
من دانشگاه، رشته ریاضی خواندم.
در مقطع کارشناسی ارشد، یک درس داشتیم به نام «هندسه».
در آن درس به یک سری مفاهیم و فضاهایی برخورد میکردیم که اگر بخواهم با زبان تخصصی ریاضی توضیحشان بدهم، احتمالاً همین اول کار نصف خوانندهها فرار میکنند!
پس اجازه بدهید ماجرا را خیلی ساده تعریف کنم.
اول یک توضیح کوچک درباره خود ریاضی.
در علوم مختلف، گاهی دانشمندان برای ادامه تحقیقاتشان به یک ابزار، فرمول یا روش محاسباتی نیاز دارند که هنوز وجود ندارد.
مثلاً فیزیکدان با یک مسئله مواجه میشود و میگوید:
«من برای حل این مسئله به چنین فرمولی نیاز دارم.»
ریاضیدان میرود و آن ابزار را میسازد.
به زبان خیلی ساده، ریاضی برای علوم دیگر شبیه یک کارگاه ساخت ابزار است.
فیزیک، شیمی، اقتصاد و... مسئله را میآورند و ریاضی ابزار لازم برای حل آن را میسازد.
یکی از همین ابزارها، مفهوم «بُعد» است.
ما در زندگی روزمره با سه بُعد سروکار داریم:
طول، عرض و ارتفاع.
یک مکعب را در نظر بگیرید.
برای مشخص کردن موقعیت هر نقطه در آن، سه مختصات لازم داریم.
اما هرچه علم جلوتر رفت، دانشمندان با مسائلی مواجه شدند که دیگر با همین سه بُعد قابل توصیف نبودند.
اینجا بود که ابعاد بیشتری وارد محاسبات شدند.
و اینجا یک اتفاق جالب افتاد.
ریاضی نشان داد که لازم نیست جهان را فقط در سه بُعد تعریف کنیم.
میتوان فضاهایی با ابعاد بسیار بیشتر را هم بهصورت دقیق تعریف و بررسی کرد.
در برخی مدلهای فیزیکی، این تعداد به ۹ بُعد فضایی رسید.
یعنی جهانی که برای توصیف ریاضی آن، علاوه بر سه بُعدی که ما با آنها زندگی میکنیم، ابعاد دیگری هم در نظر گرفته میشود.
اینجا شاید یک سؤال پیش بیاید:
«۹ بُعد یعنی چه؟ ما که فقط سه بُعد میبینیم!»
دقیقاً مشکل همینجاست.
ما فقط سه بُعد را مستقیماً تجربه میکنیم.
اما ریاضیات مجبور نیست فقط چیزهایی را بررسی کند که چشم ما میتواند ببیند.
میتواند ساختاری را تعریف کند که ذهن ما نتواند تصویرش کند، اما معادلاتش کاملاً دقیق باشند.
برای اینکه موضوع را سادهتر کنیم، یک موجود دوبعدی را تصور کنید.
این موجود روی یک صفحه زندگی میکند.
برای او فقط طول و عرض وجود دارد.
حالا یک کره سهبعدی را از صفحه زندگی او عبور دهید.
موجود دوبعدی چه میبیند؟
اول یک نقطه.
بعد یک دایره کوچک.
دایره بزرگتر میشود.
بعد دوباره کوچک میشود.
و در نهایت ناپدید میشود.
او هیچوقت خود کره را نمیبیند.
فقط اثر یک موجود سهبعدی را در دنیای دوبعدی خودش میبیند.
حالا بیایید یک قدم جلوتر برویم.
اگر یک موجود دوبعدی نمیتواند موجود سهبعدی را بهطور کامل درک کند، از کجا معلوم ما انسانهای سهبعدی بتوانیم تمام واقعیت را درک کنیم؟
شاید ما هم فقط بخشی از یک واقعیت بزرگتر را میبینیم.
و اینجاست که برای من، ماجرای ۹ بُعد جذاب میشود.
چون وقتی میگوییم یک ساختار ۹بعدی داریم، دیگر درباره چیزی صحبت نمیکنیم که انسان بتواند مثل یک مکعب جلوی خودش بگذارد و نگاهش کند.
ما درباره ساختاری ریاضی صحبت میکنیم که میتوان آن را تعریف کرد، برایش معادله نوشت و ویژگیهایش را اثبات کرد، حتی اگر ذهن سهبعدی ما نتواند تصویر کاملی از آن بسازد.
اما داستان همینجا تمام نشد.
با پیشرفت فیزیک و ریاضیات، مدلهایی مطرح شدند که ساختار جهان را با تعداد ابعاد بیشتری توصیف میکردند.
و در روایتی که من از آن مباحث در ذهن دارم، عدد ۱۲ بهعنوان مرحلهای بالاتر از این ساختار چندبعدی مطرح میشود.
یعنی چه؟
یعنی اگر تا یک مرحله برای توصیف جهان به ۹ بُعد نیاز داشتیم، در مرحله بعد ساختار ریاضی گستردهتری مطرح میشود که تعداد ابعاد بیشتری را در خود جای میدهد.
و این برای من یک سؤال خیلی مهم ایجاد کرد:
اگر جهان واقعاً چنین ساختار پیچیدهای داشته باشد، ما انسانها کجای آن قرار داریم؟
ما موجوداتی سهبعدی هستیم.
یعنی اگر واقعیت ۱۲بعدی باشد، ما فقط بخش کوچکی از آن را مستقیماً تجربه میکنیم.
درست مثل همان موجود دوبعدی که فقط برش سهبعدی یک کره را میدید.
حالا فرض کنید موجودی وجود داشته باشد که به تمام آن ساختار ۱۲بعدی دسترسی داشته باشد.
چیزی که برای ما غیرممکن به نظر میرسد، برای او شاید یک عملیات ساده باشد.
چرا؟
چون او واقعیتی را میبیند که ما اصلاً توانایی دیدنش را نداریم.
و اینجا دیگر از ریاضیات وارد فلسفه میشویم.
من نمیگویم:
«چون جهان ۱۲بعدی است، پس خدا ثابت شد.»
نه.
استدلال من این نیست.
استدلال من این است که اگر جهان دارای ساختاری بسیار فراتر از محدوده ادراک ما باشد، آنوقت تصور یک خالق که به تمام این ساختار دسترسی دارد، برای من بسیار قابل فهمتر میشود.
ما به آن خالق میگوییم:
خدا.
اگر جهان ۱۲بعدی باشد و ما فقط سه بُعد آن را مستقیماً تجربه کنیم، فاصله شناختی ما با سازنده آن جهان میتواند چیزی بسیار فراتر از چیزی باشد که بتوانیم تصور کنیم.
اصلاً شاید مشکل ما در شناخت خدا این نباشد که خدا پیچیده است؛
شاید مشکل این باشد که ابزار شناخت ما برای شناخت او ساخته نشده است.
یک مثال خیلی ساده:
یک میکروب را داخل کلیه انسان تصور کنید.
اگر آن میکروب شعور داشت، احتمالاً کلیه برایش تمام جهان بود.
اما کلیه برای ما فقط یک عضو بدن است.
بدن انسان هم فقط بخشی از موجودات روی زمین است.
زمین بخشی از منظومه شمسی است.
منظومه شمسی بخشی از کهکشان است.
کهکشان ما هم فقط یکی از تعداد بسیار زیادی کهکشان است.
حالا تصور کنید کل چیزی که ما «کائنات» مینامیم، خودش فقط بخش کوچکی از یک واقعیت بسیار بزرگتر باشد.
در آن صورت، شاید ما نسبت به واقعیت اصلی، همان وضعیتی را داشته باشیم که یک میکروب نسبت به بدن انسان دارد.
شاید اصلاً چیزی که ما «کل جهان» مینامیم، فقط بخشی از جهان واقعی باشد.
و اگر چنین باشد، خیلی از چیزهایی که امروز برای ما عجیب و غیرممکن هستند، شاید فقط به این دلیل غیرممکن به نظر میرسند که ما از یک سطح بسیار محدود به آنها نگاه میکنیم.
مثلاً رستاخیز.
ما وقتی به مرگ نگاه میکنیم، فکر میکنیم یک انسان که مرد، دیگر تمام شده است.
اما این نگاه از سطح دسترسی خود ماست.
یک فلش را در نظر بگیرید.
یک عکس را از روی آن پاک میکنیم.
از نظر ما عکس دیگر وجود ندارد.
اما گاهی با ابزار مناسب میتوان اطلاعات حذفشده را بازیابی کرد.
حالا تصور کنید یک موجود ۱۲بعدی، یا بهتر بگویم موجودی که به ساختار بسیار عمیقتری از واقعیت دسترسی دارد، با یک موجود سهبعدی مثل ما روبهرو باشد.
آیا بازگرداندن این موجود برای او باید همانقدر سخت باشد که برای ما تصورش سخت است؟
شاید برای او، رستاخیز چیزی شبیه «ریکاوری» باشد.
ما میگوییم:
«این انسان مرده و دیگر وجود ندارد.»
اما شاید از نگاه موجودی با دسترسی بسیار بالاتر به ساختار جهان، وضعیت او فقط از یک حالت به حالت دیگری تغییر کرده باشد.
مثل اطلاعاتی که برای ما حذف شده، اما برای کسی که به لایه عمیقتر سیستم دسترسی دارد، هنوز قابل بازیابی است.
البته این فقط یک تشبیه است.
من نمیگویم رستاخیز دقیقاً مثل ریکاوری فلش انجام میشود.
فقط میخواهم بگویم:
چیزی که برای یک موجود سهبعدی غیرممکن است، الزاماً برای موجودی که به ساختار بسیار گستردهتری از واقعیت دسترسی دارد، غیرممکن نیست.
و اینجا مفهوم «اذن خدا» هم برای من جالب میشود.
اگر خدا خالق کل این سیستم باشد، طبیعی است که هیچ اتفاقی خارج از ساختار کلی جهان و قوانین آن اتفاق نیفتد.
مثل یک برنامه کامپیوتری که تمام اجزای آن از قبل در ساختارش تعریف شدهاند.
کاربر داخل برنامه ممکن است از اتفاقی که افتاده تعجب کند، اما برنامهنویس کل ساختار را میشناسد.
البته جهان را نمیتوان واقعاً با یک برنامه کامپیوتری یکی دانست؛ این فقط یک مثال برای ساده کردن موضوع است.
حالا دوباره برگردیم به همان اعداد:
۳ بُعد.
۹ بُعد.
۱۲ بُعد.
برای من، نکته اصلی خود عددها نیست.
نکته این است که انسان توانسته با ریاضیات، درباره ساختارهایی صحبت کند که خودش نمیتواند مستقیماً ببیند.
یعنی عقل و ریاضیات ما توانستهاند چیزی فراتر از تجربه حسی ما را بررسی کنند.
و شاید این تازه شروع ماجرا باشد.
شاید در آینده ابعاد بیشتری را بشناسیم.
شاید ساختارهای پیچیدهتری کشف کنیم.
شاید حتی بفهمیم آنچه امروز «کائنات» مینامیم، بخش بسیار کوچکی از واقعیت است.
در این صورت، شاید ما در شناخت خدا هم وضعیت مشابهی داشته باشیم.
ما یک موجود سهبعدی هستیم که با مغزی محدود، در گوشهای از یک سیاره کوچک، درباره کل هستی سؤال میپرسیم.
شاید نسبت ما با واقعیت، چیزی شبیه نسبت همان میکروب با انسان باشد.
و شاید خدا برای ما آنقدر پیچیده است که حتی مفهوم «پیچیدگی» هم درباره او معنای واقعی خودش را از دست میدهد.
شاید ما یک کاردستی ساده برای یک بچه دبستانیِ دنیای خدایان باشیم!
شاید هم نه.
شاید خدا اصلاً قابل توصیف با مفهوم «بُعد» نباشد.
شاید حتی تمام این تصورات ما اشتباه باشد.
اما یک چیز برای من جذاب است:
اگر ریاضیات به ما نشان داده که واقعیت میتواند بسیار فراتر از سه بُعدی باشد که ما با حواس خود تجربه میکنیم، شاید در مورد خدا هم نباید انتظار داشته باشیم با همان ابزار محدودی که جهان اطرافمان را میشناسیم، بتوانیم تمام حقیقت او را درک کنیم.
ما شاید فقط سه بُعد را ببینیم.
شاید ریاضیات به ۹ بُعد برسد.
بعد ۱۲ بُعد.
و شاید باز هم بالاتر برود.
اما هرچه بالاتر برویم، یک سؤال همچنان باقی میماند:
اگر ما هنوز تمام جهان را نمیشناسیم، چطور میتوانیم مطمئن باشیم که تمام واقعیت را فهمیدهایم؟
الله و اعلم.