
استفاده از متن با ذکر نام نویسنده بلامانع است.
آیا تا به حال اسم «جورج جونیوس استینی» به گوشتان خورده؟ جرج یک پسر سیاهپوست آفریقاییتبار بود که در ۱۹۲۹، به دنیا آمد و در سال ۱۹۴۴ میلادی و در چهاردهسالگی به جرم قتل دو دختر هفت و یازدهساله سفیدپوست، با صندلی برقی در آمریکا اعدام شد. اما هفتاد سال بعد وقتی خیلی دیر شدهبود با بررسی مجدد شواهد و قرائن بیگناهی او ثابت شد. جرج پسرک سیاهپوست، در اوج جوانی به دست سیستم قضایی آمریکا به اشتباه کشتهشد. داستان جرج و اعدام او هنوز یکی از غمانگیزترین پروندههای آمریکا به شمار میرود.
ماجرای جرججونیوس تا حد زیادی به ایدهداستان مرد عوضی هیچکاک شباهت دارد. داستان فیلم درباره نوازنده ناشناس و بیآزاری به نام منی بالستررو (هنریفوندا)، است که اشتباهی، به جای یک سارق مسلح دستگیر و به زندان میافتد و اگر معجزه رخ نمیداد سرنوشت او دست کمی از سرنوشت جرججونیوس نداشت و معلوم نبود چه بلایی سرش میآمد. البته شخصیت اصلی فیلم هیچکاک نیز بر اثر این اتفاق همهچیز را از دست میدهد؛ خانوادهاش از هم فرومیپاشد و همسرش بر اثر استرس ناشی از آن راهی دیوانهخانه میشود.
هیچکاک با این ایده، دربارهی خطراتی که آدمهای بیچهره و معمولی در آمریکا با آن مواجهند، هشدار میدهد. در آمریکا آدمهای ضعیفشمرده شده، میتوانند در چشم برهم زدنی در جایگاه متهم بنشینند و به مجازات برسند و اگر خیلی خوششانس باشند مثل جرج که مشت نمونه خروار بود، بعد از چند دهه به عنوان شهید بیعدالتی معرفی شوند.
آنچه داستان مرد عوضی هیچکاک را متمایز میکند، معمولی بودن متهم است. متهم نه اشرافی و نه فقیر است، بلکه به قشر خاکستری جامعه تعلق دارد. منی پدر یک خانوادهی کوچک و نوازندهی کنترباس در یک کلوبشبانهاست. انتخاب او به عنوان نوازنده کنترباس هم خالی از معنا نیست. در واقع در عالم اورکستر، هیچ کسی به اندازهی نوازندهی کنترباس در معرض ناسپاسی و در سایه نیست. وجود ضروری او، در گوشه قرار دارد و مهمانان کلوب که مشغول خوشگذرانی و غرق در سرمستی شبانهخود هستند، حتی نیمنگاهی به او که در کنجی ایستاده و ابزار سنگین کنترباس را با تلاش و تقلا مینوازد ندارند.
هیچکاک، این کاراکتر معمولی را از قلب زندگی روزمره و از میان شادیهای کوچک خانوادگیاش بیرون کشیده و استخراج میکند تا او را در محک تجربهای سخت قرار بدهد و او را به دنبال حقیقت بکشاند و در عین حال دست مخاطب را در آب سرد ترس فرو ببرد. میتوان گفت که در اغلب فیلمهای هیچکاک، جستجوی حقیقت تنها راه رستگاری است.

محاکمه بخش اصلی فیلم را تشکیل میهد. در دادگاه جمله شگفتانگیزی از زبان یکی از اعضای هیئت منصفه با این مضمون گفته میشود: «متهم میتواند در دادگاه ساکت باشد، سنگینی اثبات روی شانههای مردم است.». هیچکاک بیتفاوتی برخی مردم آمریکا در محکومیت بیگناهان را به چالش میکشد، این بیتفاوتی ممزوج به بیرحمی، در شخصیت دو زن شاهد که علیه منی شهادت میدهند متجلی میشود. برای مثال چرا مردم آمریکا در پرونده جرج سیاهپوست، به یاری او نشتافتند؟ آیا چون او یک سیاهپوست نوجوان بود و دفاع از سرنوشت او، مثل دفاع از منی موزیسین ناشناس، برایشان آوردهای نداشت و دقیق بودن در پرونده او کاری زمانبر و خستهکننده مینمود؟! شاید جرج هم به همان سبک پلیس در مرد عوضی هیچکاک به دام افتاده بود، وقتی پلیس چند مظنون را گرد میآورد از آن شاهدان سر به هوا میخواست تا با نگاه کردن به صورت مظنونین، متهم اصلی را شناسایی کنند: «از طرف راست شروع کن به شمردن وقتی رسیدی به مردی که میشناسی دیگه نشمر!»، همینقدر پوچ و بیاساس!
وقتی منی برای مدتی در عین تحت نظر بودن آزاد میشود به توصیه مادرش به خواندن دعا روی میآورد. دیالوگهای بین مادر و منی، لغزیدن بین شک و ایمان را به نمایش میگذارد و جنبههای عرفانی فیلم را آشکار میکند. منی بعد از گفتگو با مادرش، از اتاق خارج میشود و در مقابل پرترهی عیسی (ع) میایستد. تصویر منی در لحظه دعا کردن در مقابل پرترهی عیسی مسیح (ع) در نمای نزدیک قاب شدهاست، لبهایش بیصدا حرکت میکنند، در این حال تصویر سارق واقعی که در حال رفتن برای سرقت دوباره است روی صورتش قرار میگیرد. سارق به سمت دوربین میآید و هیکلش روی صفحه، بزرگتر و بزرگتر میشود تا اینکه صورتش با چهره منی همپوشانی پیدا میکند. روی هم قرار گرفتن این دو چهره چند ثانیه طول میکشد در نهایت تصویر چهره منی محو میشود و تنها چهره مجرم روی صفحه باقی میماند و مخاطب از خود میپرسد آیا این دو شبیه هم بودند؟! آیا واقعاً ممکن است این دو با هم اشتباه گرفته بشوند؟ ترکیب صورت منی، سارق در محضر پرترهی مسیح (ع) ناخودآگاه مخاطب را به یاد مسیح و یهودا میاندازد.
در پایان دعای منی اثر کرد. معجزه رخ داد و سارق اصلی دستگیر شد. سؤالات پایانی این است که اگر منی با معجزه مواجه نمیشد چه اتفاقی میافتاد؟ آیا همه میتوانند مثل منی خوششانس باشند؟! آیا ممکن است مثل جرجاستینی به اشتباه به صندلیبرقی سپردهشوند و سهگانهی قانون، مردم و متهم را برای همیشه در آمریکا به چالش بکشند؟