چیزی که امروزه به آن «آزادی» میگوییم، تا حد زیادی همان مفهومی از آزادی است که در چند قرن اخیر در اندیشه سیاسی و فلسفه غرب، بهخصوص در سنتهای لیبرال، شکل گرفته و در قوانین و نظامهای سیاسی کشورهای غربی تثبیت شده است.
بنابراین وقتی درباره «آزادی» صحبت میکنیم، نباید صرفاً بگوییم ما هم در تاریخمان آزادی داشتهایم یا در دین و فرهنگمان از آزادی صحبت شده است. اینها بحثهای جداگانهای هستند. اگر بخواهیم درباره معنای امروزی آزادی حرف بزنیم، باید ببینیم این واژه در اندیشه سیاسی مدرن چه معنایی پیدا کرده است.
در سادهترین بیان، یکی از پایههای این نگاه این است که انسان آزاد است هر کاری که میخواهد انجام دهد؛ اما این آزادی یک مرز مهم دارد: آزادی من نباید آزادی و حقوق دیگری را از بین ببرد.
مثلاً فرض کنیم من آزاد باشم هر کاری که میخواهم انجام دهم؛ حتی اینکه شما را بکشم. طبیعتاً شما هم از همین آزادی برخوردارید و میتوانید من را بکشید.
اما نتیجه چنین آزادی مطلقی، چیزی جز نابودی امنیت و زندگی اجتماعی نیست.
ممکن است من آنقدر قدرتمند باشم که بتوانم ده نفر را بکشم، اما در همان جامعه صد نفر دیگر باشند که بتوانند من را بکشند.
پس جامعه ناچار میشود بخشی از آزادیهای افراد را محدود کند تا امکان زندگی جمعی از بین نرود.
به زبان ساده میگوید:
«بله، تو آزادی؛ اما آزادی کشتن دیگری را نداری.»
بعد همین منطق کمکم به حوزههای دیگر زندگی هم گسترش پیدا میکند. جامعه مشخص میکند کدام رفتارها باید آزاد باشند و کدام رفتارها، به دلیل آسیبی که ممکن است به دیگران یا نظم عمومی وارد کنند، باید محدود شوند.
بهتدریج مجموعهای از همین محدودیتها و حقوق شکل میگیرد و در نهایت، در قوانین اساسی و قوانین عادی کشورها تثبیت میشود.
حالا بیاییم همین منطق را درباره جامعه و فرهنگ خودمان بررسی کنیم.
آیا در فرهنگ و دین ما هم چیزی شبیه همین وجود ندارد؟
شاید تفاوت در این باشد که در جامعه ما، این محدودیتها در بعضی حوزهها گستردهتر، جزئیتر و حساستر تعریف شدهاند.
یعنی اصل ماجرا این نیست که انسان در هیچ چیز آزاد نیست.
اتفاقاً انسان در بسیاری از انتخابهای زندگی خودش آزاد است؛ اما آزادی او در جایی متوقف میشود که رفتار او به حقوق، آبرو، شخصیت، خانواده یا امنیت دیگران آسیب بزند.
حجاب را میتوان از همین زاویه بررسی کرد.
مثلاً همسر من آزاد است درباره نوع پوشش خودش تصمیم بگیرد؛ اما زنان دیگر هم به همان اندازه حق انتخاب دارند.
حالا ممکن است همسر من بگوید:
«نوع پوشش یک زن دیگر، روی شوهر من، برادر من یا پسر من تأثیر میگذارد.»
اینجاست که دو آزادی با یکدیگر برخورد میکنند.
یک نفر میگوید:
«من آزادم هر طور که میخواهم لباس بپوشم.»
و دیگری میگوید:
«من هم حق دارم در محیط اجتماعیای که زندگی میکنم، از تأثیر رفتار دیگران بر خودم و خانوادهام در امان باشم.»
پس مسئله اصلی دیگر فقط «آزادی» نیست؛ مسئله این است که مرز آزادی کجاست؟
اگر بگوییم آزادی یعنی هرکس هر کاری که خواست انجام دهد، دیر یا زود آزادی یک نفر با آزادی نفر دیگر برخورد خواهد کرد.
در چنین شرایطی، جامعه مجبور است برای این آزادیها مرز تعیین کند.
بخشی از این مرزها را قانون تعیین میکند؛ بخشی را اخلاق، بخشی را فرهنگ و بخشی را عرف.
و شاید بسیاری از چیزهایی که ما به آنها «محدودیت» میگوییم، در واقع نتیجه همین توافق نانوشته اجتماعی باشند:
من در زندگی خودم آزاد نیستم هر کاری که دلم خواست انجام بدهم، چون تو هم انسانی آزادی و من باید آزادی و حقوق تو را در نظر بگیرم.
شاید تفاوت جوامع مختلف، نه در اصل وجود این محدودیتها، بلکه در این باشد که چه چیزهایی را محدود میکنند، تا چه اندازه محدود میکنند و این مرزها را چه کسی و بر چه اساسی تعیین میکند.