: «راهپیمایی بزرگ»، تا دورترین گوشه‌ی شمال‌غربی چین. به قضاوت بعضی مورخان، بخت‌شان آن روزها در پایین‌ترین نقطه بود. تنها چیزی که ثابت کرده بودند، توان بقا بود. پانزده سال بعد، همین‌ها بر کل چین حکومت می‌کردند. چطور؟ جواب از ساختار چین قدیم شروع می‌شود.
چین فئودال نبود؛ دیوان‌سالار بود، یعنی امپراتور کشور را با مأموران دولتی اداره می‌کرد. اشراف چینی، برخلاف فئودال‌های انگلیسی، مستقل نبودند بلکه جایگاهشان را از مقام دولتی می‌گرفتند: آن مأموران همان نجیب‌زادگان زمین‌دار بودند. پس چرا به بازار روی نیاوردند؟ چون لازم نبود. اجاره‌ی دهقان و حقوق مقام دولتی کافی بود. حتی تجارت را هم مثل زمین چیزی برای دوشیدن می‌دیدند: یا بر آن مالیات می‌بستند یا آن را انحصار دولتی می‌کردند؛ مثلاً نمک. نتیجه این شد که طبقه‌ی بازرگان مستقل و نیرومندی در چین شکل نگرفت.
وقتی امپراتوری فروپاشید، فرماندهان نظامی محلی، یعنی جنگ‌سالاران، هر کدام گوشه‌ای از کشور را گرفتند. بعد حزب چیانگ کای‌شک، کومینتانگ، قدرت را گرفت. در آغاز شور انقلابی داشت، اما به گفته‌ی مور، پس از پیروزی به احیای همان نظام کهن پرداخت: حمایت از زمین‌داران، با باندبازی و ظاهرسازی کنفوسیوسی. پایگاهش ائتلاف زمین‌داران با رهبران تجارت و صنعت شهرها بود. مور آن را شبیه فاشیسم می‌داند، یعنی حکومتی نظامی‌گرا که مخالفانش را سرکوب می‌کند. اما ضعیف بود، چون چین صنعت قوی نداشت، و اشغال سواحل چین به دست ژاپن، سرمایه‌داران شهری را هم ضعیف‌تر کرد.
این رژیم از زمین‌داری حمایت کرد، نه از دهقان. و دهقان چینی، به تعبیر مور، حتی بیش از دهقان روسی، دینامیتی بود که نظم کهن را منفجر کرد. کمونیست‌ها سراغ همین دهقانان رفتند. جنگ با ژاپن هم به احساسات ملی چین هدفی روشن داد.
خلاصه‌ی فصل در یک جمله: در چین، اشرافی که به‌جای روی‌آوردن به تجارت و نوسازی، به اجاره‌ی زمین و مناصب دولتی چسبیده بود، همراه با دولتی که مالکیت زمین‌دار را تضمین می‌کرد و دهقان را در بند نگه می‌داشت، و سپس فروپاشید، دهقان را به نیروی اصلی انقلاب تبدیل کردند.
---
فصل پنجم: ژاپن — نوسازی از بالا و فاشیسم
بهار ۱۹۳۲، توکیو. گروهی از افسران جوان ارتش و نیروی دریایی به نخست‌وزیر ژاپن، اینوکای، حمله می‌کنند و او را می‌کشند. مورخان این روز را پایان قدرت سیاستمداران غیرنظامی می‌دانند. از آن پس، نظامیان بر ژاپن حکومت کردند. پرسش مور این است: چرا ژاپنی که این‌همه سریع صنعتی شده بود، به اینجا رسید؟ جوابش را «نوسازی از بالا» می‌داند: نوسازی‌ای که نه مردم، بلکه خودِ طبقه‌ی حاکم قدیم پیش می‌برد، و قدرت خودش را هم نگه می‌دارد.
برای فهمیدنش باید به ژاپن قدیم برگردیم. بیش از دویست سال، ژاپن زیر حکومت فرماندهان نظامی‌ای به نام «شوگون» بود. امپراتور مقامی نمادین داشت و قدرت واقعی دست شوگون بود. در این دوران طولانی صلح، نزدیک دو میلیون جنگجوی حرفه‌ای، سامورایی، کاری برای جنگیدن نداشتند. سامورایی‌ها حقوقشان را به شکل برنج از اربابان خود می‌گرفتند، اما در صلح، اربابان برای صرفه‌جویی، حقوقشان را کم کردند. مور سامورایی‌های رده‌پایین را «اشراف‌زادگانِ ولگرد» می‌نامد: خشمگین، بی‌کار و آماده‌ی خشونت.
نظامیان سامورایی و بازرگانان به هم گره خورده بودند: سامورایی‌ها برای تبدیل برنج به پول به بازرگانان نیاز داشتند و بازرگانان به حمایت سامورایی‌ها. این وابستگی، بازرگانان را ضعیف نگه داشت. در انگلستان، بازرگانان مستقل بودند و همین استقلال به آن‌ها اجازه داد انقلاب را رهبری کنند. در ژاپن اما بازرگانان هرگز از سایه‌ی اشراف نظامی بیرون نیامدند؛ پس طبقه‌ای مستقل، که رهبری تحولی علیه نظم کهن را بر عهده بگیرد، شکل نگرفت.
در سال ۱۸۶۸ دوران شوگون‌ها تمام شد و امپراتور دوباره در رأس دولت قرار گرفت. این دوره را «اصلاحات میجی» می‌نامند. رهبرانش بازرگان نبودند؛ سامورایی‌های رده‌پایین از دو ولایت غربی بودند. آن‌ها دولتی مدرن ساختند، اما امتیازهای طبقه‌ی حاکم قدیم را حفظ کردند. اربابان فئودال حقوق خود را با مستمری سخاوتمندانه عوض کردند، و تا سال ۱۸۸۰ بیش از ۴۴ درصد سهام بانک‌های ملی دست اشراف سابق و درباریان ژاپن بود: ارباب‌ها بانکدار شده بودند.
و اما دهقانان قصه‌ی ما چه شدند؟ چرا به دنبال انقلاب نرفتند؟ مور می‌گوید دلیلش این است که دهقان ژاپنی، برخلاف دهقان انگلیسی، زمینش را از دست نداد. در انگلستان حصارکشی دهقان را بی‌زمین و آواره کرد و او را به نیروی بالقوه‌ی انقلاب تبدیل کرد. در ژاپن اما جامعه‌ی دهقانی دست‌نخورده ماند. پس نه از زمین رانده شد و نه از روستا. به همین دلیل، انقلاب دهقانی در ژاپن رخ نداد.
نتیجه چه شد؟ چون نه بازرگانان مستقلی بودند که در برابر اشراف بایستند، و نه دهقانانی که انقلاب کنند، راه برای نظامیان باز شد. آن‌ها قدرت را گرفتند و حکومتی تک‌صدا و نظامی‌گرا ساختند که مخالفانش را سرکوب می‌کرد: این دقیقاً یعنی فاشیسم.
خلاصه فصل در یک جمله: در ژاپن، نظامیان قدرت را گرفتند و دولتی مدرن ساختند اما امتیازهای خودشان را حفظ کردند، بازرگانان ثروتمند بودند اما مستقل نبودند و امنیتشان به همین نظامیان وابسته بود، و دهقانان زمینشان را از دست ندادند که به دنبال انقلاب بروند؛ پس هیچ نیرویی نبود که قدرت نظامیان را محدود کند و نتیجه فاشیسم شد.
---
فصل ششم: هند — بهای تغییر مسالمت‌آمیز
هند در کتاب مور جایگاه ویژه‌ای دارد، چون هیچ‌کدام از سه مسیر اصلی او را نرفته است: نه انقلاب بورژوایی مثل انگلستان، فرانسه و آمریکا، نه انقلاب محافظه‌کارانه‌ی فاشیستی از بالا مثل آلمان و ژاپن، و نه انقلاب دهقانی کمونیستی مثل روسیه و چین. با این همه، هند بدون هیچ‌یک از این انقلاب‌ها به دموکراسی رسید: هنگام مرگ نهرو در سال ۱۹۶۴، هفده سال از استقلال می‌گذشت و نظام سیاسی دموکراتیک همچنان برپا بود. مور این را حاصل «تغییر مسالمت‌آمیز» می‌داند؛ مسیری که هم دستاوردهایی داشت، هم هزینه‌هایی.
مور جامعه‌ی هندی را به ستاره‌ی دریایی‌ای تشبیه می‌کند که ماهیگیران خشمگین آن را تکه‌تکه کردند، و هر تکه ستاره‌ی تازه‌ای شد. منظورش این است که هر مخالفتی در هند به‌جای سرنگونی نظام، خودش به گروهی کوچک و تازه تبدیل می‌شد؛ مثل هزاران فرقه و مذهب هندی. قدرت مرکزی‌ای هم نبود که اراده‌اش را بر کل شبه‌قاره تحمیل کند.
نظام کاست و پراکندگی روستاها هم مخالفان را از هم جدا نگه می‌داشت و اجازه نمی‌داد نیرویی یکپارچه شکل بگیرد. به گفته‌ی مور، همین پراکندگی هم جلوی انقلاب را گرفت و هم مانع ظهور دولتی مرکزی و قدرتمند شد.
گاندی با آموزه‌ی عدم‌خشونت، میان بورژوازی و دهقانان پیوند ساخت و جنبش ملی را از مسیر انقلاب دور کرد. نتیجه، دموکراسی بود. اما مور می‌پرسد: بهایش چه بود؟ ساختار زمین‌داری و رباخواری سر جایش ماند. در انقلاب‌های دیگر، این ساختارها فرو ریختند و راه را برای دولتی یکپارچه‌تر و قدرتمندتر باز کردند. در هند چنین انقلابی رخ نداد، پس بقایای نظام کهن هنوز پابرجاست؛ پراکندگی و ضعف امروز هند، هزینه‌ی تغییر مسالمت‌آمیز بدون انقلاب است. اگر هند انقلاب می‌کرد، بقایای نظام‌های کهن برچیده می‌شدند و دولت و جامعه‌ی هند یکپارچه می‌گشت که البته آن هم هزینه و خطرات خود را داشت.
مور تأکید می‌کند که در شرایط هند، هیچ رهبری، هر قدر باهوش، مصمم و بی‌رحم، نمی‌توانست سیاستی ارضی و انقلابی را پیش ببرد؛ یعنی مشکل از ضعف رهبران نبود، از ساختار پراکنده‌ی جامعه‌ی تکه‌تکه‌ی هند بود. نتیجه‌اش این شد که فقر روستایی دست‌نخورده ماند و قحطی همچنان در پس‌زمینه‌ی هند کمین کرده است.
پیام فصل در یک جمله: هند دموکراسی را بدون انقلاب به دست آورد، و بهایش، بقای ساختار کهن زمین‌داری و فقر روستایی بود.
---
فصل هفتم: راه دموکراتیک
در بخش سوم کتاب، مور سه راه را کنار هم می‌گذارد: راه دموکراتیک (انگلستان، فرانسه، آمریکا)، راه انقلاب از بالا و فاشیسم (آلمان، ژاپن)، و راه انقلاب دهقانی و کمونیستی (روسیه، چین). این فصل درباره‌ی راه اول، یعنی راه دموکراتیک است.
مور برای این راه پنج شرط برمی‌شمارد. اول، توازن میان تاج و اشراف: نه پادشاه آن‌قدر قوی باشد که همه‌چیز را ببلعد (استبداد شود)، نه اشراف آن‌قدر مستقل باشند که دولت مرکزی از هم بپاشد (و هرج‌ومرج شود). دوم، کشاورزی تجاری: اشراف به‌جای زندگی از عوارض گرفتن از دهقانان، خود وارد بازار شوند و کالا تولید کنند — همان کاری که اشراف و فئودال‌های انگلیسی کردند و فرانسوی‌ها نکردند. سوم، تضعیف اشراف زمین‌دار: چون اشراف قدرتمند سنتی، مانع اصلی دموکراسی بودند. چهارم، جلوگیری از ائتلاف اشراف و بورژوازی علیه دهقانان و کارگران؛ چون این ائتلاف به دیکتاتوری می‌رسد (مثل آلمان و ژاپن). و پنجم، گسست انقلابی با گذشته: یک نقطه‌ی قطعی که بعد از آن، بازگشت به نظام کهن ممکن نباشد. بدون این گسست، اشراف کهنه برمی‌گردند و دموکراسی را خفه می‌کنند.
و بعد، جمله‌ی مشهور مور: بدون بورژوا، دموکراسی ممکن نیست. چرا؟ چون بورژوازی، یعنی طبقه‌ی بازرگانان و صنعتگران شهرها، پایگاه اقتصادی مستقلی داشت؛ نه از شاه می‌گرفت و نه از زمین. همین استقلال، به آن‌ها قدرت می‌داد که دموکراسی و حقوق خودشان را مطالبه کنند. اما مور بلافاصله اضافه می‌کند: بورژوازی اگر تنها باشد، هیچ‌وقت نمی‌تواند دموکراسی بسازد. آنچه دموکراسی را ممکن می‌کند، پیوند بورژوازی با کشاورزان و دهقانان است. پس بازیگران روستا، هرچند نقش اصلی را ندارند، می‌توانند دروازه‌ی ورود دموکراسی باشند یا مانع آن: اگر دهقانان با بورژوازی متحد شوند، راه دموکراسی باز می‌شود؛ اگر زیر سلطه‌ی اشراف بمانند، دموکراسی خفه می‌شود.
پیام فصل: دموکراسی نتیجه‌ی خودکار صنعتی‌شدن نیست؛ دستاورد توازنی شکننده است میان تاج و اشراف، زمین‌داران و بورژوازی، و شهر و روستا.
---
فصل هشتم: انقلاب از بالا و فاشیسم
مسیر فاشیستی با راه دموکراتیک فرق دارد. در این مسیر، اربابان زمین‌دار با کمک دولت، دهقانان را با زور در بند نگه می‌دارند. بورژوازی هم ضعیف است و توان رویارویی با اربابان را ندارد؛ پس ناچار می‌شود با آن‌ها کنار بیاید و بلکه با آن‌ها متحد می‌شود. آلمان و ژاپن نمونه‌ی این مسیرند.
در این مسیر، ساختارهای اجتماعی ظالمانه دست‌نخورده باقی می‌مانند. مور برای توضیح این وضعیت، تمثیل جالبی می‌آورد: خانه‌ای باشکوه با آشپزخانه‌ی مدرن و برقی جدید، اما با ستون‌های فرسوده و ترک‌خورده و لوله‌های نشتی که پشت دیوار تازه‌گچ‌شده پنهان شده‌اند. ظاهر، نو و مدرن است؛ اما بنیاد، همان ستون‌های کهنه و فرسوده و ترک‌خورده است. این بنا سرانجام فرو می‌ریزد. این همان نوسازی بدون تغییر ساختار اجتماعی و دست زدن به ستون‌های نظام کهنه است.
رژیم‌های فاشیستی مثل آلمان و ژاپن کارهای بزرگی کردند: ارتش قوی ساختند، آموزش همگانی را گسترش دادند، صنعت را بالا بردند. اما یک مسئله‌ی حل‌نشدنی داشتند: اربابان کهنه سر جایشان بودند. راه‌حلشان نظامی‌گری بود؛ و این یعنی فاشیسم. فاشیسم، تلاش نهایی اربابان کهنه برای حفظ قدرتشان بود؛ اما این‌بار با ظاهری مردمی و مدرن. فاشیسم، در کامل‌ترین شکلش، در آلمان پدید آمد؛ چون آلمان هم صنعت پیشرفته‌ای داشت و هم اربابان کهنه‌اش (یونکرها، اشراف بزرگ زمین‌دار پروس) سر جایشان مانده بودند.
مارکسیست‌ها می‌گفتند برای برداشتن موانع صنعتی‌شدن، انقلاب مردمی حتماً لازم است. مور اما در برابرشان می‌ایستد و می‌گوید این یاوه‌ی محض است: آلمان و ژاپن بدون انقلاب مردمی صنعتی شدند. اما چون انقلاب مردمی نبود، ساختار کهنه‌ی قدرت دست‌نخورده ماند: اشراف زمین‌دار مثل یونکرهای آلمان سر جایشان بودند و بورژوازی ضعیف ناچار شد با آن‌ها، یعنی با اشراف زمین‌دار، متحد شود، نه با کارگران و دهقانان. همین ائتلاف، دموکراسی را خفه کرد و به فاشیسم رسید. یعنی اگر انقلاب مردمی نباشد و ساختار کهنه دست‌نخورده بماند، صنعتی‌شدن ممکن است، اما دموکراسی نه.
پیام فصل: فاشیسم، میراث نوسازی‌ای است که ساختار کهنه‌ی روستا را دست نزد. اربابان ماندند، دهقانان را در بند نگه داشتند، و صنعت آمد؛ اما دموکراسی نیامد.
---
فصل نهم: دهقانان و انقلاب
چرا دهقانان در بعضی جاها شورش و انقلاب کردند و در بعضی جاها نه؟ مور ابتدا توضیح‌های ساده‌انگارانه را با استدلال کنار می‌گذارد: برخی ادعا می‌کنند وضع بدتر اقتصادی علت بود؟ اما دهقان هندی کمتر از دهقان چینی رنج نمی‌کشید اما هرگز نشورید، در حالی که دهقان چینی شورید و انقلاب کرد. ادعای تهدید شیوه‌ی زندگی؟ دهقانان انگلیسی پس از حصارکشی از روستا رانده شدند اما نشوریدند، چرا دهقان فرانسوی شورید و انقلاب کرد؟ ادعای پرولتاریای روستایی، یعنی کارگران بی‌زمین روستایی؟ اما این قشر در انقلاب‌های روسیه و چین نقش تعیین‌کننده نداشت.
پاسخ این سؤال که چرا دهقانان در بعضی جاها شورش و انقلاب کردند و در بعضی جاها نه، در ساختار جامعه نهفته است. نخست، پیوند میان جامعه‌ی دهقانی و ارباب: جایی که این پیوند قوی بود، مثل ژاپن، دهقان ساکت ماند. چرا؟ چون ارباب و دهقان به هم نیاز داشتند: دهقان زمین و امنیت می‌خواست، ارباب نیروی کار. این پیوند، دهقان را در نظم موجود جا می‌داد و شورش را بی‌معنا می‌کرد. جایی که این پیوند سست بود، مثل چین و روسیه، ارباب غایب بود و فقط اجاره می‌گرفت؛ دهقان هیچ دلیلی برای وفاداری نداشت و شورش کرد.
دوم، کاست: جامعه‌ی بسیار تکه‌تکه‌شده مثل هند «تقریباً از شورش دهقانی مصون است». چرا؟ چون وقتی جامعه به هزاران گروه پراکنده و جدا تقسیم شده، هر مخالفتی خودش به یک گروه تازه تبدیل می‌شود، نه به یک جنبش سراسری. پس هر نارضایتی در همان گروه کوچک خفه می‌شود. سوم، همبستگی روستا: در روسیه، تقسیم دوره‌ای زمین در «میر» دهقان غنی را با فقیر هم‌صدا می‌کرد، چون همه به یک اندازه زمین کم داشتند؛ در نتیجه همبستگی به انقلاب انجامید. در ژاپن، همبستگی بر تقسیم کار استوار بود و فرودستان را در نظم موجود جا می‌داد و دهقان ژاپنی انگیزه‌ای برای انقلاب نداشت؛ این همبستگی محافظه‌کارانه به فاشیسم کمک کرد.
و چهارم، موفقیت زمین‌داران در روی‌آوردن به بازار. هر جا زمین‌داران بیشتر به کشاورزی تجاری روی آوردند، انقلاب دهقانی ضعیف‌تر بود. مثلاً زمین‌دار انگلیسی «زمین» را برای پرورش گوسفند برداشت و دهقان را از زمین راند، اما او را به بند نکشید. دهقان آزاد شد و از روستا رفت — و همین، انقلاب دهقانی را در انگلستان غیرممکن کرد.
اما دهقانان هرگز به‌تنهایی انقلاب نکرده‌اند. دهقان به رهبرانی از طبقات دیگر نیاز دارد. شورش‌های دهقانی بسیار بیشتر سرکوب شده‌اند تا پیروز. موفقیت وقتی ممکن می‌شود که طبقات بالا اشتباه کنند و دهقانان متحدی از طبقات دیگر پیدا کنند: در فرانسه با بورژوازی، در روسیه با بلشویک‌ها، در چین با کمونیست‌ها.
تاریخ انقلاب‌های دهقانی، پیش از هر چیز، تاریخ شورش‌های ناکام است. قرن‌ها دهقانان شوریدند و سرکوب شدند — در آلمان قرن شانزدهم، در روسیه‌ی تزاری، در چین — تا قرن بیستم که برای اولین بار موفق شدند. اما این «موفقیت» هم بهای خودش را داشت: دهقان انقلاب را ساخت و بعد اولین قربانی نظم تازه شد.
مور می‌گوید دهقان دینامیتِ انقلاب است، نه معمار آن و نه بهره‌برنده‌اش. رهبری از طبقات دیگر می‌آید و دهقان، حتی وقتی انقلاب را پیش می‌برد، در نهایت اولین قربانی نظم تازه می‌شود.
فصل نهم در یک جمله: دهقان دینامیتِ انقلاب است، نه معمار انقلاب و نه بهره‌برنده‌ی آن.
مور چند سؤال اخلاقی هم مطرح می‌کند: چرا اعتراض و خشونت ستمدیدگان همیشه محکوم شده، در حالی که سرکوب روزمره‌ی نظم مستقر توجیه شده است؟ او می‌پرسد چگونه می‌شود گرفتن نُه‌دهم محصول دهقان با گرفتن یک‌سوم آن، به یک اندازه خودسرانه و ظالمانه باشد؟
---
ایران در نظریه‌ی برینگتون مور
این بخش دیگر از متن کتاب نیست، بلکه افزوده‌ای است بر اساس تاریخ ایران.
مور درباره‌ی ایران در این کتاب چیزی ننوشته، اما پرسش‌هایش را می‌شود با خودمان به ایران بیاوریم.
پرسش اول: ارباب ایرانی با تاج چه رابطه‌ای داشت؟ مور در فصل هفتم، یکی از شرط‌های راه دموکراتیک را توازن میان تاج و اشراف می‌داند: نه پادشاه آن‌قدر قوی باشد که همه‌چیز را ببلعد، نه اشراف آن‌قدر مستقل باشند که دولت مرکزی از هم بپاشد. حالا در ایران: ارباب ایرانی با تاج چه رابطه‌ای داشت؟ صادق زیباکلام در کتاب «ما چگونه، ما شدیم» و کاظم علمداری در کتاب «چرا ایران عقب ماند و غرب پیش رفت» (هر دو کتاب را در چکیده ماندگار خلاصه کردیم؛ اگر تا حالا فرصت نکردید حتماً بشنوید) نشان می‌دهند که واگذاری‌های زمین در ایران، مثل تیول و اقطاع، موقت بود و هر لحظه ممکن بود از صاحبش پس گرفته شود. اساساً در ایران مالکیت واقعی هرگز شکل نگرفت و قدرت و ثروت در شاه متمرکز بود. این ایران را بیشتر شبیه چینِ برینگتون مور می‌کند، که اشرافش به مناصب حکومتی وابسته بودند، تا انگلستان که نجیب‌زادگانش مستقل بودند و به بازار و صنعت روی آوردند.
پرسش دوم: مسئله‌ی دهقان در ایران چگونه حل شد؟ نه با حصارکشی به شیوه‌ی انگلستان و نه با انقلاب دهقانی به شیوه‌ی چین و روسیه. در ایران اصلاحات ارضی ۱۳۴۱ با حمایت آمریکا و از ترس انقلاب کمونیستی انجام شد و در رفراندوم ۶ بهمن ۱۳۴۱ به «انقلاب سفید» پیوست؛ یعنی از بالا و به ابتکار دولت و با حمایت غرب. پرسش مور این است: آیا انقلاب از بالا، بورژوازی مستقلی ساخت که دموکراسی را پشتیبانی کند؟ جواب مور، منفی است. آنچه پدید آمد، نه بورژوازی مستقل، که طبقه‌ای از دهقانان خرده‌پا بود که آن‌ها هم به‌خاطر خرد شدن زمین‌های کشاورزی به حاشیه‌ی شهرها مهاجرت کردند و مواد خام انقلاب ۵۷ را فراهم کردند.
پرسش سوم: چرا فتیله از شهر روشن شد نه روستا؟ اگر مور درست بگوید که دهقان دینامیتِ انقلاب‌های بزرگ قرن بیستم بود، چرا در ایران ۱۳۵۷ انقلاب در شهرها شکل گرفت؟ تدا اسکاچپول، شاگرد خود مور، در مقاله‌ای در ۱۹۸۲ به «دولت رانتی» و نقش روحانیت شیعه در انقلاب ایران پرداخت. فرضیه این است که نفت دولت تهران را از درآمد مازاد زمین‌داران بی‌نیاز کرده بود. لذا انقلاب ایران از الگوی مور بیرون می‌زند.
خاورمیانه: در مصر پس از ۱۹۵۲ و عراق پس از ۱۹۵۸، اصلاحات ارضی هم از بالا و به دست نظامیان آمد، نه با شورش دهقانی. باز همان الگوی «انقلاب از بالا». در الجزایر، ویتنام، و بسیاری از کشورهای دیگر، دهقانان در انقلاب‌های ضداستعماری نقش اصلی داشتند — اما نه به شکلی که در کتاب مور دیده می‌شود، بلکه در ترکیب با ایدئولوژی‌های ملی‌گرایانه و سوسیالیستی. این نشان می‌دهد مدل سه‌گانه‌ی مور، هرچند مفید و روشنگر، جامع همه‌ی مسیرها نیست.
در ادامه دو نقد دیگر از تدا اسکاچپول، جامعه‌شناس و شاگرد مور، در مقاله‌ای در مجله‌ی Politics & Society، ۱۹۷۳ مطرح می‌کنیم.
بنا بر ادعای اسکاچپول، مور هم دولت را بازیگری مستقل نمی‌بیند و هم فشار خارجی را جدی نمی‌گیرد. او بعدها در کتاب «دولت‌ها و انقلاب‌ها» (۱۹۷۹) همین دو نقد را بسط داد.
در پاسخ: مور این دو را نادیده نمی‌گیرد، اما در تبیین او جای اصلی را به آن‌ها نمی‌دهد. مور در فصل هشتم می‌گوید حکومت می‌تواند از جامعه جدا شود، حتی بیش از آنچه مارکسیست‌ها فکر می‌کنند. فشار خارجی را هم می‌بیند: در ژاپن، تهدید غرب محرک نوسازی از بالا بود؛ در چین، اشغال ژاپن نقطه‌ی عطف انقلاب شد. اما مور این‌ها را زمینه‌ساز می‌داند، نه علت اصلی. به باور او، آنچه تعیین می‌کند کدام کشور به دموکراسی، فاشیسم یا کمونیسم برسد، ساختار داخلی روستاست: رابطه‌ی ارباب و دهقان. اسکاچپول می‌گوید این کافی نیست؛ خودِ دولت و رقابت بین‌المللی هم نیروهای مستقلی‌اند که مور دست‌کم می‌گیرد.
---
جمع‌بندی نهایی
به شب چهارم اوت ۱۷۸۹ برمی‌گردیم. اشراف فرانسه، به گفته‌ی مارا، در روشنایی قصرهای در حال سوختنشان، سخاوتمندانه از امتیازهایی چشم پوشیدند که مردم پیش‌تر به زور گرفته بودند. این صحنه یکی از درس‌های کتاب را خلاصه می‌کند: آزادی کمتر هدیه‌ی حاکمان بوده و بیشتر ثمره‌ی فشاری که از پایین آمده، و پشتش اغلب خشونتی بوده، آشکار یا پنهان.
برینگتون مور می‌گوید سرنوشت سیاسی کشورها را باید در روستا جست. کشورها از سه راه به جهان مدرن رسیدند و هر سه از مزرعه شروع می‌شد. جایی که اشراف خودشان تاجر شدند یا در انقلاب از میان رفتند، دموکراسی آمد. جایی که با کمک دولت دهقان را در بند نگه داشتند، فاشیسم. و جایی که دولت فروریخت و دهقانان شوریدند، کمونیسم.
هیچ‌کدام از این راه‌ها بی‌بها نبود. دموکراسی انگلستان بر خشونت حصارکشی بنا شد و دموکراسی فرانسه بر خشونت انقلاب. حتی هند، که بی‌انقلاب و مسالمت‌آمیز به دموکراسی رسید، بهایش را می‌پردازد: جامعه‌ی هند تکه‌تکه و ناهمگون ماند، نظم کهن روستا دست‌نخورده باقی ماند و هنوز گرفتار نابرابری روستایی است. مور می‌گوید در تاریخ، خشونت ستمدیدگان همیشه محکوم شده، از شورش بردگان روم باستان تا انقلاب فرانسه؛ اما سرکوب روزمره‌ی نظم مستقر در حاشیه مانده است. او از ما می‌خواهد بهای هر دو را حساب کنیم.
این کتاب سه پرسش دستمان می‌دهد، مثل سه چراغ در تاریکیِ وعده‌های بزرگ، که می‌شود از هر جامعه‌ای پرسید، از جمله جامعه‌ی خودمان. قدرت واقعی دست چه کسانی است؟ چه نیروهایی مستقل از قدرت‌اند و می‌توانند در برابرش بایستند؟ و هر تغییر بزرگ، بهایش را از جیب چه کسی برمی‌دارد؟
---
حرف آخر
از توجه و همراهی صمیمانه‌ی شما سپاسگزارم.
اگر شنیدن خلاصه‌ی کتاب «ریشه‌های اجتماعی دیکتاتوری و دموکراسی» را مفید می‌دانید، مطالعه‌ی اصل کتاب را هم توصیه می‌کنم؛ چون لبریز از جزئیات تاریخی، مستندات و استدلال‌هایی است که در یک خلاصه نمی‌گنجد. این کتاب یکی از سخت‌ترین پروژه‌های چکیده ماندگار بود، چرا که گنجاندن تحولات تاریخی طولانی حداقل شش کشور در یک پادکست، دشواری‌های خاصی داشت که امیدواریم مورد توجه قرار بگیرد.
دانشگاه صوتی چکیده ماندگار در پیام‌رسان‌های داخلی و خارجی، در بله و تلگرام، ایتا، روبیکا، یوتیوب و شاد با آدرس @EsfandiarKhodaee در دسترس است، و اگر از اپلیکیشن‌های پادکست مثل کست‌باکس، اسپاتیفای یا اپل‌پادکست و همچنین آپارات استفاده می‌کنید کافی است کلمه‌ی «چکیده ماندگار» را جستجو کنید. فایل‌های صوتی و همچنین متن کتبی پادکست‌ها در وبلاگ چکیده ماندگار به آدرس khodaee.wordpress.com هم منتشر می‌شوند.
متشکرم. خدا نگهدار شما.
