در جستجوی «من»؛ آیا آگاهی، یک فرآیند کوانتومی است یا یک خطای آماری؟
در قلمرو فیزیک کلاسیک، جهان را مجموعه‌ای از ذرات در حال حرکت می‌بینیم که با قوانین علیّت به هم گره خورده‌اند. اما وقتی به «آگاهی» (Consciousness) می‌رسیم، ناگهان علم با دیواری به نام «مسئله‌ی دشوار» (The Hard Problem) روبه‌رو می‌شود. دیوید چالمرز به درستی اشاره می‌کند که ما می‌توانیم چگونگی پردازش اطلاعات در مغز را توضیح دهیم، اما هیچ‌کس نمی‌تواند بگوید چرا این پردازش با «تجربه‌ی زیسته» (Qualia) همراه است؟ چرا ما فقط یک ماشین بیولوژیک نیستیم که ورودی‌ها را به خروجی تبدیل می‌کند، بلکه «احساس» می‌کنیم؟
برخی از نظریه‌پردازان، با نگاهی به مکانیک کوانتومی، معتقدند که آگاهی چیزی فراتر از فعالیت الکتروشیمیایی نورون‌هاست و ریشه در ساختارهای زیراتمیِ میکروتوبول‌های مغز دارد. در مقابل، فیزیک‌دانان تقلیل‌گرا، آگاهی را چیزی جز یک «توهم کارآمد» ناشی از محاسبات پیچیده‌ی عصبی نمی‌دانند؛ یک الگوریتم تکاملی برای بقا که به ما احساسِ «بودن» می‌دهد.
اما فلسفه اینجا می‌پرسد: اگر آگاهی صرفاً یک خروجیِ محاسباتی باشد، آیا می‌توانیم روزی یک «دیگری» بیافرینیم که نه تنها مثل ما حرف بزند، بلکه مثل ما «رنج بکشد» و «شوق» را درک کند؟
مرز میان انسان و ماشین، دیگر در قدرت پردازش نیست؛ در تواناییِ «حیرت» است. تا زمانی که پرسش «من کیستم؟» در یک سیستم (چه بیولوژیک چه سیلیکونی) باقی بماند، ما با یک ماشین روبه‌رو نیستیم، با یک «معما» روبه‌رو هستیم. شاید تکامل، بازیِ پیچیده‌ی جهان برای دیدنِ خودش از دریچه‌ی چشمان ماست.
ما، کهکشان‌هایی هستیم که به خود می‌نگرند تا بفهمند آیا در این سکوتِ سرد کیهانی، واقعاً تنهائیم یا صرفاً بازتاب‌های مختلفِ حقیقت.
۲. دیدگاه هایدگر درباره زمان
مارتین هایدگر، فیلسوف بزرگ آلمانی، نگاه عجیبی به زمان داشت. او می‌گفت زمان برای انسان «ساعت روی دیوار» نیست، بلکه «زمانِ وجودی» است.
او معتقد بود ما انسان‌ها «موجودی رو به مرگ» هستیم (نترس، منظور این نیست که غمگین باشیم!). منظور این است که چون می‌دانیم زمانمان محدود است، زندگی برایمان معنا پیدا می‌کند. اگر قرار بود تا ابد زنده باشیم، هیچ کاری را «امروز» انجام نمی‌دادیم. پس این «محدودیتِ زمان»، به زندگی ما ارزش و معنا می‌دهد.
۳. فیزیک نوین و زمان
در فیزیکِ اینشتین، زمان مثل یک «رودخانه» نیست که فقط رو به جلو برود. زمان بخشی از ساختارِ جهان است (فضا-زمان). برخی فیزیک‌دانان می‌گویند گذشته، حال و آینده، همه مثل یک نقشه از قبل وجود دارند و فقط «تمرکز» ماست که روی «حال» حرک میکنه.
در قلبِ قوانینِ فیزیک، رازی نهفته است که ما را از بقیه‌ی جهان متمایز می‌کند: «آنتروپی». جهانِ ما بی‌وقفه به سوی بی‌نظمی می‌روه ستاره‌ها خاموش می‌شون و کهکشان‌ها پراکنده می‌شون . اما حیات، آن شعله‌ی کوچکی است که در برابر این سیلِ بی‌نظمی ایستاده است. ما موجوداتی هستیم که برای حفظِ «نظمِ» درونی‌مان، مدام با جهان در حالِ نبردیم.
اما فلسفه از ما می‌پرسه: این نبردِ ما برای بقا، در بسترِ چه چیزی اتفاق می‌افتد؟ «زمان».
هایدگرِ فیلسوف به ما آموخت که زمان، فقط عددی روی ساعت نیست؛ زمان، «جوهرِ وجودِ ما» است. ما تنها موجوداتی هستیم که از پایانِ خود آگاهیم و همین آگاهی، به هر لحظه‌ی ما شکوهی بی‌پایان می‌بخشد.
از سوی دیگر، فیزیک نوین زمزمه میکنه که شاید گذشته، حال و آینده، همگی در یک «لحظه‌ی ابدی» گره خورده‌ان اگر چنین باشد، آیا ما مسافرانِ زمانیم یا صرفاً تماشاگرانی که فکر می‌کنند در حالِ سفرند؟
شاید بزرگترین دستاوردِ انسان، نه ساختنِ ابزارها، بلکه همین تواناییِ «حیرت کردن» در برابرِ پیچیدگیِ زمان و نظم باشه. ما، تکه‌هایی از کیهانیم که بیدار شده‌ایم تا از خود بپرسیم: «چرا چیزی هست، به جای آنکه هیچ نباشد؟»
