دیجیتالی شدن قرار بود کارها را سادهتر کند؛ اما چرا هنوز بعضی خدمات آنلاین، بیشتر از خودِ کار از ما انرژی ذهنی میگیرند؟
احتمالاً این تجربه برای خیلی از ما آشناست:
وارد یک سامانه میشویم تا کاری را انجام دهیم که روی کاغذ بیشتر از چند دقیقه زمان نمیبرد.
یک ثبتنام ساده، دریافت یک گواهی، تکمیل یک فرم، استعلام یک مدرک یا پیگیری یک درخواست.
با خودمان میگوییم:
«این که کاری ندارد، ده دقیقهای انجامش میدهم.»
اما یک ساعت بعد هنوز درگیر همان کار هستیم.
یکبار رمز عبور اشتباه است، یکبار کد تأیید نمیآید، جایی باید تصویری با اندازه مشخص بارگذاری کنیم، در مرحله بعد نمیدانیم دقیقاً کدام گزینه را انتخاب کنیم و در آخر هم مطمئن نیستیم درخواست واقعاً ثبت شده یا نه.
سؤال اینجاست:
اگر خودِ آن کار فقط چند دقیقه زمان میبرد، چرا اینقدر خستهمان میکند؟
در طراحی محصولات و خدمات مفهومی وجود دارد که میتوان آن را «اصطکاک» نامید.
هر مرحله اضافه، هر سؤال مبهم، هر گزینهای که دلیلش را نمیدانیم و هر لحظهای که مجبور میشویم متوقف شویم و فکر کنیم «حالا باید چه کار کنم؟»، کمی اصطکاک ایجاد میکند.
نکته جالب اینجاست که این اصطکاک همیشه با دقیقه و ساعت اندازهگیری نمیشود.
گاهی یک کار ۲۰ دقیقهای از یک فعالیت یکساعته خستهکنندهتر است؛ چون در همان ۲۰ دقیقه بارها مجبور میشویم تصمیم بگیریم، اطلاعات پیدا کنیم، چیزی را دوباره بررسی کنیم یا نگران اشتباه کردن باشیم.
به همین دلیل است که گاهی بعد از انجام یک کار اداری ساده احساس میکنیم انرژی یک کار بسیار بزرگتر را مصرف کردهایم.
در سالهای اخیر بسیاری از خدماتی که زمانی نیازمند مراجعه حضوری بودند، به اینترنت منتقل شدهاند.
این اتفاق بدون شک مزایای زیادی داشته است.
دیگر برای بسیاری از کارها لازم نیست مسیر طولانی طی کنیم، ساعتها در صف بمانیم یا چند بار بین ادارهها رفتوآمد کنیم.
اما یک نکته مهم وجود دارد:
انتقال یک فرایند از پشت باجه به داخل یک سایت، لزوماً آن فرایند را ساده نمیکند.
اگر یک فرایند از ابتدا پیچیده باشد، ممکن است نسخه دیجیتالی آن فقط همان پیچیدگی را روی صفحه موبایل یا لپتاپ منتقل کند.
این بار بهجای ایستادن در صف، جلوی مانیتور نشستهایم و با فرمها، رمزها، کدها، فایلها و گزینههای مختلف درگیر هستیم.
شکل مسئله تغییر کرده، اما خود مسئله هنوز وجود دارد.
فرض کنید میخواهید یک درخواست اینترنتی ثبت کنید.
قبل از اینکه حتی وارد سامانه شوید، چند سؤال در ذهنتان ایجاد میشود:
چه مدارکی لازم است؟
از کدام سامانه باید اقدام کنم؟
تصویر مدارک باید چه حجمی داشته باشد؟
آیا شماره موبایل حتماً باید به نام خودم باشد؟
اگر اطلاعات را اشتباه وارد کنم چه اتفاقی میافتد؟
بعد از ثبت درخواست چطور باید نتیجه را پیگیری کنم؟
این سؤالها هرکدام کوچکاند، اما مجموع آنها چیزی را ایجاد میکند که میتوانیم آن را «بار ذهنی» بنامیم.
ما فقط برای انجام یک کار زمان صرف نمیکنیم.
بخشی از انرژی ما صرف فهمیدن خودِ فرایند میشود.
ما سالهاست کارهایی را که پیچیده، وقتگیر یا پراسترس هستند به افراد دیگر میسپاریم.
برای تعمیر خودرو به تعمیرکار مراجعه میکنیم.
برای مسائل حقوقی از وکیل کمک میگیریم.
برای حسابداری کسبوکار سراغ حسابدار میرویم.
اما نکته جالب این است که همیشه دلیل این کار «ناتوانی» ما نیست.
ممکن است خودمان هم بتوانیم بسیاری از این کارها را انجام دهیم، اما یادگیری فرایندی که شاید فقط یک یا دو بار در سال به آن نیاز داشته باشیم، همیشه منطقی نیست.
گاهی ارزش یک خدمت نه در انجام کاری بسیار پیچیده، بلکه در حذف همین سردرگمیهاست.
کسی مسیر را از قبل میشناسد، مدارک موردنیاز را میداند، خطاهای رایج را دیده و میداند در هر مرحله باید چه کاری انجام شود.
این همان دلیلی است که باعث شده مدلهای انجام آنلاین خدمات اداری هم بهتدریج شکل بگیرند. برای مثال، «کافینت آسا» تلاش میکند بخشی از این فرایندها را بدون مراجعه حضوری، بهصورت آنلاین قابل انجام و پیگیری کند.
اما نکته مهمتر از یک سرویس یا یک سایت خاص، تغییری است که در انتظار ما از خدمات دیجیتال اتفاق افتاده است.
دیگر صرفاً «آنلاین بودن» کافی نیست.
شاید تا چند سال قبل سؤال اصلی این بود:
«آیا میشود این کار را اینترنتی انجام داد؟»
اما امروز سؤال مهمتری داریم:
«آیا میشود این کار را بدون سردرگمی انجام داد؟»
یک خدمت دیجیتال خوب باید از همان ابتدا به کاربر بگوید چه چیزی نیاز دارد، چه مراحلی پیش رو دارد و بعد از ثبت درخواست چه اتفاقی خواهد افتاد.
کاربر نباید مجبور باشد برای انجام یک کار ساده چند سایت را جستوجو کند، آموزشهای مختلف ببیند و در نهایت باز هم مطمئن نباشد که کار را درست انجام داده است.
سادگی واقعی زمانی اتفاق میافتد که فناوری بخشی از تصمیمهای غیرضروری را از دوش انسان بردارد.
شاید بزرگترین مزیت فناوری این نباشد که هر کاری را چند دقیقه سریعتر انجام دهد.
ارزش واقعی آن زمانی مشخص میشود که بخشی از دغدغههای کوچک و تکراری را از ذهن ما حذف کند.
آن ده دقیقهای که برای تکمیل یک فرم صرف میشود شاید بهتنهایی مسئله بزرگی نباشد.
اما وقتی قبل از آن نیم ساعت دنبال مدارک میگردیم، وسط کار با چند خطا مواجه میشویم و بعد از آن هم نمیدانیم چطور نتیجه را پیگیری کنیم، داستان کاملاً متفاوت میشود.
در نهایت شاید تعریف بهتری برای «خدمت دیجیتال» وجود داشته باشد:
خدمت دیجیتال فقط خدمتی نیست که روی اینترنت قرار گرفته باشد.
خدمت دیجیتال خوب، خدمتی است که واقعاً بخشی از پیچیدگی زندگی را کمتر کند.