خلاصه کتاب ظهور و سقوط قدرتهای بزرگ، نوشته پل کندی در ۶۹ دقیقه توسط دکتر اسفندیار خدایی

خلاصه کتاب: ظهور و سقوط قدرت‌های بزرگ

تغییرات اقتصادی و جنگ‌ها از سال ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰

The Rise and Fall of the Great Powers: Economic Change and Military Conflict from 1500 to 2000

نوشته‌ی پل کندی

تهیه و تلخیص متن: دکتر اسفندیار خدایی

---

مقدمه

قدرت‌های بزرگ چگونه ظهور می‌کنند و چرا پس از چند نسل افول می‌کنند؟

اسپانیا در قرن شانزدهم بزرگ‌ترین قدرت اروپا بود. خاندان هابسبورگ با ازدواج و ارث، قلمرویی از جبل‌الطارق تا مجارستان ساخته بود؛ نقره و طلای قاره‌ی تازه‌کشف‌شده‌ی آمریکا به خزانه‌اش می‌رسید و ارتشش هم‌زمان در هلند، ایتالیا، شمال آفریقا و مدیترانه می‌جنگید. اما صد سال بعد، اسپانیا دیگر قدرتی درجه‌یک نبود. چرا؟ چون جنگ‌های پیاپی چنان گران بود که حتی نقره‌ی معدن پوتوسی آمریکا هم کفاف نمی‌داد و ورشکستگی‌های پیاپی سر رسید. فقط برای جنگ در هلند، اسپانیا دست‌کم ۲۱۸ میلیون دوکات فرستاد؛ بیشتر از کل درآمد دولت از قاره‌ی آمریکا که ۱۲۱ میلیون دوکات بود. تعهدهای نظامی از توان اقتصادی‌اش پیشی گرفته بود و اسپانیا را به حاشیه راند.

چرا هلند، که روزگاری ثروتمندترین سرزمین اروپا بود، از صف قدرت‌های بزرگ بیرون رفت؟ و چرا بریتانیا، که گفته می‌شد خورشید در امپراتوری‌اش غروب نمی‌کند، سهمش از تولید جهان از حدود ۲۵ درصد، امروز به کمتر از ۳ درصد رسیده است؟

پل کندی در این کتاب، ما را به سفری در پانصد سال تاریخ می‌برد؛ از سال ۱۵۰۰ تا ابتدای قرن بیست‌ویکم، تا راز این ظهور و سقوط‌ها را پیدا کند. اگر بخواهیم پیام اصلی کتاب را در یک جمله بگوییم، چنین می‌شود: ثروت پشتوانه‌ی قدرت نظامی است؛ اما وقتی تعهدات نظامی و راهبردی یک قدرت از توان اقتصادی‌اش فراتر برود، آن قدرت آرام‌آرام فرسوده می‌شود. کندی این وضعیت را «بیش‌گستری امپراتوری» (Imperial Overstretch) می‌نامد. و در جنگ‌های طولانی، معمولاً کسی پیروز می‌شود که پایه‌ی تولیدی نیرومندتری دارد.

کندی همین پرسش را در ۱۹۸۷ درباره‌ی آمریکا می‌پرسید: آیا بار سنگین تعهدهای جهانی و هزینه‌های نظامی، آمریکا را هم به همان راه قدرت‌های پیشین می‌برد؟ و ما امروز می‌توانیم همین پرسش را درباره‌ی آینده‌ی توازن جهانی و جایگاه چین هم بپرسیم.

سلام، من اسفندیار خدایی هستم. در روزهایی که ایران ما بیش از همیشه نیازمند دانستن و اندیشیدن است، در دانشگاه صوتی «چکیده ماندگار» هر هفته یک کتاب مهم تاریخ و سیاست را در کمترین زمان ممکن خلاصه می‌کنیم؛ کتاب‌هایی که شما شاید فرصت خواندنشان را نداشته باشید. این، چهل و یکمین کتاب این مسیر است: «ظهور و سقوط قدرت‌های بزرگ» اثر پل کندی.

---

درباره نویسنده

پل کندی، تاریخ‌دان بریتانیایی، در سال ۱۹۴۵ در ونزبک (Wansbeck)، شهری کوچک در شمال انگلستان، به دنیا آمد. در دانشگاه نیوکاسل و سپس آکسفورد درس خواند و از ۱۹۸۳ تاکنون استاد تاریخ دانشگاه ییل در آمریکاست. او پیش از این کتاب، دو پژوهش مهم درباره‌ی بریتانیا نوشته بود: یکی درباره‌ی ظهور و سقوط برتری دریایی بریتانیا و دیگری درباره‌ی ریشه‌های دشمنی انگلیس و آلمان. یعنی هم قدرتی را بررسی کرده بود که برتری‌اش را از دست داد، و هم رقابتی را که به جنگ جهانی انجامید.

ماجرای این کتاب از یک مقاله‌ی کوتاه شروع شد. در سال ۱۸۳۳، یعنی حدود دویست سال پیش، لئوپولد فون رانکه، مورخ بزرگ پروسی، مقاله‌ای با عنوان «قدرت‌های بزرگ» نوشت و فراز و فرود قدرت‌ها را از زوال اسپانیا به بعد بررسی کرد. کندی می‌خواست همان الگو را پیش بگیرد و کتابی مختصر بنویسد. اما وقتی فصل‌های اول را برای نظرخواهی فرستاد و در سخنرانی‌ها مطرح کرد، بیشتر خوانندگان و شنوندگان جزئیات بیشتری می‌خواستند. دلیلش روشن بود: نه مورخان اقتصادی این میدان را پوشش داده بودند و نه مورخان نظامی. کندی همان خلأ را پر کرد.

کتاب در ۱۹۸۷ منتشر شد و یک سال بعد بحثی گسترده درباره‌ی افول آمریکا را برانگیخت. زمانه هم کمک کرد: آمریکا که روزگاری بزرگ‌ترین وام‌دهنده‌ی جهان بود، حالا بزرگ‌ترین بدهکار جهان شده بود، رقابت با ژاپن بالا گرفته بود و شوروی هنوز ایستاده بود.

---

ستایش‌ها

مایکل هاوارد، مورخ برجسته‌ی بریتانیایی و استاد دانشگاه آکسفورد، در نیویورک‌تایمز نوشت این کتاب گستره‌ای بسیار بلندپروازانه دارد و وقتی مورخی دقیق و دانا به انگیزه‌ی مسائل روز به بازنگری تاریخ گذشته می‌پردازد، نتیجه‌اش غنای فهم تاریخی ماست.

جیمز جول در نیویورک ریویو آو بوکس آن را کتابی «مهم، عالمانه و روشن» خواند که مشکلات امروز را در پس‌زمینه‌ی امپراتوری‌هایی نشان می‌دهد که نتوانستند هزینه‌ی عظمت را تاب بیاورند.

کریستوفر هیچنز در زمان انتشار نوشت این کتاب را باید در کیف‌های مقامات واشنگتن دید تا از تاریخ افول قدرت‌های بزرگ درس بگیرند. کتاب ظهور و سقوط قدرت‌های بزرگ، مدت‌ها در صدر فهرست پرفروش‌ترین کتاب‌های غیرداستانی ماند.

---

فصل اول: خیزش اروپا

سال ۱۴۲۰. چین در دوران سلسله‌ی مینگ ناوگانی داشت با ۱۳۵۰ کشتی جنگی؛ چهارصدتای آن «قلعه‌های شناور» بودند. دریاسالار چنگ‌هو بین ۱۴۰۵ تا ۱۴۳۳ هفت سفر بزرگ دریایی کرد؛ گاه با صدها کشتی و ده‌ها هزار نفر، تا سیلان، هند، دهانه‌ی دریای سرخ و سواحل شرق آفریقا. از آفریقا برای امپراتور زرافه آوردند. کندی می‌نویسد چین می‌توانست دور آفریقا بگردد، قرن‌ها پیش از پرتغالی‌ها.

اما سفر ۱۴۳۳ آخرین مأموریت چنگ‌هو بود. امپراتور با یک دستور، ساخت کشتی‌های اقیانوس‌پیما را ممنوع کرد و ناوگان در بندر پوسید. دلیل ظاهراً معقول بود: خطر مغولان در شمال و جنگ پرهزینه در ویتنام. اما این ماجرا ریشه‌ی دیگری هم داشت. دیوان‌سالاری کنفوسیوسی گذشته را بر آینده ترجیح می‌داد و به تجارت و انباشت سرمایه‌ی خصوصی بدگمان بود. در چین هر پروژه‌ی مهم — از دیوار بزرگ تا ناوگان دریایی — با فرمان دولت شروع می‌شد و با بی‌توجهی دولت رها می‌شد.

چین عقب‌مانده نبود. در قرن یازدهم سالیانه حدود ۱۲۵ هزار تن آهن می‌ساخت؛ بیشتر از تولید بریتانیا در آغاز انقلاب صنعتی، هفت قرن بعد. اما در سال ۱۷۳۶، درست وقتی که کارگاه‌های آهن انگلستان رونق می‌گرفتند، کوره‌های بلند دو استان شمالی چین برای همیشه خاموش شدند.

در سال ۱۵۰۰ هنوز هیچ‌کس باور نمی‌کرد اروپا بر جهان مسلط شود. جمعیت چین ۱۰۰ تا ۱۳۰ میلیون نفر بود و اروپا ۵۰ تا ۵۵ میلیون. قسطنطنیه از ۱۴۵۳ در دست عثمانی‌ها بود و پاپ‌ها از سرنوشتی مشابه برای رم می‌ترسیدند.

در قرن شانزدهم سریع‌ترین قدرت در حال گسترش جهان، مسلمانان بودند. سلطان عثمانی بر چهارده میلیون نفر حکومت می‌کرد؛ اسپانیا پنج میلیون و انگلستان دو و نیم میلیون نفر جمعیت داشتند. عثمانی‌ها مجارستان را گرفتند و در سال ۱۵۲۹ وین را محاصره کردند. در ایران، صفویان به‌ویژه در زمان شاه اسماعیل و شاه عباس به اوج قدرت و فرهنگ رسیدند. در هند نیز بابر امپراتوری گورکانی را بنیان گذاشت.

پس چه شد؟ عثمانی بیش از توانش گسترش یافت: ارتش این دولت در اروپای مرکزی، ناوگان در مدیترانه، نیرو در شمال آفریقا. شکاف شیعه و سنی هم جبهه‌ای همیشه باز ساخت و شاه عباس حتی حاضر بود با اروپایی‌ها علیه عثمانی متحد شود. اما کندی می‌گوید مهم‌تر از همه خودِ نظام عثمانی بود: حکومتی متمرکز که با ابتکار و تجارت دشمنی می‌کرد. چاپخانه ممنوع شد، چون ممکن بود عقاید خطرناک غربی پخش کند. در سال ۱۵۸۰ رصدخانه‌ی دولتی ینی‌چری‌ها در قسطنطنیه را به بهانه‌ی طاعون ویران کردند. در هند گورکانی مالیات‌ستانی چنان غارتگرانه بود که به آن «خوردن» می‌گفتند. ژاپن هم در سال ۱۶۳۶ ساخت کشتی اقیانوس‌پیما را ممنوع کرد چون دولت از قدرت گرفتن تجار می‌ترسید، لذا تجارت با اروپا را به یک کشتی هلندی محدود کرد.

حالا چرا اروپا راه دیگری رفت؟ پاسخ کندی یک واژه است: چندپارگی. کوه‌ها، جنگل‌ها، رودخانه‌ها و دریاها اروپا را به واحدهای جدا از هم تقسیم کرده بودند و هیچ فاتحی نتوانست همه‌ی قاره را یک‌جا بگیرد. تجارت اروپا بیشتر کالاهای حجیم بود — چوب، غله، شراب و پشم — که از راه آب جابه‌جا می‌شد. همین تجارت اعتبار و بیمه و دریانوردی آورد. چون مرکز واحدی وجود نداشت. در اروپا اگر فرمانروای یک منطقه از بازرگانان مالیات سنگین می‌گرفت، می‌دید تجارت به قلمرو همسایه‌ی رقیب منتقل شده است. و اگر پادشاهی بدهی‌اش به تجار را نمی‌پرداخت، در جنگ بعد به‌سختی وام می‌گرفت.

رقابت دائمی میان دولت‌های اروپایی نوآوری نظامی هم آورد. ایتالیایی‌ها استحکامات تازه‌ای ساختند که اثر توپ را کاهش می‌داد؛ در نتیجه شهرها مقاوم‌تر ماندند و هیچ قدرتی نتوانست همه‌ی اروپا را فتح کند. در دریا هم کشتی‌های بادبانی توپ‌دار پدید آمدند و برتری نظامی اروپا را آشکار کردند.

سه چیز با هم «معجزه‌ی اروپایی» را ساختند: اقتصاد نسبتاً آزاد، وجود چندین دولت رقیب به‌جای یک قدرت واحد مرکزی، و آزادی فکری بیشتر، چرا که در اروپا اگر دانشمندی در یک منطقه احساس ناامنی می‌کرد می‌توانست به‌راحتی به منطقه‌ی مجاور برود و در امان بنویسد. بزرگ‌ترین مزیت اروپا این بود که موانع کمتری برای توسعه داشت. به‌خصوص اینکه یک قدرت مرکزی نبود که با یک فرمان همه‌چیز را متوقف کند؛ مثل ناوگان چین که با یک فرمان امپراتور متوقف شد.

پیام فصل: اروپا نه چون از ابتدا برتر بود، بلکه چون حکومت واحدی نبود که رقابت را خفه کند، به صدر رسید. تمدن‌هایی که قدرت را در یک مرکز جمع کردند — چین، عثمانی، هند گورکانی، ایران و ژاپن — یک‌دستی را بر تنوع، رقابت و نوآوری ترجیح دادند.

---

فصل دوم: تلاش هابسبورگ‌ها برای سلطه (۱۵۱۹–۱۶۵۹)

سال ۱۵۲۰. اگر از یک اروپایی می‌پرسیدید قدرتمندترین مرد قاره کیست، همه یک نام می‌گفتند: شارل پنجم از خاندان هابسبورگ اسپانیا. او از راه ازدواج و ارث چهار تاج را در دست داشت: اسپانیا، هلند و سرزمین‌های اتریشی. بعدها مجارستان و بوهم هم بر آن‌ها اضافه شد. قلمروش از جبل‌الطارق تا مجارستان و از سیسیل تا آمستردام کشیده بود و حدود یک‌چهارم مردم اروپا زیر فرمان این خاندان بودند.

نقره و طلای آمریکا به خزانه‌اش می‌ریخت و ارتش اسپانیا بهترین ارتش اروپا بود. ستون فقراتش واحدی بود به نام «ترسیو»؛ هنگى منسجم تا سه هزار نفر از نیزه‌دار، شمشیرزن و تفنگ‌چی. تا میانه‌ی جنگ سی‌ساله، ترسیو مؤثرترین یگان میدان‌های نبرد اروپا بود.

با این همه، حدود صد و پنجاه سال بعد، در سال ۱۶۵۹، اسپانیا شکست را پذیرفت و رؤیای سلطه بر اروپا برای همیشه از بین رفت. اما اصلاً چرا همه در حال جنگ بودند؟ دو دلیل اصلی داشت: اول، رقابت‌های مذهبی که پس از اصلاحات پروتستانی، اروپا را دوپاره کرده بود. دوم، ترس از سلطه‌ی هابسبورگ‌ها؛ فرانسه و دیگر قدرت‌ها می‌ترسیدند شارل پنجم تمام قاره را ببلعد. این تنش‌ها در نهایت به جنگ سی‌ساله (۱۶۱۸ تا ۱۶۴۸) انجامید.

کندی دنبال علت‌های شخصی مثل اشتباه فلان فرمانروا یا بی‌عرضگی فلان پادشاه نمی‌گردد. پاسخ او ساده است: هزینه‌ی جنگ‌ها از درآمدشان پیشی گرفته بود.

نخستین ترک‌ها خیلی زود پیدا شد. شارل پنجم وقتی کناره گرفت، برای پسرش فیلیپ دوم حدود بیست میلیون دوکات بدهی جا گذاشت. تا سال ۱۵۴۳ نزدیک به دو سوم درآمد عادی دولت فقط صرف پرداخت بهره‌ی بدهی‌ها می‌شد. در سال ۱۵۵۷ پادشاه اسپانیا ورشکستگی اعلام کرد. همان سال فرانسه، رقیب اصلی‌اش، هم ورشکسته شد. دو طرف نه از خستگی، بلکه از سر خالی بودن خزانه در سال ۱۵۵۹ پای صلح کاتو-کامبرزی نشستند.

اما فیلیپ دوم فرصت نفس کشیدن نداشت. چون هابسبورگ‌ها هم‌زمان چند هدف بزرگ داشتند: حفظ و گسترش قلمرو، دفاع از مذهب کاتولیک در برابر پروتستان‌ها، و مقابله با عثمانی‌ها. نتیجه‌اش این شد که در چندین جبهه گرفتار شدند: عثمانی در شرق، پروتستان‌های آلمان، شورشیان هلند، انگلستان و فرانسه. هر بار که با یکی صلح می‌کردند، دیگری آماده‌ی جنگ می‌شد. بدترین جبهه، هلند بود. یکی از مشاوران اسپانیایی نوشت جنگ هلند سبب «نابودی کامل» این پادشاهی شد. چون بین سال‌های ۱۵۶۶ تا ۱۶۵۴ اسپانیا دست‌کم ۲۱۸ میلیون دوکات فقط برای ارتش خود در هلند فرستاد؛ بیشتر از کل درآمدی که در همان دوره از آمریکا به دست آورده بود.

پایه‌ی اقتصادی هم برای این بار سنگین کوچک بود. بار اصلی جنگ روی دوش منطقه‌ی کاستیل (مرکز اسپانیا) با حدود شش میلیون نفر بود. نقره‌ی آمریکا فقط یک‌چهارم تا یک‌سوم درآمد کاستیل را می‌ساخت. دولت خودش هم این پایه را ضعیف‌تر کرد: یهودیان و بعدها موریسکوها (مسلمانان مسیحی‌شده که پیشه‌وران صنعتگر زبردستی بودند) را اخراج کرد.

شکست هابسبورگ‌ها نسبی بود. گفتیم فرانسه هم ورشکسته بود، سوئد هم برای تأمین هزینه‌ی ارتشش آلمان را غارت می‌کرد. به‌خاطر جنگ‌های سی‌ساله همه‌ی قدرت‌ها تا مرز فروپاشی پیش رفته بودند. هلند بهتر از بقیه ایستاد، چون آمستردام مرکز مالی اروپا شده بود و دولتی که بدهی‌اش را به‌موقع می‌پرداخت، ارزان‌تر وام می‌گرفت.

سرانجام در سال ۱۶۴۸ صلح وستفالی جنگ سی‌ساله را تمام کرد و چند سال بعد اسپانیا شکست را پذیرفت. اهمیت صلح وستفالی در این بود که برای اولین بار اصل «حاکمیت» کشورها بر سرزمین خودشان به رسمیت شناخته می‌شد. اروپا چندقطبی ماند و هیچ خاندانی دیگر نتوانست بر همه‌ی قاره مسلط شود. جنگ‌های طولانی و پرهزینه، دولت‌ها را مجبور کرد مالیات‌ستانی منظم و دیوان‌سالاری گسترده‌تری بسازند. دولت-ملت مدرن از دل همین فشارها و از صلح وستفالی شکل گرفت.

پیام فصل: هابسبورگ‌ها ضعیف نبودند؛ بیش از اندازه می‌خواستند. هزینه‌ی جنگ‌ها و تعهدات نظامی‌شان از توان اقتصادشان پیشی گرفت.

---

فصل سوم: نقش اساسی پول و جغرافیا در جنگ‌های اروپا (۱۶۶۰ تا ۱۸۱۵)

در فصل قبل دیدیم اسپانیا چطور زیر بار بدهی و جنگ خسته شد. حالا نوبت هلند بود. هلند با همه‌ی ثروتش، از دو سو تحت فشار بود: از دریا و از خشکی. وقتی لویی چهاردهم، پادشاه فرانسه، از خشکی حمله کرد، هلند ناچار شد ارتشی ۹۳ هزار نفری بسازد. تقریباً سه‌چهارم بودجه‌اش صرف ارتش زمینی شد و ناوگانش را نادیده گرفت. همین فرصت را بریتانیا غنیمت شمرد و جای هلند را در دریا گرفت. این دو، یعنی اسپانیا و هلند، از صف اول بیرون رفتند.

حالا پنج قدرت صحنه را در دست داشتند: فرانسه، بریتانیا، روسیه، اتریش و پروس. هفت جنگ بزرگ بین فرانسه و بریتانیا، از ۱۶۸۹ تا ۱۸۱۵، رخ داد که کندی به آن‌ها جنگ‌های «استقامت» می‌گوید؛ یعنی برنده کسی بود که بیشتر دوام می‌آورد. اما دوام را چه چیزی می‌ساخت؟ کندی می‌گوید: دو چیز، پول و جغرافیا.

اول، پول. بریتانیا یک برگ برنده‌ی مخفی داشت: اعتماد. در سال ۱۶۹۴ بانک انگلستان تأسیس شد و پارلمان تضمین کرد بدهی‌های دولت پرداخت شود. همین باعث شد وام‌دهندگان با خیال راحت به دولت انگلستان پول قرض بدهند و نرخ بهره پایین بماند. فرانسه اما دقیقاً برعکس بود و در پرداخت وام‌ها خوش‌قولی نکرد و بهره‌ی وام‌ها رفت بالا: در دهه‌ی ۱۷۸۰ بدهی ملی دو کشور تقریباً برابر بود (حدود ۲۱۵ میلیون پوند)، اما فرانسه سالانه ۱۴ میلیون پوند بهره می‌داد؛ تقریباً دو برابر بریتانیا! علاوه بر این، چون در فرانسه مالیات را واسطه‌ها جمع می‌کردند، هر مالیات تازه با مقاومت شدید روبه‌رو می‌شد.

بریتانیا حتی آن‌قدر اعتبار داشت که می‌توانست جنگ دیگران را هم بخرد. فردریک کبیر، پادشاه پروس، از ۱۷۵۷ تا ۱۷۶۰ هر سال ۶۷۵ هزار پوند از بریتانیا می‌گرفت. و فقط در سال ۱۸۱۳، بریتانیا ۱۱ میلیون پوند به متحدانش پول داد تا به‌جای او با فرانسه بجنگند.

دوم، جغرافیا. اما پول همه‌چیز نبود؛ چرا که آمستردام بزرگ‌ترین مرکز مالی بود و با وجود آن، هلند افول کرد. پس این‌جا جغرافیا وارد می‌شود. بریتانیا و روسیه «قدرت‌های کناری» بودند: از قلب اروپا دور بودند و همیشه در معرض حمله نبودند. اما فرانسه آن وسط گیر کرده بود و مجبور بود هم ارتش بزرگ داشته باشد و هم ناوگان. برای همین، در جنگ‌های اوایل قرن هجدهم، فرانسه کمتر از ده درصد هزینه‌اش را صرف ناوگان کرد، در حالی که بریتانیا ۳۵ درصد را به نیروی دریایی اختصاص داد و همین رمز موفقیت‌های بعدی انگلستان شد.

بریتانیا از این برتری هوشمندانه استفاده کرد. هیچ‌گاه فقط دریایی نجنگید؛ راهبردش این بود که با پول و ناوگان، متحدان قاره‌ای را علیه فرانسه تحریک کند تا فرانسه در خشکی گرفتار و مشغول شود. با همین سیاست، جنگ هفت‌ساله را برد و بر هندوستان و آمریکای شمالی مسلط شد. اما در جنگ استقلال آمریکا، متحد قاره‌ای نداشت و آنجا شکست خورد.

و سرانجام، ناپلئون. او با «سیستم قاره‌ای» کوشید بنادر اروپا را به روی کالاهای بریتانیا ببندد. این سیاست به بریتانیا ضربه زد، اما بریتانیا در دل انقلاب صنعتی‌اش بازارهای تازه یافت و صادراتش در ۱۸۱۰ به رکورد ۴۸ میلیون پوند رسید.

اما ناپلئون خودش گرفتار بیش‌گستری شد. تا ۱۸۱۱ حدود ۳۵۳ هزار سرباز فرانسوی در اسپانیا گرفتار جنگ چریکی بودند. وقتی در ۱۸۱۲ به روسیه حمله کرد، ارتش بزرگش بیش از ۶۰۰ هزار نفر بود، اما کمتر از نیمی از آن‌ها فرانسوی بودند و بخش عمده‌ی نیروهایش هنوز در اسپانیا بودند. سرمای روسیه، مقاومت مسکو و حمله‌ی قزاق‌ها کار را تمام کرد: حدود ۲۷۰ هزار کشته و ۲۰۰ هزار اسیر از ارتش ناپلئون.

وقتی قلب ارتش ناپلئون در روسیه نابود شد، روسیه، پروس، سوئد و اتریش با هم متحد شدند. اما این اتحاد بدون پول بریتانیا دوام نمی‌آورد. بریتانیا تنها در سال ۱۸۱۳، ۱۱ میلیون پوند به متحدانش پرداخت کرد تا ارتش‌هایشان را علیه فرانسه تجهیز کنند. آن‌ها در سال ۱۸۱۳ در لایپزیگ فرانسه را شکست دادند و در ۱۸۱۵ ناپلئون در واترلو بلژیک برای همیشه باخت.

پیام فصل: در جنگ‌های طولانی، برنده کسی است که ارزان‌تر و پایدارتر وام بگیرد و جغرافیایش اجازه دهد تعهدات نظامی‌اش را محدود کند. و بریتانیا هر دو را داشت: هم جغرافیا و هم پول.

---

فصل چهارم: صنعتی‌شدن و تغییر موازنه‌های جهانی، ۱۸۱۵ تا ۱۸۸۵

سال ۱۸۵۱. در لندن نمایشگاهی در ساختمانی عظیم و شیشه‌ای، به نام «کریستال پالاس»، پیشرفت صنعتی بریتانیا را به نمایش گذاشت. چارلز کینگزلی، کشیش و نویسنده‌ی انگلیسی، از دیدنش از غرور اشک ریخت. حق داشت: سهم بریتانیا از تولید صنعتی جهان از ۱٫۹ درصد در ۱۷۶۰ به نزدیک ۲۰ درصد در ۱۸۶۰ رسید، یعنی یک قرن بعد. در همان سال بریتانیا ۵۳ درصد آهن و ۵۰ درصد زغال‌سنگ جهان را تولید می‌کرد، با فقط ۲ درصد جمعیت جهان.

پس از شکست ناپلئون در نبرد واترلو (۱۸۱۵)، بیش از نیم قرن تعادل میان قدرت‌های اروپا برقرار ماند. اما جنگ اروپایی‌ها و آمریکایی‌ها علیه جوامع کمتر پیشرفته شدت گرفت و آن جوامع بازنده بودند، چون نه توان رقابت با کالاهای صنعتی غرب را داشتند و نه با نیروی نظامی‌اش. جالب این‌که ثروت بریتانیا با ارتش بزرگ ساخته نشد: ارتش و نیروی دریایی‌اش فقط ۲ تا ۳ درصد تولید ملی را می‌گرفتند. آدام اسمیت می‌گفت ارتش و ناوگان برای دفاع لازم‌اند، اما مثل کارخانه یا مزرعه ثروت نمی‌افزایند، پس باید تا کمترین حد ممکن و فقط برای امنیت کاهش یابند. و بریتانیایی‌ها، مثل هر تمدن در اوج، می‌پنداشتند جایگاهشان طبیعی و ماندگار است.

در جنگ کریمه (۱۸۵۳ تا ۱۸۵۶) روسیه در برابر بریتانیا، فرانسه و عثمانی شکست خورد. جنوب مسکو راه‌آهنی نبود و ارابه‌های اسب‌کش در دشت‌های گل‌آلود گیر می‌کردند؛ نیروی متحدان با کشتی ظرف سه هفته می‌رسید و نیروی روسی گاهی سه ماه در مسیر بود. در جنگ داخلی آمریکا هم، شمال ۲۲ هزار مایل راه‌آهن داشت و جنوب ۹ هزار، و شمال حدود ۱٫۷ میلیون تفنگ ساخت. نتیجه یکی بود: در جنگ‌های صنعتی، تولید بیشتر پیروز می‌شود.

مهم‌ترین ماجرا اتحاد آلمان بود. آلمان تکه‌تکه بود، پروس به رهبری بیسمارک، صدراعظم، می‌خواست آلمان‌های پراکنده را زیر یک پرچم متحد کند. پروس «ستاد کل» داشت، یعنی افسرانی که پیش از جنگ نقشه می‌کشیدند. ریاست این ستاد با هلموت فون مولتکه بود؛ مردی که به او «مغز ارتش پروس» می‌گفتند. در ۱۸۶۶ بیسمارک با دیپلماسی کاری کرد که هیچ قدرت بزرگی مداخله نکند؛ مولتکه سه ارتش را از سه مسیر به دشت بوهم رساند و اتریش را شکست داد. در ۱۸۷۰ بیسمارک فرانسه را به جنگ کشاند و ارتش فرانسه در سدان تسلیم شد؛ ناپلئون سوم، امپراتور فرانسه، اسیر شد و حکومتش سقوط کرد. آلمان متحد شد. به گفته‌ی معروف آن روز، اروپا معشوقه‌ای را از دست داد و ارباب تازه‌ای یافت؛ دیپلمات‌ها می‌گفتند همه‌ی راه‌ها به برلین می‌رسد.

کندی می‌گوید در همه‌ی این جنگ‌ها بازنده کسی بود که با «انقلاب نظامی» قرن نوزدهم هماهنگ نشده بود: سلاح تازه، ارتش‌های بزرگ‌تر، راه‌آهن و تلگراف، و زیرساخت صنعتی برای تأمین‌شان. بریتانیا در دهه‌ی ۱۸۶۰ به اوج رسید، اما صنعت به رقبایش هم رسید.

پیام فصل چهارم: صنعت بریتانیا را به اوج رساند، اما صنعت در انحصار هیچ کشوری نماند؛ هر ملتی که اراده و توانش را داشت می‌توانست آن را بگیرد، و رقبای بریتانیا یکی‌یکی نزدیک می‌شدند؛ مثل آلمان، ژاپن و آمریکا و امروز چین.

---

فصل پنجم: ظهور جهان دوقطبی و بحران قدرت‌های میانی (۱۸۸۵–۱۹۱۸)

زمستان ۱۸۸۵. در برلین قدرت‌های بزرگ اروپایی دور هم جمع شده‌اند تا درباره‌ی تقسیم آفریقا توافق کنند. ژاپن حضور ندارد و آمریکا فقط برای منافع تجاری آمده است. کندی این کنفرانس را نماد اوج اروپای قدیم می‌داند. سی سال بعد همین قاره‌ی اروپا در جنگ جهانی اول خودش را ویران کرد و سی سال پس از آن، سرنوشت جهان دیگر در واشنگتن و مسکو رقم می‌خورد، نه در اروپا؛ نه در لندن یا پاریس یا برلین.

در ظاهر اروپا هنوز بر جهان مسلط بود، اما در واقع، توازن قدرت به‌سرعت عوض می‌شد. سهم بریتانیا از تولید صنعتی جهان از ۲۳ درصد در سال ۱۸۸۰ به ۱۳ درصد در سال ۱۹۱۳ رسید. سهمش از تجارت جهانی هم از ۲۳ درصد به ۱۴ درصد کاهش یافت. بریتانیا که زمانی «کارگاه جهان» نامیده می‌شد، نه اینکه صنعتش متوقف شد، بلکه چون دیگران سریع‌تر رشد کردند، از صدر افتاد.

آلمان بیش از همه این تغییر را ایجاد کرد. سهم آلمان از تولید صنعتی جهان به ۱۴٫۸ درصد رسید؛ بیشتر از بریتانیا و دو و نیم برابر فرانسه. تولید فولاد آلمان در سال ۱۹۱۴ از مجموع تولید بریتانیا، فرانسه و روسیه بیشتر بود. سطح سواد هم تفاوت چشمگیری داشت: از هر هزار سرباز تازه‌وارد، در آلمان فقط یک نفر بی‌سواد بود، در حالی که در ایتالیا ۳۳۰ نفر و در اتریش-مجارستان ۲۲۰ نفر.

اما مهم‌ترین تحول، ظهور دو غول قاره‌ای بود: آمریکا و روسیه. آمریکا تقریباً همه‌ی مزایایی را که دیگران ناقص داشتند، یک‌جا داشت. آمریکا در سال ۱۹۱۴ حدود ۲۵۰ هزار مایل راه‌آهن داشت، در حالی که روسیه فقط ۴۶ هزار مایل داشت. روسیه با همه‌ی وسعت و جمعیت، از نظر صنعتی هنوز عقب بود؛ فقط حدود سه میلیون کارگر کارخانه داشت، یعنی ۱٫۷ درصد جمعیتش. بریتانیا در سال ۱۹۰۰ هنوز بزرگ‌ترین امپراتوری تاریخ را در اختیار داشت، اما حفظ این امپراتوری هر روز دشوارتر و پرهزینه‌تر می‌شد.

در چنین فضایی، اتحادهای ثابت و رقابت تسلیحاتی جنگ جهانی اول را رقم زد. همه انتظار جنگی کوتاه داشتند، اما وجود اتحادها جنگ را کشدار کردند: چرا که هر کشور به امید کمک متحدانش، حتی با خالی شدن خزانه، همچنان به جنگ ادامه می‌داد. جنگ به آزمون منابع و استقامت تبدیل شد. آلمان توانست روسیه را شکست دهد. سپس در سال ۱۹۱۸، ژنرال آلمانی، لودندورف، حملات نهایی را به سمت پاریس آغاز کرد. اما همین حمله‌ی غرورآمیز، ارتش آلمان را کاملاً فرسود و دیگر رمقی برایش باقی نگذاشت. ورود آمریکا توازن را به‌طور قطعی برگرداند.

ارقام کندی روشن است: متفقین (یعنی بریتانیا، فرانسه و بعدها آمریکا) حدود ۵۷ میلیارد دلار خرج کردند و ۴۰ میلیون نفر بسیج کردند؛ اما متحدین (یعنی آلمان و اتریش-مجارستان) فقط ۲۴ میلیارد دلار و ۲۵ میلیون نفر. کندی نمی‌گوید نتیجه از پیش معین بود. شجاعت و مهارت در هر دو طرف وجود داشت. اما مسیر کلی جنگ با منابع تولیدی هر طرف همخوانی داشت. در پایان، فقط دو کشور از جنگ قوی‌تر بیرون آمدند: آمریکا و ژاپن.

پیام فصل: قدرت‌های میانی اروپا در برابر دو غول قاره‌ای (آمریکا و روسیه) روزبه‌روز کوچک‌تر می‌شدند و جنگ جهانی اول این واقعیت را عیان کرد.

---

فصل ششم: ظهور جهان دوقطبی و بحران قدرت‌های میانی (۱۹۱۹–۱۹۴۲)

جنگ جهانی اول که تمام شد، نقشه‌ی اروپا از هم پاشید. سه امپراتوری بزرگ (اتریش-مجارستان، آلمان و امپراتوری تزاری روسیه) فروپاشیدند. اروپا ناگهان ۱۲٬۵۰۰ مایل مرز تازه داشت و به‌جای ۱۴ پول ملی، ۲۷ پول مختلف. اقتصاد تکه‌تکه شد؛ کارخانه‌ای در یک کشور بود و معدن زغالش در کشور دیگر.

نظم جهانی هم با واقعیت جور نبود. آمریکا از جامعه‌ی ملل کنار کشید و شوروی هم به‌خاطر انقلاب کمونیستی و ترس از رویارویی با غرب لیبرال، منزوی بود. اما همین دو کشور به‌سرعت قوی می‌شدند. کندی می‌گوید قدرت واقعی و نقش سیاسی هیچ‌وقت تا این حد از هم دور نبوده‌اند. دو غول کنار گود ایستاده بودند و قدرت‌های میانی داخل گود می‌جنگیدند.

کندی قدرت‌ها را به دو بخش تقسیم می‌کند:

اول، آن‌هایی که وضع موجود را قبول نداشتند. ایتالیا اقتصاد ضعیفی داشت. ژاپن از ۱۹۳۱ چنان نظامی شد که تا اواخر دهه‌ی ۱۹۳۰، ۷۰ درصد بودجه‌اش صرف ارتش می‌شد. نیروی دریایی‌اش حساب کرد که ناوگانش در ۱۹۴۱ حدود ۷۰ درصد آمریکاست، اما با توجه به سرعت رشد خیره‌کننده‌ی آمریکا، هر سال این فاصله بیشتر می‌شد. پس ژاپن باید زودتر می‌جنگید. وقتی آمریکا در ۱۹۴۱ دارایی‌های ژاپن را مسدود و صادرات نفت را قطع کرد، ژاپن یا باید تسلیم می‌شد یا نفت جنوب آسیا را تصرف می‌کرد؛ که این یعنی زدن پرل هاربر. آلمان هیتلر هم ارتشی بزرگ داشت، اما لشکرهای زرهی و موتوری‌اش کم بود و اقتصادش برای ادامه به فتح تازه نیاز داشت.

دوم، آن‌هایی که می‌خواستند وضع موجود بماند. بریتانیا تا ۱۹۳۲ «قاعده‌ی ده‌ساله» داشت؛ یعنی فرض می‌کرد تا ده سال آینده جنگ بزرگی نیست. وقتی ژاپن به منچوری حمله کرد، این قاعده لغو شد اما خزانه‌داری همچنان جلوی هزینه‌ی دفاعی را می‌گرفت. نتیجه این بود که در ۱۹۳۹، بریتانیا یک‌چهارم زمین را در اختیار داشت، اما فقط ۹ تا ۱۰ درصد توان صنعتی جهان را. مرزهایش از توان اقتصادی‌اش بزرگ‌تر شده بود؛ همان نظریه‌ی «بیش‌گستری» که کل کتاب درباره‌اش هشدار می‌دهد. فرانسه هم اقتصادی درمانده و جامعه‌ای دوپاره داشت: چون رکود اقتصادی طولانی دهه‌ی ۱۹۳۰ و جنگ خیابانی میان چپ و راست افراطی، دولت را فلج کرده بود.

و دقیقاً همین ضعف‌ها باعث شد که آلمان و ژاپن جسور شوند. هیتلر در اروپا یکی‌یکی کشورها را بلعید و ژاپن در آسیا پیشروی می‌کرد.

نقطه‌ی عطف، دسامبر ۱۹۴۱ بود. ضدحمله‌ی شوروی نزدیک مسکو، پیروزی سریع هیتلر را متوقف کرد. هم‌زمان ژاپن به پرل هاربر حمله کرد و آمریکا وارد جنگ شد. پیش‌بینی توکویل در ۱۸۳۵ داشت درست می‌شد: جهانی با دو غول، آمریکا در غرب و روسیه در شرق.

پیام فصل ششم: قدرت‌های میانی، یا باید زود می‌جنگیدند (مثل ژاپن)، یا در سایه‌ی دو غول می‌ماندند (مثل بریتانیا). اما جنگ که شروع شد، خودشان را فرسودند.

---

فصل هفتم: ثبات و تغییر در جهان دوقطبی، ۱۹۴۳ تا ۱۹۸۰

این فصل سه پرسش دارد. چرا جهان پس از جنگ جهانی دوم «دوقطبی» شد؟ چگونه دو ابرقدرت با هم رقابت کردند؟ و چرا همین جهان دوقطبی کم‌کم شروع به شکستن کرد؟

چرا دوقطبی شد؟ وقتی آمریکا وارد جنگ شد، چرچیل شادمان شد. می‌گفت سرنوشت هیتلر و موسولینی و ژاپن مهر شده و بقیه‌اش فقط به‌کار گرفتن درست این نیروی عظیم است. در ۱۹۴۲ این اطمینان بی‌جا به نظر می‌رسید: ژاپن بر اقیانوس آرام مسلط بود و رومل، ژنرال آلمانی، تا ۵۵ مایلی اسکندریه آمده بود. اما چرچیل درست گفته بود. در نبرد العلمین، در صحرای مصر، فرمانده بریتانیایی شش برابر حریف آلمانی تانک و سه برابر او نیروی رزمنده داشت. کندی می‌گوید یک بار دیگر، در جنگی طولانی و ائتلافی، طرفی برد که «ژرف‌ترین کیسه‌ی پول» را داشت.

بعد از جنگ، برنامه‌ریزان نظامی آمریکا نوشتند که جهان چنان عوض می‌شود که این تغییر فقط با سقوط روم قابل مقایسه است: فرانسه و ایتالیا کنار رفته بودند، بریتانیا محو می‌شد، و فقط آمریکا و شوروی می‌ماندند. اما کندی هشدار می‌دهد قدرت آمریکا در ۱۹۴۵ تا حدی «مصنوعاً بالا» بود، مثل بریتانیا در ۱۸۱۵. یعنی آمریکا چنان قوی به نظر می‌رسید، چون بقیه‌ی جهان در جنگ ویران یا هنوز مستعمره بود، نه صرفاً چون خودش خیلی بزرگ‌تر شده بود.

آمریکا و شوروی چگونه رقابت کردند؟ هر دو ابرقدرت ایدئولوژی را برای توجیه سیاست داخلی و خارجی‌شان به کار گرفتند و پیام روشن بود: یا در بلوک آمریکای لیبرال باش یا در بلوک شوروی کمونیست.

نخستین رویارویی بیرون از اروپا در ایران رخ داد. ایران در سال ۱۹۴۱ توسط متفقین اشغال شده بود و رضاشاه سقوط کرده بود. وقتی مسکو در ۱۹۴۶ نیروهایش را از ایران خارج نکرد و از جنبش‌های جدایی‌طلب آذربایجان حمایت کرد، دولت ترومن سخت اعتراض کرد. نیروهای شوروی بالاخره بیرون رفتند و ارتش ایران، جدایی‌طلبان آذربایجان و حزب توده را سرکوب کرد. واشنگتن راضی شد و باور ترومن به «سخت حرف زدن» با شوروی تقویت شد.

این ماجرا، به گفته‌ی یک مورخ، «مهار» را پیش از اعلام رسمی دکترین مهار نشان داد. ایران بعدها، در ۱۹۵۵، عضو پیمان بغداد شد؛ پیمانی که آمریکا از آن حمایت می‌کرد و هدفش مقابله با نفوذ کمونیسم شوروی بود.

اروپا چه شد؟ از نظر نظامی، جهان دوقطبی برقرار بود؛ در ۱۹۷۴ شوروی ۱۰۹ میلیارد دلار و آمریکا ۸۵ میلیارد دلار خرج دفاع می‌کردند، چین ۲۶ میلیارد دلار و بریتانیا و فرانسه هر کدام کمتر از ۱۴ میلیارد دلار.

اما از نظر سیاسی، ترک‌ها پدیدار شد. مهم‌ترین آن‌ها جدایی چین و شوروی بود که کندی آن را مهم‌ترین رویداد راهبردی پس از ۱۹۴۵ می‌داند: دو کشور کمونیست که تا دیروز متحد بودند، حالا رودرروی هم قرار گرفته بودند. دوگل، رهبر فرانسه، هم با سلطه‌ی آمریکا مخالفت کرد و فرانسه را از ساختار فرماندهی ناتو بیرون کشید تا استقلال اروپا را نشان دهد.

کشورهای جهان سوم هم هر کدام اوضاع خاص خود را داشتند. مثلاً در ۱۹۷۲، سادات، رئیس‌جمهور مصر، ۲۱ هزار مستشار نظامی شوروی را از کشورش بیرون کرد و از اردوگاه شوروی جدا شد. و خود شوروی هم با دخالت در چکسلواکی، لهستان و افغانستان، جاذبه‌اش را نزد کشورهای جهان سوم از دست داد.

پشت این ترک‌ها، تغییری اقتصادی بود. نیکسون در ۱۹۷۱ گفت پنج قدرت مرکز اقتصادی جهان را تعیین می‌کنند: اروپای غربی، ژاپن، چین، شوروی و آمریکا. کندی نشان می‌دهد تولید صنعتی جهان بین ۱۹۵۳ و ۱۹۷۵ هر سال حدود ۶ درصد رشد کرد. ژاپن و چین جهش کردند، سهم جامعه‌ی اروپا کم شد، سهم شوروی ثابت ماند و بعد افت کرد، و سهم آمریکا سریع‌تر پایین آمد، هرچند هنوز بزرگ‌ترین بود. تا ۱۹۸۰ اقتصاد جهان چندقطبی شده بود.

پیام فصل هفتم: از نظر نظامی، جهان پس از جنگ جهانی دوم دوقطبی بود؛ اما از نظر اقتصادی، چندقطبی شده بود. و به تعبیر کندی، رشد نابرابر اقتصادها دیر یا زود توازن سیاسی و نظامی را هم عوض می‌کند. لحن نویسنده‌ی کتاب نشان می‌دهد که او در دهه‌ی ۱۹۸۰ منتظر ظهور جهان چندقطبی است؛ در حالی که با فروپاشی شوروی به سمت جهان تک‌قطبی رفتیم.

---

فصل هشتم: به‌سوی قرن بیست‌ویکم

کندی از همان ابتدا هشدار می‌دهد که این فصل تاریخ نیست؛ پیش‌بینی است و ممکن است با یک حادثه‌ی غیرمنتظره غلط از آب دربیاید. او فرض می‌گیرد همان نیروهایی که پانصد سال قدرت‌ها را بالا و پایین برده‌اند، هنوز کار می‌کنند: رشد نابرابر اقتصادها و هزینه‌ی روزافزون سلاح‌ها. نمونه‌ی روشنش آسیاست. سهم کشورهای آسیایی از تولید ناخالص جهان از ۷ درصد در ۱۹۶۰ به ۱۶ درصد در ۱۹۸۲ رسید و تا سال ۲۰۰۰ احتمالاً از ۲۰ درصد هم بیشتر می‌شود.

بعد همان سؤال کل کتاب را از هر قدرت می‌پرسد: آیا می‌تواند میان دفاع، رفاه و سرمایه‌گذاری تعادل نگه دارد؟ در یک سر طیف «دولت‌های تاجر» هستند، مثل ژاپن و آلمان غربی، که دفاع را کم‌خرج نگه می‌دارند و پولشان را به تولید و رفاه می‌دهند. در سر دیگر «اقتصادهای نظامی‌شده» هستند که بیش از ده درصد تولید ملی را به ارتش می‌دهند: شوروی، ویتنام، اسرائیل، و ایران و عراق در جنگ طولانی‌شان. به گفته‌ی کندی، این کشورها از همین انحراف منابع از تولید صلح‌آمیز زیان می‌بینند.

چین به راه «تاجر» نزدیک است. سهم ارتش از تولید ملی چین از ۱۷ درصد در ۱۹۷۱ به ۷٫۵ درصد در ۱۹۸۵ رسید، که به گفته‌ی کندی مهم‌ترین نشانه‌ی تعهد کامل چین به رشد اقتصادی است. اکونومیست حساب کرده بود اگر رشد سالانه ۸ درصد بماند، چین پیش از سال ۲۰۰۰ از بریتانیا و ایتالیا جلو می‌زند. اما کندی هشدار می‌دهد چین قصد ندارد برای همیشه از نظر راهبردی «سبک‌وزن» بماند: هرچه اقتصادش بزرگ‌تر شود، پیامدهای سیاسی و نظامی‌اش هم بزرگ‌تر می‌شود.

ژاپن در ۱۹۸۵ بزرگ‌ترین وام‌دهنده‌ی جهان بود، اما امنیتش به آمریکا تکیه دارد. توکیو می‌کوشد هزینه‌ی دفاعی را تا جایی پایین نگه دارد که رابطه‌اش با واشنگتن نشکند. این همان معمای ژاپن است: ثروت عظیم، بدون پشتوانه‌ی نظامی مستقل. و اروپا بزرگ‌ترین بلوک تجاری جهان است، اما تنها بلوکی است که یک دولت واحد نیست؛ پس ثروتش به‌آسانی به قدرت راهبردی تبدیل نمی‌شود.

شوروی برعکس ژاپن است: ارتشی عظیم و اقتصادی که عقب می‌ماند. گورباچف در ۱۹۸۶ در کنگره‌ی حزب اعتراف کرد که از دهه‌ی ۱۹۷۰ رشد اقتصادی به‌وضوح افت کرده است. یک کارشناس روس گفته بود «سیاست توپ، کره و رشد» دیگر ممکن نیست؛ یعنی شوروی نمی‌تواند هم‌زمان ارتش بزرگ داشته باشد، هم رفاه مردم را تأمین کند و هم اقتصادش را رشد دهد. و شوروی مثل اتریش-مجارستان پیش از ۱۹۱۴ با «مسئله‌ی ملیت‌ها» روبه‌روست. با این حال کندی صریحاً می‌گوید این به معنای نزدیکی فروپاشی نیست. او یادآوری می‌کند که هیچ‌یک از امپراتوری‌های چندملیتی گسترده‌ی این کتاب، عثمانی، اسپانیا، فرانسه‌ی ناپلئون و بریتانیا، تا در جنگی بزرگ شکست نخورده یا آن‌قدر ضعیف نشده بود که عقب‌نشینی ناگزیر شود، به مرزهای قومی‌اش بازنگشت. پس آنان که از مشکلات شوروی شادند، باید بدانند چنین دگرگونی‌هایی معمولاً پرهزینه است.

و آمریکا، «شماره‌ی یک در افول نسبی». اینجا کندی همان خطری را می‌بیند که اسپانیا و بریتانیا را فرسود: گسترش بیش از حد. در ۱۹۸۳، وقتی نیروهای آمریکا هم‌زمان در آمریکای مرکزی، گرانادا، چاد و لبنان درگیر بودند، رئیس پیشین ستاد مشترک ارتش گفت «ناهمخوانی» میان نیروها و راهبرد آمریکا از هر زمان بیشتر است. کندی می‌نویسد نقشه‌ی پایگاه‌های نظامی آمریکا در جهان، برای یک مورخ، شبیه شبکه‌ی پایگاه‌ها و پادگان‌های بریتانیا در اوج گسترش بیش از حدش است. نشانه‌های اقتصادی هم ناخوشایند بود: دولت ریگان در دوره‌ی اول بیش از ۷۵ درصد بیشتر از دولت کارتر برای هواپیمای نو پول داد، اما فقط ۹ درصد هواپیمای بیشتر گرفت. و آمریکا ظرف چند سال از بزرگ‌ترین وام‌دهنده‌ی جهان به بزرگ‌ترین بدهکار تبدیل شد.

با این حال کندی بی‌درنگ می‌افزاید: مشکلات آمریکا از اسپانیای محاصره‌شده یا بریتانیا در برابر رقبا کمتر است و جانشین روشنی هم برای بار جهانی‌اش در کار نیست. راه‌حل را در جمله‌ی والتر لیپمن، روزنامه‌نگار آمریکایی، می‌بیند: «تعهدها و توان» باید به توازن برسند.

پیام فصل: هر قدرت بزرگ، چه «تاجر» باشد چه «جنگجو»، سرانجام باید میان امنیت امروز و پایه‌ی اقتصادی فردا تعادل برقرار کند. و آمریکا هم از این قاعده مستثنا نیست.

---

نقدها بر کتاب ظهور و سقوط قدرت‌های بزرگ

کتاب کندی از همان سال انتشار بحث‌برانگیز شد. اینجا سه نقد مهم را مرور می‌کنیم و پاسخ هر کدام را هم با توجه به کتاب بررسی می‌کنیم.

نقد اول: «افول آمریکا اغراق است»

جوزف نای، استاد دانشگاه هاروارد، در کتاب «محکوم به رهبری» (۱۹۹۰) نوشت سهم آمریکا از تولید جهان حدود پانزده سال است که روی ۲۳ درصد مانده. به تعبیر او، آمریکا کشوری ثروتمند است که فقیرانه رفتار می‌کند. سوزان استرنج هم در ۱۹۸۷ گفت آمریکا هنوز «قدرت ساختاری» دارد: قواعد بازی را در امنیت، تولید، مالیه و دانش تعیین می‌کند. و ساموئل هانتینگتون در ۱۹۸۸ یادآوری کرد این پنجمین موج «افول‌باوری» از دهه‌ی ۱۹۵۰ است: اسپوتنیک (اولین ماهواره‌ی شوروی)، ویتنام، بحران نفت، و حالا ژاپن. هر بار می‌گفتند آمریکا در حال افول است و دیدیم که نبود.

پاسخ: کندی هرگز نگفت آمریکا سقوط می‌کند. در کتاب نوشته بود آمریکا «در معرض خطر» بیش‌گستری است، و نه قطعاً. و آمریکا را همچنان «بازیگر تعیین‌کننده» می‌نامید. کندی در ۱۹۹۰ به نای نوشت این خطر فقط اگر آمریکا اولویت‌هایش را عوض نکند پیش می‌آید، و دو دهه بعد معلوم می‌شود چقدر «افول» یا «احیا» رخ داده است.

با وجود همه‌ی این نقدها، اگر امروز به وضعیت آمریکا نگاه کنیم، به نظر می‌رسد هشدارهای کندی در سال ۱۹۸۷ واهی نبود. گرچه فروپاشی شوروی و تک‌قطبی شدن جهان و نبود قدرتی هم‌پای آمریکا، جایگاه این ابرقدرت را تا پیش از این تهدید نکرده است.

کندی در سال ۱۹۸۷ هشدار داد آمریکا در معرض «بیش‌گستری امپراتوری» است و امروز این نشانه‌ها روشن‌ترند. این را از خودم عرض می‌کنم: در حالی که چین چندین دهه است که بدون حاشیه و پیوسته رشد اقتصادی بالایی دارد، آمریکا پیوسته درگیر بحران‌های متعدد بوده است؛ از یازده سپتامبر و جنگ پرهزینه‌ی افغانستان و به‌خصوص عراق، تا مداخلات نظامی در سوریه و لیبی، بحران فلسطین و اسرائیل، جنگ پرهزینه‌ی اخیر با ایران و جنگ طولانی اوکراین. حتی جنگ‌های تعرفه‌ای با اروپا، کانادا، هند و ژاپن و دیگران که باعث شده متحدان آمریکا از آن دور شوند. در مقابل، چین با سیاستی صلح‌آمیز و مبتنی بر قواعد بازار آزاد بر رشد اقتصادی متمرکز شده است. هزینه‌ی این حضور و درگیری جهانی برای آمریکا سرسام‌آور است: ۸ تریلیون دلار برای جنگ‌های پس از ۱۱ سپتامبر و پرداخت سالانه یک تریلیون دلار بهره‌ی بدهی که از کل بودجه‌ی دفاعی آمریکا بیشتر است. این وضعیت، افکار عمومی جهان را هم علیه آمریکا کرده است.

کندی در کتابش یک عامل مهم را در سیاست آمریکا نادیده گرفته است: فشار لابی‌ها (همچون لابی اسرائیل و لابی صنایع تسلیحاتی) که تعهدات پرهزینه را تشدید می‌کنند. هیچ‌کدام از قدرت‌هایی که این کتاب در تاریخ پانصد ساله‌ی اخیر بررسی کرده با این مسئله مواجه نبوده‌اند. با این حال، ما هم مثل کندی سرنوشت آمریکا را قطعی نمی‌دانیم، اما رشد روزافزون اقتصادی قدرت‌هایی مثل چین، هند، برزیل، اندونزی، روسیه و اتحادیه‌ی اروپا و پیمان‌هایی مثل بریکس و شانگهای، در حال تغییر نظام تک‌قطبی است. آمریکا اگر نتواند بین «تعهدها و توان اقتصادی» خود موازنه ایجاد کند و بدهی‌های آمریکا که امروز از ۴۱ تریلیون دلار عبور کرده، نمی‌تواند در طولانی‌مدت ادامه پیدا کند. و اگر آمریکا نتواند به تعادل برسد، سرنوشتی مشابه اسپانیا و بریتانیا بعید نیست.

نقد دوم: «پیش‌بینی‌ها درست درنیامد»

منتقدان گفتند کندی نه سرعت فروپاشی شوروی را پیش‌بینی کرد و نه جهش آمریکا در دهه‌ی ۱۹۹۰ را. بعضی هم گفتند دیدگاهش جبرگرایانه است، یعنی اراده‌ی انتخاب و شانس را دست‌کم می‌گیرد.

پاسخ: بخشی از نقد درست است. کندی فرسایش شوروی را دید، اما فروپاشی‌اش را نه. اما در کتاب صریح نوشته بود نباید نتیجه گرفت که شوروی «زیاد دوام نمی‌آورد». و فصل آخر را خودش «حدس» می‌نامید.

نقد سوم: «اروپامحور و تک‌علتی است»

جرمی بلک، تاریخ‌دان بریتانیایی، در کتابی در ۲۰۰۷ و ۲۰۰۸ گفت کتاب کندی اروپامحور و آنگلو-آمریکایی است. چین، عثمانی، صفویان ایران و گورکانیان هند قرن‌ها قدرت بزرگ ماندند. و بیش‌گستری تنها علت سقوط نیست: بریتانیا در جنگ‌های فرانسه شاید به اندازه‌ی هر قدرت دیگری بیش‌گسترده بود.

پاسخ: کندی خودش در مقدمه می‌پذیرد که کتاب در فصل‌های میانی اروپامحور است. و در ۱۹۹۰ توضیح داد نظریه‌اش درباره‌ی «شکاف میان منابع و تعهدهاست»، نه صرفاً هزینه‌ی نظامی: بعضی قدرت‌ها از بیش‌گستری نظامی افول می‌کنند و بعضی از ناتوانی در رقابت اقتصادی. بریتانیا هم، طبق منطق فصل سوم، چون پول و اعتبار داشت، تعهدهای بزرگ را تاب آورد.

---

جمع‌بندی نهایی

به اسپانیا برمی‌گردیم. بزرگ‌ترین قلمروی اروپا، نقره‌ی آمریکا، و ارتشی که هم‌زمان در چند جبهه می‌جنگید. فقط برای جنگ در هلند، اسپانیا نزدیک به دو برابر کل درآمدش از آمریکا خرج کرد. چند دهه بعد این قدرت به حاشیه رانده شد؛ نه چون ضعیف بود، بلکه چون هزینه‌ی تعهدهایش از توان اقتصادش پیشی گرفته بود.

کندی پانصد سال را در یک الگو خلاصه می‌کند. رشد اقتصادی کشورها یکنواخت نیست و قدرت همیشه نسبی است: اگر رقبایتان سریع‌تر رشد کنند، حتی با رشد خودتان عقب می‌مانید. در جنگ‌های طولانی ائتلافی، پیروز معمولاً کسی است که پایه‌ی تولیدی نیرومندتری دارد، نه فقط شجاع‌تر. و قدرتی که رقبایش پیش می‌افتند، بیشتر برای دفاع خرج می‌کند و کمتر امنیت دارد: اسپانیا در دهه‌ی ۱۶۳۰ و بریتانیا در ۱۹۱۰.

معمای کتاب همین است. قدرت بزرگ بودن به اقتصاد شکوفا نیاز دارد، اما خرج بیش از حد برای ارتش و تعهدهای جهانی همان پایه را فرسوده می‌کند. قاعده‌ی ساده‌ای نیست: اگر دفاع کم باشد، رقیب سوءاستفاده می‌کند؛ اگر زیاد باشد، مثل پیرمردی که بیش از توانش کار می‌کند، قدرت فرسوده می‌شود.

برای ما ایرانیان هم یک درس دیگر در این کتاب هست. امپراتوری‌های بزرگ مسلمان، مثل عثمانی و گورکانیان هند، با همه‌ی اوجشان از اروپای پراکنده عقب ماندند؛ چون قدرت را در یک مرکز جمع کردند و فضای لازم برای نوآوری و تجارت آزاد را تنگ کردند.

اما کندی نمی‌گوید سرنوشت از پیش نوشته شده است. به تعبیر بیسمارک، قدرت‌ها بر «رود زمان» حرکت می‌کنند؛ نه می‌آفرینندش و نه هدایتش می‌کنند، فقط می‌توانند با مهارت بیشتر یا کمتر در آن سکان بزنند. و پرسش همیشگی کتاب هنوز باقی است: چقدر برای امنیت امروز خرج کنیم، بی‌آن‌که فردا را فدا کنیم؟

---

حرف آخر

از توجه و همراهی صمیمانه‌ی شما سپاسگزارم.

اگر شنیدن خلاصه‌ی کتاب «ظهور و سقوط قدرت‌های بزرگ» را مفید می‌دانید، مطالعه‌ی اصل کتاب را هم توصیه می‌کنم؛ چون لبریز از جزئیات تاریخی، مستندات و استدلال‌هایی است که در یک خلاصه نمی‌گنجد.

دانشگاه صوتی چکیده ماندگار در پیام‌رسان‌های داخلی و خارجی، در بله و تلگرام، ایتا، روبیکا، یوتیوب و شاد با آدرس @EsfandiarKhodaee در دسترس است، و اگر از اپلیکیشن‌های پادکست مثل کست‌باکس، اسپاتیفای یا اپل‌پادکست و همچنین آپارات استفاده می‌کنید کافی است کلمه‌ی «چکیده ماندگار» را جستجو کنید. فایل‌های صوتی و همچنین متن کتبی پادکست‌ها در وبلاگ چکیده ماندگار به آدرس khodaee.wordpress.com هم منتشر می‌شوند.

متشکرم. خدا نگهدار شما.