خلاصه کتاب: راه بردگی
عنوان انگلیسی: The Road to Serfdom
نوشتهی فردریش فون هایک
تهیه و تلخیص متن: دکتر اسفندیار خدایی

مقدمه
زمستان ۱۹۴۲ بود، روزهای اوج جنگ جهانی دوم. در لندن، صف طولانیای جلوی یک ادارهی دولتی شکل گرفته بود. مردم برای خریدن یک گزارش رسمی دولتی نوبت گرفته بودند؛ نامش «گزارش بوریج» بود. ویلیام بوریج، رئیس یک کمیتهی دولتی و مدیر پیشین مدرسهی اقتصاد لندن، در این گزارش وعده داده بود که پس از جنگ، بیمهی اجتماعی فراگیر، درمان همگانی و اشتغال کامل برای همه تأمین میشود. وعدهای که مردمِ خسته از جنگ، تشنهی شنیدنش بودند. حدود نیم میلیون نسخه از آن گزارش فروش رفت. بوریج نوشته بود: «لحظهی انقلابی تاریخ جهان، زمان انقلاب است، نه وصلهکاری.»
اما درست همان روزها، اقتصاددانی اتریشیتبار، استاد همان مدرسهی اقتصاد لندن و همکار بوریج در آن مدرسه، از این گزارش خوشحال نبود: فریدریش هایک. او جوانیاش را در وین اتریش، میان دو جنگ جهانی گذرانده بود و دیده بود که ایدهی «دولت برنامهریز»، یعنی دولتی که بهجای بازار خودش فکر کند و تصمیم بگیرد چه چیزی تولید شود و چه کسی چه چیزی بگیرد، در آلمان به دیکتاتوری و جنگ انجامید. او میپرسید: چرا روشنفکران بریتانیایی، که خودشان را ضد فاشیست میدانند، همان ایدههایی را ترویج میکنند که در آلمان به نازیسم منتهی شد؟
اگر بخواهیم کتاب «راه بردگی» را در فقط یک جمله خلاصه کنیم، چنین میشود: وقتی دولت بهجای رقابت، کل اقتصاد را برنامهریزی کند و بهجای مردم فکر کند و تصمیم بگیرد، قدرت در دست معدودی افراد دولتی متمرکز میشود؛ و آزادی فردی، حاکمیت قانون و دموکراسی یکییکی فرسوده میشوند. اما به گفتهی هایک این سرنوشت محتوم نیست؛ اگر مردم بهموقع بفهمند، میتوانند مسیر را عوض کنند و کتاب او به همین منظور نوشته شد: برای اینکه جلوی دیکتاتوری دولتی، فاشیسم و سوسیالیست شدن بریتانیا را بگیرد.
این کتاب هشتاد سال پیش نوشته شد، اما پرسشهایش هنوز زندهاند؛ بهویژه در این روزهای بحران و تحریم و جنگ ایران ما که بسیاری گمان میکنند دولتیتر شدن اقتصاد حلال مشکلات است، این پرسشهای هایک به ما هشدار میدهند.
سلام، من اسفندیار خدایی هستم. در روزهایی که ایران ما بیش از همیشه نیازمند دانستن و کتاب است، در دانشگاه صوتی «چکیده ماندگار» هر هفته یک کتاب مهم تاریخ، سیاست و اقتصاد را در کمترین زمان ممکن خلاصه میکنیم؛ کتابهایی که شما شاید فرصت خواندنشان را نداشته باشید.
---
درباره نویسنده و ماجرای کتاب
فریدریش هایک سال ۱۸۹۹ در وین اتریش به دنیا آمد. در جنگ جهانی اول در ارتش اتریش-مجارستان خدمت کرد و بعد حقوق و علوم سیاسی خواند. در سال ۱۹۳۱ برای چهار سخنرانی به مدرسهی اقتصاد لندن دعوت شد؛ سخنرانیها چنان مورد توجه قرار گرفت که یک سال بعد کرسی استاد اقتصاد و آمار همان مدرسه را به او دادند. در سال ۱۹۷۴ جایزهی نوبل اقتصاد گرفت و در ۱۹۹۲ درگذشت.
کتاب از یک بحث شروع شد. اوایل دههی ۱۹۳۰، بعد از رکود بزرگ ۱۹۲۹، بسیاری — از جمله سر ویلیام بوریج، مدیر همان مدرسهی اقتصاد لندن — فاشیسم را آخرین تیر ترکش سرمایهداری میدانستند؛ منظورشان این بود که سرمایهداری به آخر خط رسیده و در این بحران مرگبار برای نجات خودش، فاشیستها را به قدرت میرساند تا کارگران و کمونیستها را سرکوب کند. هایک مخالف بود؛ او ریشهی فاشیسم را نه در سرمایهداری، بلکه در ایدهی سوسیالیستی «برنامهریزی متمرکز» میدید. آن بحث شد مقاله و مقاله شد کتاب «راه بردگی»، که آن را به «سوسیالیستهای همهی احزاب» تقدیم کرد. منظور او از سوسیالیستهای همهی احزاب این بود که هشدار بدهد: برنامهریزی متمرکز را هم از چپ میشود اجرا کرد، هم از راست؛ و در هر دو صورت خطاست. بالای صفحهی عنوان کتاب هم این جملهی هشدارآمیز دیوید هیوم نقش بسته است: آزادی بهندرت یکباره از دست میرود؛ یعنی آزادی معمولاً ذرهذره و قدمبهقدم از مردم گرفته میشود.
چند ناشر آمریکایی کتاب را رد کردند؛ یکی گفت هایک «کمی بیرون از جریان فکر امروز» است، یعنی حرفش قدیمی است و با گفتمان غالب روز نمیخواند. بالاخره دانشگاه شیکاگو پذیرفت و مدیرش حدس زد شاید نهصد نسخه بفروشد. اما چند ماه بعد خلاصهی کتاب در ریدرز دایجست چاپ شد و ظرف چند سال بیش از یک میلیون نسخهی آن پخش شد. کتابی که قرار بود فقط نهصد نسخه بفروشد، یکی از مشهورترین کتابهای سیاسی قرن بیستم شد.
---
ستایشها
جان مینارد کینز، اقتصاددان بزرگ قرن بیستم و از رقیبان فکری هایک، در راه کنفرانس برتونوودز، داخل کشتی، کتاب را خواند و نوشت: کتابی «بزرگ» است و از نظر اخلاقی و فلسفی تقریباً با همهی آن موافق است و «عمیقاً تحت تأثیر» قرار گرفته است.
جورج اورول، نویسندهی «مزرعهی حیوانات» و همچنین کتاب «۱۹۸۴»، نوشت: استدلالهای هایک در نقد برنامهریزی مرکزی، حقیقت دارد. به گفتهی او، اقتصاد سوسیالیستی ذاتاً دموکراتیک نیست و به اقلیتی مستبد قدرتی میدهد که حتی بازجویان انگیزاسیون قرون وسطی هم رؤیایش را نمیدیدند.
هنری هزلیت، اقتصاددان و روزنامهنگار اقتصادی نیویورکتایمز، این کتاب را «یکی از مهمترین کتابهای نسل ما» خواند و آن را فراخوانی به همهی برنامهریزان و سوسیالیستهای خوشنیت دانست که «بایستند، نگاه کنند و به استدلالهای هایک خوب گوش بدهند». ناشر آمریکایی چند روز بعد از دیدن این ستایش، چاپ دوم و سوم کتاب را سفارش داد.
---
فصل اول و دوم: راه رهاشده
هایک نیمی از عمرش را در اتریش گذرانده بود و نیمی را در بریتانیا و آمریکا. میگوید انگار یک فیلم را دو بار میبیند: همان ایدههایی که در آلمانِ پیش از هیتلر شنیده بود، حالا در انگلستان و همچنین در میان سوسیالیستهای آمریکا رواج مییافت. و این روند تازه نبود؛ دستکم بیستوپنج سال پیش از آنکه شبح تمامیتخواهی سوسیالیستها واقعی شود، غرب داشت از ریشهی تمدن خودش دور میشد.
آن ریشه، فردگرایی بود: این باور که هر کس حق دارد زندگیاش را خودش شکل بدهد. از رنسانس به بعد، آدمها از بند عرف و سلسلهمراتب آزاد شدند و علم و ثروت رشد کرد. هایک نگاه لیبرال را به باغبان تشبیه میکند: باغبان درخت را از پیش طراحی نمیکند، او فقط شرایط رشدش را فراهم میکند. اگر تصویر مقابلش را بخواهیم بسازیم، میشود مجسمهساز: مجسمهساز شکل نهایی را از پیش در ذهن دارد و ماده را میتراشد تا به همان شکل دربیاید. اما چه شد که مردم اروپا در اوایل قرن بیستم بیصبر شدند و بهجای راه باغبان، مسیر مجسمهساز را برگزیدند: یعنی کنار گذاشتن نیروهای خودجوش جامعه و هدایت «آگاهانه»ی همهچیز به سوی هدفهایی که چند نفر انتخاب و تنظیم میکنند. وقتی چند نفر بهجای میلیونها نفر فکر میکنند و برنامه میچینند، دیگر جایی برای آزمونوخطای افراد و رشد خلاقیت و شکوفایی استعدادهایشان نمیماند.
و چرا مردم آلمان، ایتالیا و روسیه ایدهی برنامهریزی متمرکز را پذیرفتند؟ چون این فلسفه با وعدهی وسوسهکنندهی «آزادی تازه» آمد. آزادی در تعریف قدیمی یعنی رهایی از اجبار دیگران؛ آزادی در تعریف جدید، یعنی «رهایی از نیاز»، که منظور رفع نیازهای اقتصادی است. به زبان ساده: در تعریف جدید، آزاد بودن یعنی پول داشتن. اما برای توزیع ثروت میان همه، باید یک مرجع همهی منابع را در دست بگیرد و آن مرجع دولت است؛ اما همین راه آزادی را به راه بردگی تبدیل میکند. توکویل در ۱۸۴۸ گفته بود دموکراسی و سوسیالیسم هر دو خواهان برابری هستند؛ دموکراسی برابری را در آزادی میخواهد و سوسیالیسم برابری در قید و بند و بردگی.
بسیاری از رهبران فاشیسم و نازیسم در آلمان و ایتالیا و روسیه، مثل موسولینی، در جوانی سوسیالیست بودند.
پیام فصل: بحران امروز تقدیر نیست؛ از انتخاب خودمان آمده. فردگرایی را رها کردیم، آزادی را به ثروت و برابری تعبیر کردیم؛ اما رساندن این وعده قدرتی مطلق میخواهد و بردگی مردم.
---
فصل سوم: بحث بر سر مقصد نیست، بر سر مسیر است
الی هالهوی، متفکر فرانسوی، میگوید سوسیالیستها به دو چیز باور دارند که شاید اصلاً با هم نسازند: آزادی و سازماندهی. آزادی یعنی هر کس خودش تصمیم بگیرد؛ سازماندهی یعنی یک مرکز برای همه تصمیم بگیرد.
هایک اول سراغ واژهها میرود. «سوسیالیسم» دو معنا دارد: مقصد و مسیر. مقصد یعنی عدالت، برابری و امنیت؛ و این هدف بسیار دلچسب و زیباست. اختلاف بر سر مسیر است: لغو مالکیت خصوصی وسایل تولید و ادارهی اقتصاد با برنامهریزی مرکزی. هایک این مسیر را «جمعگرایی» مینامد: هر اقتصادی که از بالا و با یک طرح واحد هدایت شود، صرفنظر از هدفی که دنبال میکند. سوسیالیسم فقط یکی از انواع آن است؛ فاشیسم و کمونیسم هم انواع دیگرند. چون همین ابزار برنامهریزی را میشود برای هدفهای کاملاً متضاد به کار برد: چه بخواهیم ثروت به نژادی برتر برسد، چه به یک حزب، چه به همه بهطور برابر، روش یکی است: سازماندهی مرکزی اقتصاد.
«برنامهریزی» هم کلمهای فریبنده است. خانوادهای که برای خرید خانه پسانداز میکند هم برنامهریزی میکند، خود نویسنده هم برای نوشتن این کتاب برنامهریزی کرده، من برای خلاصه کردن این کتاب در چکیده ماندگار و شما برای شنیدن آن برنامهریزی کردهاید. پس بحث بر سر داشتن یا نداشتن برنامه نیست؛ بر سر این است که چه کسی برنامه را مینویسد: میلیونها نفر هر کدام با دانش خودشان، یا یک مرجع دولتی برای همه.
هایک مخالف نقش و حضور دولت در اقتصاد نیست. دولت باید قانون خوب بگذارد، انحصار را مهار کند، مواد سمی را ممنوع کند، ساعت کار را محدود کند، و خدماتی بدهد که از تکتک مردم پولش را نمیشود گرفت، مثل علائم راهنمایی و رانندگی در جاده و پلیس و امنیت. اما مشکل ما با برنامهریزی علیه رقابت است؛ پرچمی تازه که همهی دشمنان قدیمی رقابت، مثل سوسیالیستها و فاشیستها و دیکتاتورها، زیرش جمع شدهاند.
وقتی دولت بهجای رقابت شروع به برنامهریزی میکند، نتیجهی اولش سوسیالیسم کامل نیست؛ چیزی بدتر است: دولت با انحصارهای صنفی سازش میکند. سرمایهداران و کارگران همان صنعت، هر دو از این انحصار سود میبرند — سرمایهدار قیمت بالاتر میگیرد، کارگر دستمزد بالاتر — و مصرفکننده است که هزینهاش را میپردازد و سرش بیکلاه میماند: گرانتر میخرد و راهی برای اعتراض ندارد.
فرض کنید نانوایان، کامیونداران و داروسازان هر کدام قیمت و شرایط ورود به صنف خودشان را خودشان تعیین کنند. هر صنف قیمتش را بالا نگه میدارد، چون رقیبی ندارد که ارزانتر بفروشد. و مصرفکننده چارهای ندارد جز اینکه از همان صنف بخرد. این وضع پایدار نیست: یا باید به رقابت برگشت تا قیمتها پایین بیاید، یا دولت ناچار میشود این انحصارها را کنترل کند — و این کنترل کاملتر و کاملتر میشود تا به برنامهریزی مرکزی برسد.
آمریکا هم در اوایل قرن بیستم با همین مشکل انحصارها و تراستها روبهرو شد. اما راه دیگری را انتخاب کرد: تقویت رقابت و مهار انحصار، نه برنامهریزی متمرکز دولتی. یعنی همان دو راهی که آلمان و ایتالیا و شوروی یک طرفش را رفتند، آمریکا طرف دیگرش را رفت.
بعضی خیال میکنند راه میانهای هم هست، نیمی رقابت، نیمی برنامه. هایک میگوید این مثل رانندگی با یک پا روی گاز و یک پا روی ترمز است: هر دو ابزار اگر ناقص باشند بد کار میکنند و ترکیبشان از هر کدام بهتنهایی بدتر است. راه، «برنامهریزی برای رقابت» است، نه «علیه رقابت».
پیام فصل: بحث بر سر مقصد نیست، بر سر مسیر است. هایک با برنامهریزیای مخالف است که قرار است جای رقابت را بگیرد، نه با دولت و نه با هر نوع برنامهریزی.
---
فصل چهارم: آیا برنامهریزی مرکزی ناگزیر است؟
فصل با جملهای از موسولینی، رهبر فاشیست ایتالیا، شروع میشود که میگوید: هرچه تمدن پیچیدهتر شود، آزادی فرد ناگزیر محدودتر میشود.
هایک میگوید کمتر برنامهریزی پیدا میشود که بگوید برنامهریزی مرکزی برای اقتصاد خوب است؛ بیشتر میگویند «چارهای نداریم». افسانهای عمداً ساختهاند که ادعا میکنند ما از روی اجبار به این راه میرویم، نه از روی انتخاب.
استدلال رایج این است: بنگاه بزرگ کارآمدتر است، پس ارزانتر میفروشد و بنگاههای کوچک را از میدان رقابت بیرون میکند؛ در هر صنعت فقط یکی دو غول میمانند و انحصار، یعنی یک فروشنده، ناگزیر میشود. آنوقت فقط دو راه میماند: انحصار خصوصی یا ادارهی دولت. هایک میگوید این افسانهای است که خودشان ساختهاند.
شاهد اول: اگر فناوری انحصار میآورد، باید اول در پیشرفتهترین اقتصادها پیدا میشد. اما اول در آمریکا و آلمان پیدا شد که تازه صنعتی شده بودند، و دولتها کمکش کردند. در آلمان از ۱۸۷۸ دولت شرکتها را اول تشویق و بعد مجبور کرد کارتل بسازند، یعنی با هم توافق کنند رقابت نکنند و قیمت را مشترک تعیین کنند. در بریتانیا هم تا ۱۹۳۱ صنعت تقریباً رقابتیترین دورهی تاریخش را میگذراند؛ انحصارها وقتی بالا گرفت که دولت کالای خارجی را با تعرفهی سنگین گران کرد و اینطوری بازار داخل به انحصار عدهای درآمد.
شاهد دوم: بزرگترین پژوهش آمریکا، گزارش «کمیتهی ملی اقتصادی» در ۱۹۴۱، میگوید ثابت نشده که بنگاههای بزرگ کارآمدتر باشند. پس کارایی دلیل انحصار نبود؛ انحصار بیشتر از تبانی شرکتها و سیاستهای دولت میآمد، و اگر آنها عوض شوند رقابت برمیگردد. انحصار سیاست دولت بود، نه سرنوشت.
ادعای دوم: ادعا میکنند که اقتصاد آنقدر پیچیده شده که فقط یک مرکز میتواند ادارهاش کند. هایک میگوید برعکس. هیچ مرکزی نمیتواند همهی اطلاعات پخششده میان میلیونها نفر را ببیند؛ اما قیمتهای بازار این کار را میکنند. هر کس ببیند چیزی گران شده، میفهمد کمیاب است و مصرفش را کم میکند؛ تولیدکننده با نگاه به چند قیمت، مثل یک مهندس با دیدن چند عقربه، میفهمد چه کند. اتفاقاً هرچه اقتصاد پیچیدهتر، این سازوکار بازار لازمتر است.
پیام فصل: برنامهریزی انتخاب بود، نه الزام قضا و قدر؛ برخی جوامع آن را انتخاب کردند و میشود این سیاست را تغییر داد.
---
فصل پنجم: برنامهریزی و دموکراسی
برنامهریزی مرکزی یعنی سازماندهی آگاهانهی کار جامعه برای یک هدف اجتماعی واحد. اما آن هدف واحد چیست؟ «خیر عمومی» و «رفاه همگانی» آنقدر مبهماند که هیچ برنامهی مشخصی از آنها بیرون نمیآید. برای نوشتن یک برنامهی واحد باید نیازهای میلیونها نفر روی یک نردبان ارزشی رتبهبندی شوند؛ یعنی چیزی لازم است که هایک «کد اخلاقی کامل» مینامد. چنین کدی وجود ندارد.
پس چه میشود؟ فرض کنید همهی مردم بگویند: «اقتصاد باید برنامهریزی شود.» کسی مخالف نیست. اما پرسش بعدی این است: کدام برنامه؟ یکی صنعت را مقدم میدارد، یکی کشاورزی را، یکی رفاه را. مثل جمعی که همه میگویند «با هم سفر کنیم»، اما یکی دریا میخواهد و یکی کوه؛ و هایک میگوید در نتیجه همه ناچار میشوند سفری را بروند که بیشترشان نمیخواهند.
و مطابق دموکراسی، برنامهی کامل اقتصاد را باید پارلمان تصویب کند. چون بر سر هیچکدام اکثریتی به توافق نمیرسد، بحث تمام نمیشود و پارلمان بیاثر به نظر میرسد؛ هایک میگوید پارلمان تبدیل میشود به «مجمع وراجی». مردم خسته میشوند و نتیجه میگیرند: برنامهریزی را باید از سیاست بیرون آورد و به کارشناسان سپرد. هارولد لاسکی، نظریهپرداز سوسیالیست، میگفت پارلمان برای قانونگذاری پیچیده مناسب نیست و باید به دو کار محدود شود: شنیدن شکایتها و بحث دربارهی اصول کلی. مجلس هم فقط میتواند کل طرح را بپذیرد یا رد کند. پس در عمل فقط میتواند کسانی را انتخاب کند که قدرت تقریباً مطلق دارند. آنوقت صدای «دیکتاتور اقتصادی» بلند میشود.
هایک دموکراسی را ابزاری برای حفظ صلح و آزادی میداند. اما اگر از دموکراسی بخواهیم برنامهریزی کامل اقتصاد را انجام دهد، خودش ناچار به قدرت دلبخواهی میرسد. اینکه قدرت، مثل آلمان هیتلری، از رأی مردم آمده باشد، جلوی خودسریاش را نمیگیرد؛ قدرت را فقط محدود بودنش مهار میکند. در جامعهی برنامهریزیشده، اغلب ارادهی اقلیتی بر همه تحمیل میشود، چون آن اقلیت بزرگترین گروهی است که میتواند بر سر چیزی توافق کند.
پیام فصل: دموکراسی فقط جایی کار میکند که مردم بر سر هدفها توافق دارند. برنامهریزی کامل اقتصاد چنین توافقی را میخواهد، اما چنین توافقی وجود ندارد. پس تصمیمها به دست کارشناسان و مقامات میافتد؛ دموکراسی در ظاهر میماند (پارلمان، انتخابات)، ولی در عمل خالی میشود.
---
فصل ششم: برنامهریزی و حاکمیت قانون
هایک میگوید هیچچیز مثل «حاکمیت قانون»، کشور آزاد را از کشور زیر حکومت خودسر جدا نمیکند. معنای حاکمیت قانون این است: دولت به قواعدی بسته است که از پیش اعلام شدهاند؛ پس من شهروند میتوانم پیشبینی کنم دولت در هر موقعیت چه میکند و زندگیام را بر آن اساس بچینم. کانت گفته بود انسان آزاد است اگر جز از قانون از هیچ کس فرمان نبرد.
قانون خوب مثل آییننامهی رانندگی و تابلوهای کنار جاده، کلی است؛ میگوید چطور برانید، اما مقصد را خودتان انتخاب میکنید. برنامهریزی مرکزی مثل این است که دستور بدهند به کدام مقصد و از کدام راه بروید.
چرا برنامهریز اقتصادی نمیتواند با قاعدهی کلی کار کند؟ چون باید برای نیازهای واقعی آدمها تصمیم بگیرد و بین آنها انتخاب کند؛ نمیتواند از پیش دست خودش را ببندد. و اینجا نکتهی جالب هایک این است: قانون خوب کور است و نمیداند سود و زیانش به چه کسی میرسد، مثل قوانین راهنمایی و رانندگی، و همین کور بودن، بیطرفش میکند. اما دولتی برنامهریز که از پیش میداند هر تصمیمش برای چه کسی چه میآورد، دیگر داور نیست، طرف است — یعنی از پیش طرف یکی را گرفته است.
وقتی قانون نتواند جزئیات را پیشبینی کند، پناه میبرد به واژههایی مثل «منصفانه» و «معقول» و تصمیم هر مورد را به سلیقهی قاضی یا مأمور میسپارد. هایک میگوید تاریخ زوال حاکمیت قانون در آلمان را میشود با همین واژهها نوشت. برابری هم قربانی میشود: اگر دولت بخواهد برای همه نتیجهی یکسان بسازد، ناچار است با هر کس رفتار متفاوتی داشته باشد — و این یعنی پایان برابری در برابر قانون.
و قانونی بودن کافی نیست. هایک مینویسد ممکن است هیتلر قدرت نامحدودش را کاملاً قانونی گرفته باشد و هر کاری میکند از نظر حقوقی مجاز باشد؛ اما کیست که بگوید در آلمان حاکمیت قانون برقرار بود؟
پیام فصل: حاکمیت قانون یعنی دولت به قواعد کلی و از پیش معلوم بسته باشد. اما برنامهریزی مرکزی ناچار بهجایش تصمیم موردبهمورد میگذارد؛ و آزادی و برابری هر دو قربانی میشوند.
---
فصل هفتم: کنترل اقتصادی و تمامیتخواهی
برنامهریزان یک وعدهی آرامبخش میدهند: «ما فقط اقتصاد را برنامهریزی میکنیم؛ بقیهی زندگی آزاد میماند.» استوارت چیس، از برنامهریزان سرشناس آمریکایی، اطمینان میداد دموکراسی سیاسی میتواند بماند، به شرط آنکه از اقتصاد کنار بکشد. ظاهراً معقول است؛ مگر اقتصاد جز نان و کفش و لباس است؟
هایک میگوید همین فرض اشتباه است. «هدف صرفاً اقتصادی» وجود ندارد. پول و مال، وسیلهاند برای هدفهای دیگر ما، مثل تحصیل، کتاب، سفر و کمک به دیگران. پس هر کس همهی اقتصاد را کنترل کند، ابزار رسیدن به همهی هدفهای ما را در دست دارد و تصمیم میگیرد کدام هدف برآورده شود و کدام نه. هایک فصل را با این جمله شروع میکند: کنترل تولید ثروت، کنترل خودِ زندگی انسان است.
در بازار اگر یک نفر خواستهی ما را برآورده نکرد، سراغ دیگری میرویم. اما مرجعی که کل اقتصاد را برنامهریزی کند، بزرگترین انحصارگر ممکن است؛ اگر او «نه» بگوید، دری دیگر نمیماند. و این قدرت همهی ابعاد زندگی ما را کنترل میکند؛ به شغل ما هم میرسد، که بخش بزرگی از عمر ماست، و تعیین میکند کجا و در میان چه کسانی زندگی کنیم. و از آنجا هم فراتر میرود: به تحصیل فرزندانمان، به جایی که میتوانیم سفر کنیم، و حتی به اینکه چه کتابی میتوانیم بخوانیم.
جوانی که مهارت خاصی ندارد ولی دلش میخواهد فروشنده شود. در بازار رقابتی ممکن است کارفرمایی پیدا شود که او را بپذیرد؛ با حقوق کمتر شروع میکند و بعد اگر پشتکار و خلاقیت داشته باشد، خودش را ثابت میکند. اما اگر دولت همه را با یک آزمون یکسان و حقوق یکسان گزینش کند، پشتکار و شدت علاقهاش هیچ وزنی ندارد. هایک میگوید هیچچیز شرایط را تحملناپذیرتر از این نمیکند که بدانی تلاش تو چیزی را عوض نمیکند.
و این قدرت به اوقات فراغت هم میرسد. در کشورهای تمامیتخواه، آلمانیها برای سازماندادن اوقات فراغت واژهای ساختند به معنای «شکلدادن به وقت آزاد».
پیام فصل: کنترل اقتصاد یعنی کنترل همهی هدفهای ما. برنامهریز متمرکز، با کنترل تولید، در واقع تصمیم میگیرد ما چه بخوریم، کجا کار کنیم، و حتی اوقات فراغتمان را چطور بگذرانیم. آزادی اقتصادی جدای از آزادیهای دیگر نیست.
---
فصل هشتم: وقتی دولت سهم هر کس را تعیین میکند
میگویند بازار «کور» است و بین آدمها فرق نمیگذارد. هایک میگوید ارزش بازار در همین است؛ در بازار کسی از پیش تعیین نمیکند چه کسی برنده شود؛ سهم هر کس به توانایی، تلاش و کمی بخت بستگی دارد. هیچ معیار مطلقی نداریم که بگوید هر کس دقیقاً چه مقدار سزاوار است.
انتخاب ما میان دو نظام است: نظامی که ارادهی چند نفر تعیین میکند چه کسی چه مقدار بگیرد (نظام برنامهریزی)، و نظامی که سهم افراد تا حدی به توانایی و ابتکارشان و البته به شرایط پیشبینینشده بستگی دارد (نظام بازار).
هایک قبول دارد که فرصتها در بازار برابر نیست. اما میگوید فقیر در جامعهی رقابتی آزادتر از ثروتمند در جامعهای برنامهریزیشده است؛ چون موفقیتش فقط به خودش بستگی دارد، نه به لطف قدرتمندان، و هیچکس نمیتواند جلوی تلاش او را بگیرد.
اما نظام برنامهریزی تحملناپذیرتر است. بیکاری یا از دست دادن درآمد، که ممکن است به هر کس برسد، اگر نتیجهی بدشانسی یا اشتباه خودت باشد تحقیرآمیز نیست؛ اگر شرکتی بگوید به تو نیازی ندارد، توهینی به شأن تو نیست. اما اگر حاصل تصمیم عمدی مقامی باشد، بسیار تلختر است. جان استوارت میل میگوید: قاعدهی ثابت یا بخت را میشود تحمل کرد، اما اینکه مشتی آدم به میل خود به یکی بیشتر و به دیگری کمتر بدهند، تحمل نمیشود.
به همین دلیل مالکیت پراکنده مانع قدرت متمرکز است. هایک میگوید قدرت یک میلیاردر، بسیار کمتر از قدرت کوچکترین مأمور دولتی است که اجازهی زندگی و کار من و شما به صلاحدید او بستگی دارد.
پیام فصل: وقتی دولت سهم هر کس را تعیین کند، نبرد بر سر نزدیکی به قدرت دولت جای رقابت اقتصادی را میگیرد. مالکیت پراکنده مهمترین مانع شکلگیری این قدرت متمرکز است.
---
فصل نهم: امنیت و آزادی
هایک دو نوع امنیت را از هم جدا میکند. اول، امنیت حداقلی: غذا و سرپناه و پوشاک کافی برای همه و بیمه در برابر بیماری و حادثه. این را میشود برای همه تأمین کرد، بیآنکه آزادی به خطر بیفتد. دوم، امنیت مطلق: تضمین درآمد و جایگاهی که هر کس «سزاوارش» است؛ این دومی را نمیشود به همه داد. چرا؟ چون برای ثابت نگه داشتن درآمد یک گروه، باید جلوی رقابت و تغییراتی را گرفت که آزادی دیگران ایجاب میکند. هر امنیتی که برای گروهی تضمین شود، ناامنی کسانی را که بیرون ماندهاند بیشتر میکند.
تروتسکی در ۱۹۳۷ دربارهی شوروی نوشت: وقتی تنها کارفرما دولت باشد، «هر که کار نکند نخورد» جایش را به «هر که اطاعت نکند نخورد» میدهد. و هایک میگوید: آخرین ابزار اقتصاد رقابتی مأمور وصول بدهی است و آخرین ابزار اقتصاد برنامهریزیشده، جلاد؛ چرا که حکومت اطاعت مطلق را میطلبد و درافتادن با حکومت مطلقه یعنی از دست دادن همهچیز.
پیام فصل: امنیت حداقلی برای همه ممکن است، اما تضمین امنیت مطلق به بهای آزادی دیگران تمام میشود.
---
فصل دهم: چرا بدترینها بالا میآیند
بعضی به خودشان دلداری میدهند که حکومت وحشتهای آلمان نازی تصادفی بود: گروهی تبهکار مثل هیتلر و هایدریش اتفاقی قدرت را گرفتند و اگر چنین نظامی جای دیگری بیاید، ممکن است آدمهای بهتر ادارهاش کنند. هایک میگوید متأسفانه اینطور نیست؛ اینگونه نظامها چندان فرقی با همدیگر نخواهند داشت، چون ساختار تعیین میکند که تبهکارترینها بالا بیایند. به سه دلیل:
اول: هرچه آموزش و هوش افراد بالاتر برود، سلیقه و ارزشهایشان متنوعتر میشود و کمتر بر یک سلسلهمراتب ارزشی توافق میکنند. پس حکومت برنامهریزیشده برای پیدا کردن گروهی بزرگ با نگاه یکسان، باید به سطح پایینتری از سلیقه و غریزه رفت؛ جایی که آدمها شبیهترند. یعنی بزرگترین گروه همارزش، معمولاً کمپروردهترین و کماستقلالترین افراد.
دوم: رهبر برای بزرگ کردن صفوفش به سادهلوحها و مطیعها تکیه میکند؛ کسانی که باور محکمی از خودشان ندارند و هر نظام ارزشی آمادهای را میپذیرند، اگر بهاندازهی کافی در تریبونهای تبلیغاتی بلند تکرار شود.
سوم و مهمتر: این طبیعت انسان است که توافق بر سر نفی آسانتر از کار مثبت و سازنده باشد: نفرت از دشمن و حسد به کسانی که وضع بهتری دارند آسانتر از تولید ثروت است. پس رهبر همیشه به یک «ما» در برابر «آنها» نیاز دارد، خودیها در برابر غیرخودیها؛ او به یک دشمن نیاز دارد؛ در آلمان «یهودیها» و در روسیه «کولاک» یعنی دهقانان مرفه و زمیندار، دشمنان خوبی بودند.
و در جامعهی برنامهریزیشده اخلاق چه میشود؟ در اخلاق فردگرا قواعدی مثل «دزدی نکن» و «خیانت نکن» مطلقاند. اما در اخلاق جمعگرا، چون تنها معیار «خیر کل» و مصلحت عمومی است، اصل «هدف وسیله را توجیه میکند» به قاعدهی عالی تبدیل میشود. در چنین نظامی کارهایی که عقل سلیم زشت میداند توجیه میشوند: مثل جاسوسی، ارعاب و دروغ.
گشتاپو، اردوگاه کار اجباری و وزارت تبلیغات جای مناسبی برای افراد مهربان نیستند و راه رسیدن به بالاترین مقامهای دولتی از همین مسیرها میگذرد. احتمال اینکه کسی که از اعمال قدرت بیزار است به رأس چنین نظامی برسد، تقریباً برابر است با احتمال اینکه آدمی بسیار مهربان و دلرحم، سرپرست شلاقزنان یک مزرعهی بردگان شود.
پیام فصل: مسئله فقط این نیست که ممکن است آدم بدی قدرت را بگیرد. ساختار نظام تمامیتخواه است که بیرحمها و بیاصولها را بهطور طبیعی بالا میکشد.
---
فصل یازدهم: پایان حقیقت
بالای فصل جملهای از ای. اچ. کار است: ملیشدن اندیشه همهجا همراه با ملیشدن صنعت پیش رفته است. کار خودش هوادار برنامهریزی بود و این را بهعنوان یک واقعیت نوشت؛ ولی هایک مخالف است و در این فصل توضیح میدهد چرا.
باید باور کنند. برای اجرای یک طرح واحد کافی نیست مردم مجبور به کار شوند؛ باید هدف را «هدف خودشان» بدانند. پس همهی ابزارهای تبلیغ در یک جهت هماهنگ میشوند، همانکه آلمانیها «همسانسازی» میگفتند. هایک میگوید خودِ تبلیغ همیشه مخصوص تمامیتخواهی نیست؛ فرقش در این است که در جامعهی برنامهریزیشده فقط یک صدا از یک تریبون یا رسانه شنیده میشود. وقتی همهی منابع خبر زیر یک کنترل باشند، حتی مستقلترین آدمها هم نمیتوانند از تأثیرش بگریزند.
دولت برنامهریز باید توجیه بسازد. او بر اساس سلیقه و بیزاری تصمیم میگیرد، ولی باید دلیلی بیاورد که مردم بپسندند؛ پس «اسطوره» میسازد. رهبر شاید فقط بداند از یهودیان بدش میآید و مرد بلندقد بور آلمانی را دوست دارد؛ پس مثل آلمان نازی نظریهی نژادی را میپذیرد که لباس علم بر این سلیقه بپوشاند.
واژهها عوض میشوند. بدترین قربانی واژهی «آزادی» است. هایک میگوید هرجا آزادی نابود شده، تقریباً همیشه به نام یک «آزادی تازه» بوده است. کارل مانهایم «آزادی جمعی» وعده میداد؛ هایک میگوید این آزادی شامل اعضای جامعه نیست، آزادی نامحدود برای خود برنامهریز است تا هر کاری که بخواهد با اذهان جامعه بکند. هایک که خودش از نزدیک در آلمان دیده، میگوید کسی که ندیده حرف او را نمیفهمد: اگر یکی از دو برادر به ایمان تازه بگرود، پس از مدتی انگار به زبان دیگری با برادرش حرف میزند و در این جامعه گفتوگو ناممکن میشود.
منتقدان ساکت میشوند. چون ارزشهای طرح صریح گفته نشده و فقط بهطور کلی مطرح شدهاند، خود طرح و هر کار حکومت باید از نقد مصون باشد. به گزارش سیدنی و بئاتریس وب، در هر کارخانهی شوروی ابراز تردید دربارهی موفقیت طرح، «خیانت» شمرده میشد. مدرسه و روزنامه و رادیو و سینما فقط آنچه اعتماد به دولت را تقویت کند منتشر میکنند.
تکلیف علم چه میشود. نازیها نظریهی نسبیت را «حملهی سامی به فیزیک مسیحی و نوردیک» خواندند، و شوروی آن را «مخالف ماتریالیسم دیالکتیک». نشریهی ریاضیدانان نازی پر از «حزب در ریاضیات» بود؛ مثلاً مسئلههای ریاضی دربارهی فلان پروژهی حزب بودند. و لنارد، فیزیکدان و برندهی جایزهی نوبل، کتابش را «فیزیک آلمانی» نامید. حتی به شطرنجبازان گفتند: «باید یکبار برای همیشه با بیطرفی شطرنج تمام کنیم».
حقیقت معنایش را از دست میدهد. دیگر چیزی نیست که باید یافت و وجدان فرد دربارهی شواهدش قضاوت کند؛ چیزی است که مقامات دولتی تعیین میکند و هر وقت لازم شد بنا به مصلحت عوض میشود.
پیام فصل: رشد عقل فرایندی اجتماعی است که از تفاوت و خلاقیت آدمها میآید؛ پس «برنامهریزی» آن تناقض است. جمعگرایی میخواهد عقل را حاکم کند، اما آن را نابود میکند.
---
فصلهای دوازدهم و سیزدهم: نازیسم از کجا آمد؟
نازیسم از هیچ پیدا نشد. هایک میگوید ریشههایش در ایدههایی بود که چند متفکر آلمانی سالها پیش ساخته بودند، و بعضی از آنها روزگاری مارکسیست و سوسیالیست بودند. وسط جنگ جهانی اول، ورنر زومبارت، اقتصاددانی که تا چند سال قبل مارکسیست بود، نوشت: بریتانیاییها «بازرگان»اند و فقط به سود فکر میکنند، و آلمانیها «قهرمان». یوهان پلنگه، شارح بزرگ مارکس، جنگ را نبرد «آزادی» با «سازمان» خواند، و او طرف سازمان بود، یعنی طرف ادارهی جمعی همهچیز. دشمن مشترک همهی اینها لیبرالیسم و آزادی فردی بود.
بعد هایک میگوید خطر فقط در آلمان نیست. دموکراسیهای امروز شبیه آلمانِ بیستسی سال پیشاند. در بریتانیا هم کسانی بودند که برنامهریزی را نجاتبخش میدانستند. هارولد نیکلسون نوشته بود در حزب محافظهکار هم با استعدادترین نمایندگان «در دل سوسیالیست»اند. و کارل مانهایم میگفت برنامهریزی دیگر ناگزیر است؛ فقط باید انتخاب کرد دموکراتیک باشد یا تمامیتخواه.
پیام این دو فصل: این خطر فقط در کشورهای دیگر نیست؛ از جایی شروع میشود که فکر میکنیم امنیم.
---
فصلهای چهاردهم تا شانزدهم: اخلاق، جهان و بازگشت
هایک میگوید برنامهریزی را به نام رفاه میخواهند، اما بهایش چیزی بزرگتر از پول است: اخلاق. آدم فقط وقتی اخلاقی است که آزاد باشد و پاسخ انتخابهایش را خودش بدهد. وقتی دولت بهجای ما تصمیم میگیرد، مسئولیت هم از ما گرفته میشود. و فضیلتهایی که جامعهی آزاد روی آنها بنا شده، یعنی استقلال، اتکا به خود، شجاعت ایستادن پشت باور خودت و کمک داوطلبانه به همسایه، جایش را به «اطاعت» میدهد.
در جهان هم همین است. اگر هر کشور اقتصادش را برنامهریزی کند، بر سر منابع با هم درگیر میشوند. برنامهریزی جهانی هم چارهکار نیست، چون هرچه مقیاس بزرگتر شود، توافق کمتر و زور بیشتر لازم میشود. راهحل او اتحادیهای از دولتهاست با قدرتی که قانون دقیقاً محدودش کند، فقط بهاندازهی نگهداشتن صلح.
فصل آخر کوتاه است. هایک طرح تفصیلی ندارد. میگوید غرب نمیتواند و نباید به قرن نوزدهم برگردد، اما آرمانهایش را میشود دوباره زنده کرد، و آن آرمانها «پست» نبود. اگر در اولین تلاش برای ساختن دنیایی از انسانهای آزاد شکست خوردهایم، باید دوباره تلاش کنیم. اصل راهنما همین است: سیاستی که آزادی فرد را اصل بگیرد، تنها سیاست واقعاً پیشرو است.
---
نقدها بر کتاب راه بردگی
منتقدان از همان سال انتشار، سه ایراد اصلی به کتاب گرفتند.
اول: مرز برنامهریزی خوب و بد کجاست؟ آلوین هنسن، اقتصاددان هاروارد، و جان مینارد کینز، اقتصاددان بزرگ قرن بیستم، میپرسند: هایک میگوید برنامهریزی «خوب» و «بد» داریم؛ پس مرزشان دقیقاً کجاست؟ هایک جواب میدهد: مرز، «قاعدهی کلی» در سیستم بازار در برابر «دستور موردی» در سیستم برنامهریزی مرکزی است. ممنوعکردن مواد سمی یا بیمهی حداقلی برای همه قاعده است؛ تعیین اینکه چه کسی چه تولید کند، دستور است. با این حال، اینکه مرز در عمل کجاست، هنوز اختلاف واقعی است.
دوم: آزادی بدون عدالت توزیعی ناقص است. کارل پوپر، که خودش از دوستان و همکاران هایک در مدرسهی اقتصاد لندن بود، در نامهای به او نوشت: «اگرچه هیچ چیز جای بازار آزاد را برای حراست از آزادی نمیگیرد، ولی بازار آزاد برای حفاظت و حمایت از افراد ضعیف کافی نیست». پوپر نگران بود که هایک آنقدر بر «آزادی منفی» (نبود اجبار) تمرکز کرده که از «عدالت توزیعی» و حمایت از آسیبپذیران غافل مانده است.
در پاسخ، هایک در فصل نهم، امنیت حداقلی (غذا، سرپناه، بیمه) را هدف مشروع دولت میداند و مخالف کمک به ضعیفان نیست؛ اما معتقد است عدالت توزیعی گسترده، خودش به برنامهریزی متمرکز و در نهایت به کاهش آزادی میانجامد. با این حال، این پرسش که آیا امنیت حداقلی برای حفظ آزادی کافی است یا نه، هنوز باز است.
سوم: حمله به دموکراسی. هرمان فاینر، دانشمند علوم سیاسی، کتاب را «شومترین حمله به دموکراسی» خواند و گفت هایک میخواهد قدرت اکثریت را محدود کند. هایک جواب میدهد: دموکراسی ابزاری برای حفظ آزادی است، نه هدف مقدس. اگر دموکراسی بخواهد برنامهریزی کامل اقتصاد را اجرا کند، خودش ناچار قدرت دلبخواهی تولید میکند. پس محدودکردن قدرت، خطر خودسری را مهار میکند، نه خودِ دموکراسی را.
---
جمعبندی نهایی
مردمی که زمستان ۱۹۴۲ جلوی ادارهی دولتی لندن صف کشیده بودند، آدمهای بدی نبودند. بعد از سالها رکود و جنگ، میخواستند دیگر نگران نان و کار و امنیت نباشند. هایک هم با تأمین حداقل معیشت برای همه مخالف نیست: غذا، سرپناه و بیمهی پایه برای همه. پرسش او یک چیز بود: وقتی دولت بهجای باغبانی و «فراهم کردن شرایط» به «هدایت کل اقتصاد با یک طرح واحد» میرسد، چه پیش میآید؟
پاسخ کتاب در یک زنجیره میآید. برای هدایت کل اقتصاد، باید هدفها را رتبهبندی کرد؛ و چنین رتبهبندیای وجود ندارد. پس مجلس ناتوان میشود و اختیار به کارشناسان میرسد. کارشناسان هم برای اجرای برنامه، ناچار باید بین هزاران خواستهی مردم تصمیم بگیرند و فرق بگذارند. قانون جای خود را به صلاحدید میدهد. و رهبری به دست کسانی میافتد که بیپرواترند و کمتر از همه مانعی اخلاقی دارند. حتی حقیقت هم قربانی میشود: واژهها معنایشان را از دست میدهند و «آزادی» اغلب به نام یک «آزادی تازه» نابود میشود.
هایک مدافع «رها کردن همهچیز» نیست؛ دولتی میخواهد که بهجای برنامهریزی مرکزی برای اقتصاد و به بردگی کشاندن مردم، چارچوب رقابت را بسازد، انحصار را مهار کند و کف امنیت را برای همه تأمین کند. منتقدانی چون کینز و اورول مرزش را مبهم میدانند، و این بحث هنوز در جریان است.
و شاید بهتر باشد با همان جملهی دیوید هیوم تمام کنیم که هایک بالای صفحهی عنوان گذاشته: آزادی، از هر نوع، بهندرت یکباره از دست میرود؛ قدمبهقدم میرود. و قدمبهقدم هم میشود نگهش داشت.
---
حرف آخر
از توجه و همراهی صمیمانهی شما سپاسگزارم.
اگر شنیدن خلاصهی کتاب «راه بردگی» را مفید میدانید، مطالعهی اصل کتاب را هم توصیه میکنم؛ چون لبریز از جزئیات اقتصادی، تاریخی، فلسفی و مستندات و استدلالهایی است که در یک خلاصه نمیگنجد.
دانشگاه صوتی چکیده ماندگار در پیامرسانهای داخلی و خارجی، در بله و تلگرام، ایتا، روبیکا و یوتیوب با آدرس @EsfandiarKhodaee در دسترس شماست، و اگر از اپلیکیشنهای پادکست مثل کستباکس، اسپاتیفای یا اپلپادکست و همچنین آپارات استفاده میکنید کافی است کلمهی «چکیده ماندگار» را جستجو کنید. فایلهای صوتی و همچنین متن کتبی پادکستها در وبلاگ چکیده ماندگار به آدرس khodaee.wordpress.com هم منتشر میشوند.
متشکرم. خدا نگهدار شما.
