مصاحبه کننده: سنا حسینی - ورودی ۴۰۲
شیدا افضلی دیپلم ریاضی فیزیک را از مدرسه سمپاد کسب کرد، دوران کارشناسی را در رشتهی مهندسی صنایع در دانشگاه الزهرا طی کرد و دورهی کارشناسی ارشد را نیز در رشتهی مدیریت مهندسی در دانشگاه شریف گذراند. همچنین ایشان در یک دورهی یک سالهی MBA در دانشگاه تهران شرکت کردند.
- تجارب کاری و دانشجویی ایشان به شرح زیر است:
- کارآموزی در استارتاپ اسپادانا
- کارآموزی در شرکت الکتروپیک (تولیدکننده محصولات درب باز کنهای صوتی و تصویری) در واحد منابع انسانی و جذب و استخدام
- کارشناس صنایع در بخش برنامهریزی و کنترل پروژه در استارتاپ یوزیتا (تولیدکننده محصولات خانه هوشمند)
- شرکت در سامرکمپ توسعه کسبوکار و توسعه محصول مدیریت ثروت شرکت دیجی پی
- کارشناس توسعه کسبوکار در مرکز نوآوری و فناوریهای نوین گروه صنعتی گلرنگ
- شرکت در کادر اجرایی هجدهمین کنفرانس بینالمللی مهندسی صنایع
- عضو انجمن علمی مهندسی صنایع دانشگاه الزهرا تجربه
- شرکت در نمایشگاههای مختلف به عنوان عوامل اجرایی و کادر برگزاری در نمایشگاههای الکامپ، نمایشگاه کار دانشگاه تهران، نمایشگاه رباتیک، برگزاری تراستهای مختلف و مسابقات برنامهنویسی و ...
- شرکت به عنوان استف گیمین در تیم محصول (پروداکت)
بخش اول سوالات مربوط به پیشینهی تحصیلی است. ابتدا میخواستم بدانم که با چه پیشزمینهای وارد مهندسی صنایع شدید و چرا این رشته را انتخاب کردید؟ آیا به دلیل علاقه شخصیتان بود یا به دلیل شنیدهها و معرفیهای مختلف در مورد این رشته؟
در مورد این سؤال باید بگویم که تا سال یازدهم (سوم دبیرستان سابق) اصلاً نمیدانستم چنین رشتهای وجود دارد و حتی نام آن را هم نشنیده بودم. در دورهی ما، بهویژه، آشنایی دانشآموزان با این رشته بسیار کم بود و بیشتر رشتههای کامپیوتر، برق و مکانیک برایشان شناختهشدهتر بودند.
در آن سال، مدرسه برای ما همایشی جهت معرفی رشتههای دانشگاهی برگزار کرد. در این همایش، فردی که آشنایی خوبی با رشتههای مختلف دانشگاهی داشت، دربارهی آنها توضیحاتی ارائه داد. در همین جلسه، من برای اولین بار با رشتهی مهندسی صنایع آشنا شدم و به طرز عجیبی، پس از دریافت اطلاعات اولیه دربارهی آن، به این رشته علاقهمند شدم. احساس کردم که این رشته به شخصیت من نزدیک است و میتواند برای من مفید باشد.
پس از آن، کنجکاو شدم و خودم شروع به تحقیق و جستوجو دربارهی این رشته کردم. با افرادی که در این حوزه تحصیل کرده بودند یا از طریق بازار کار با آن آشنایی داشتند، صحبت کردم و بازخوردهای بسیار مثبتی دریافت کردم. متوجه شدم که این رشته جذابیت و کاربرد فراوانی دارد و در آینده، فرصتهای شغلی بسیار خوبی را فراهم میکند. این موضوع باعث شد که در تصمیم خود مصممتر شوم. اکنون نیز بسیار خوشحالم که این مسیر را انتخاب کردهام و حتی اگر صد بار به عقب برگردم، باز هم همین رشته را انتخاب خواهم کرد.
نکتهای که میخواستم به آن اشاره کنم این است که بعدتر، زمانی که در این رشته تحصیل کردم و تجربیاتی به دست آوردم، متوجه شدم که دلیل اصلی علاقهی اولیهی من به این رشته این بود که هیچگاه نمیخواستم به یک تخصص محدود شوم. نمیخواستم در آینده با این چالش مواجه شوم که، مثلاً، اگر در جایگاه خاصی مشغول به کار شدم، بگویند: «تو مگر مهندس برق نیستی؟ چرا اینجا هستی؟» یا «مگر کار تو مکانیک نیست؟ پس چرا در این حوزه فعالیت میکنی؟» علاقهای نداشتم که تنها در چارچوب یک رشتهی مشخص محدود بمانم، و همین ویژگی مهندسی صنایع برایم بسیار جذاب بود.
دوست داشتید دستتون باز باشه
دقیقاً دوست داشتم دستم باز باشد و اگر تمایل داشتم در جایگاههای مختلفی قرار بگیرم، این امکان برایم فراهم باشد، بدون اینکه محدودیتی وجود داشته باشد. فکر میکنم افرادی که مانند من هستند و چنین نگرشی دارند، از این ویژگی بسیار لذت ببرند. برای آنها، انتخاب یک رشتهی عمومیتر که طیف گستردهای از حوزهها را پوشش دهد، جذاب خواهد بود. در میان رشتههای گروه ریاضی و فیزیک، به نظرم مهندسی صنایع نسبت به سایر رشتهها انتخاب بهتری برای چنین افرادی است.
منم دقیقا همینجوری انتخاب رشته کردم! به خاطر این که دوست نداشتم مثلا برق خونده باشم، احساس میکردم خیلی کسل کننده ست که تو کلا کارت اینه که مثلا طراح تابلوی برقی دیگه.
دقیقاً، مشکل اینجاست که ممکن است در میانهی راه متوجه شویم که این رشته را اصلاً نمیخواستیم و مثلاً علاقهای به برق نداریم. آن وقت این سؤال پیش میآید که «حالا چه کار کنم؟» و این میتواند در آینده به ضررمان تمام شود. به نظر من، همیشه باید انتخابهایمان را بر اساس علاقه و چیزی که از نظر شخصیتی واقعاً به آن تمایل داریم و از آن لذت میبریم، انجام دهیم.
کاری که اگه در بلند مدت انجامش بدی اذیتت نکنه
دقیقا
حالا بریم سراغ تحصیل تکیمیل تون، شما اگه اشتباه نکنم الان دارید ام بی ای میخونید درسته؟
خیر! اتفاقاً میخواستم بگویم که من MBA میخوانم، اما آن را بهعنوان یک دورهی یکساله در دانشگاه تهران میگذرانم. رشتهای که در مقطع ارشد تحصیل میکنم، مدیریت مهندسی است که تا حدی شباهتهایی نیز دارد.
اگه میشه یه کوچولو برامون توضیح بدید در مورد مدیریت مهندسی و بگید که این مسیری که منتهی شد به مدیریت مهندسی چطوری شکل گرفت.
من، همانطور که قبلتر توضیح دادم، مهندسی صنایع را انتخاب کردم چون گزینهی عمومیتری بود و به شکلی نبود که در نهایت فقط متخصص یک حوزهی خاص شوم. درعینحال، همیشه نگاهی به مدیریت و رهبری در سازمانها و کسبوکارها داشتم و دارم. دوست دارم که چه در کسبوکار خودم، اگر خدا بخواهد، و چه در سازمانها و شرکتهای دیگرنقش مدیریتی داشته باشم.
به همین دلیل، در مقطع تحصیلات تکمیلی تصمیم گرفتم به رشتهی مهندسی صنایع جهت مدیریتی بدهم و همین موضوع باعث شد که در انتخاب رشتهی ارشد، گرایش مدیریت مهندسی را انتخاب کنم؛ ترکیبی از مدیریت و دانش مهندسی.
برای من بسیار مهم بود که این گرایش را حتماً در دانشگاه شریف بخوانم، زیرا از قبل میدانستم که در مقطع ارشد، شریف سیستم «سبد دروس» را ارائه میدهد. این یعنی دانشجویان میتوانند دروس موردعلاقهی خود را از میان گرایشهای مختلف انتخاب کنند. مثلاً من میتوانستم بهصورت همزمان درسهای گرایش داده، درسهای بهینهسازی و همچنین درسهای مدیریت مهندسی را بردارم، بدون اینکه به یک مسیر خاص محدود شوم.
این ترکیب برای من بسیار جذاب بود و باعث شد که گرایش مدیریت مهندسی را انتخاب کنم، چراکه از ابتدا دیدگاه مدیریتی داشتم و میخواستم مسیر تحصیلیام را در راستای آن شکل دهم.
روحیۀ رهبری!
دقیقاً. همزمان تصمیم گرفتم در دورهی MBA دانشگاه تهران شرکت کنم، که یک دورهی یکساله و معادل یک شبهارشد است. تفاوت آن با مقطع ارشد این است که در این دوره پایاننامه و پژوهش تعریف نمیشود، اما از نظر محتوایی میتوان به آن به چشم یک مقطع کارشناسی ارشد نگاه کرد و آن را بهخوبی یاد گرفت. برای من که تا این لحظه تجربهی بسیار خوبی بوده است.
این دوره را انتخاب کردم چون میخواستم علاوه بر دانش فنی و مهندسی، دیدگاه کسبوکاری و اقتصادی و همچنین ابزارها و دانشهایی را که یک مدیر به آنها نیاز دارد—مانند مدیریت منابع انسانی، مدیریت استراتژیک، رفتار سازمانی، مدیریت مالی و بسیاری از مهارتهای دیگر—کسب کنم. در گرایش مدیریت مهندسی، این دروس بهصورت کامل پوشش داده نمیشوند و محدودتر هستند، بنابراین احساس کردم که گذراندن این دورهی MBA برای من بسیار مفید خواهد بود.
حالا این مسیر تحصیلی تون الان چقدر با کاری که انجام میدین منطبقه؟
خیلی سوال خوبی است. من با توجه به تجارب مختلفی که از دوران کارشناسی سعی کردم کسب کنم، در جایگاههای گوناگونی قرار گرفتم. همانطور که اشاره کردید، تجربههایی در حوزهی منابع انسانی، بنچمارکینگ و برندینگ، توسعهی کسبوکار و کنترل پروژه داشتهام.
این تجارب برای من مانند تکههای یک پازل هستند که در نهایت به من کمک میکنند تا مدیر بهتری باشم. هرچقدر بتوانید حوزههای مختلف را تجربه کنید، مهارتهای مدیریتی و شناختتان از کارکرد مدیران میانی بیشتر خواهد شد. این تجربههای واقعی در نهایت باعث میشوند زمانی که به جایگاه مدیریت و رهبری میرسید، درک بهتری از افرادی که با شما کار میکنند داشته باشید.
انگار یه دید واقع گرایانه ای نسبت [A1] به موضوعی که باهاشی در ارتباطی پیدا میکنی
احسنت! دقیقاً، وقتی شما تجربههای مختلفی کسب کرده باشید، انتظارات و توقعات غیرواقعی از تیم و کارکنانتان نخواهید داشت و درک میکنید که آنها با چه چالشهایی روبهرو هستند. این درک به شما کمک میکند تا بتوانید مجموعه را به درستی هدایت کنید و بینش و دید صحیحی از وضعیت به دست آورید.
در حال حاضر، من در موقعیت کاری فعلیام که توسعه کسبوکار در شرکت گلرنگ ونچرزه هستم، که یک شرکت نوآوری، کارآفرینی و سرمایهگذاری خطرپذیر در گروه صنعتی گلرنگ است. همزمان با شروع ارشد، این موقعیت شغلی را شروع کردم. دلایل زیادی برای این انتخاب داشتم. واقعیت این است که این موقعیت کاری به راحتی با تحصیل و درس خواندن قابل مدیریت بود، زیرا مقطع ارشد سنگین است. همچنین، هم برایم راحتتر بود و هم به دلیل جدید بودن حوزههای نوآوری و سرمایهگذاری خطرپذیر در ایران، علاقه زیادی به تجربه کردن این حوزهها داشتم. کارهایی که در اینجا انجام دادهام، احساس مفید بودن و تأثیرگذار بودن زیادی به من دادهاند.
با توجه به تجربیات مختلفی که خودتان اشاره کردید و جایگاههای مختلفی که داشتهاید، چگونه جایگاه مهندسی صنایع را در بازار کار ارزیابی میکنید؟ خودتان هم گفتید که خیلیها میگویند مهندسی صنایع خوب است، آیا واقعاً اینطور است؟
باز هم میتوانم این جایگاه را به صحبتهای قبلی که داشتیم مرتبط کنم، چون مهندسی صنایع اصولاً اینگونه است که شما میتوانید هر کاری، هر پروژهای و هر نقشی را که بخواهید بر عهده بگیرید، و هیچکس نمیتواند اعتراض کند که چرا وارد این جایگاه شدهاید یا اصلاً آن را بلد هستید. شما میتوانید به راحتی بگویید که "بله، ما اینها را خواندهایم و بلدیم!" و واقعاً یک دانش خوب و گستردهای در زمینههای مختلف داریم.
این نکته که بسته به علاقهمندی فرد، ممکن است به یک حوزه خاص علاقه پیدا کند و وارد آن حوزه شود، هم بسیار مهم است. برای مثال، اخیراً مهندسی داده خیلی جذاب شده و افراد زیادی به سمت آن میروند. مهندسی صنایع ماهیتاً رشتهای پویا است و به شدت نیاز دارد که خود را با تحولات جدید، ترندها و فناوریهای نوین همگام کند و بهروز شود. برای همین، الان میبینیم که بسیاری از پایاننامههای ارشد و دکترا در رشته صنایع در دانشگاههای مختلف، چه در ایران و چه در جهان، به حوزههای هوش مصنوعی و دادهکاوی اختصاص دارند.
من خودم همیشه احساس میکردم که این رشته چقدر جذاب است، چون هر فناوری جدیدی که وارد میشود، ما باید خودمان را به روز کنیم، یاد بگیریم و آن را در کار خود به کار بگیریم. این رشته به شما این امکان را میدهد که با تغییرات و ترندهای جدید همراه شوید و هیچ محدودیتی برای شما وجود ندارد. شما میتوانید در هر جایگاهی که میخواهید قرار بگیرید و بازار کار بسیار خوبی هم برای این رشته وجود دارد، چرا که به یک تخصص خاص محدود نیست و دامنه وسیعی از فرصتها را در اختیار شما قرار میدهد.
فکر میکنید دانشجویانی که در مقطع کارشناسی و در ابتدای مسیر تحصیلی خود هستند، چگونه میتوانند علایق خود را شناسایی کنند؟ با توجه به اینکه مهندسی صنایع شاخههای متنوعی دارد، مسیر درست برای اینکه فرد متوجه شود کدام موقعیت شغلی مناسب اوست و چه مهارتهایی را باید یاد بگیرد و بر کدام جنبهها تمرکز کند، چیست؟
به نظر من تجربه کردن مهمترین عامل است. یعنی یکی از بهترین راهکارهایی که وجود دارد برای اینکه آدم کشف کند علاقهاش کجاست و در کدام جایگاه استعدادش شکوفا میشود، این است که بتواند تجربههای زیادی را از همان ابتدای مسیر دنبال کند و پیدا کند. اما با توجه به اینکه میدانیم یک محدودیت زمانی وجود دارد و فرصت کمی داریم، ممکن است شما به اندازه کافی زمان و فرصت نداشته باشید که بتوانید در همه حوزههایی که وجود دارد، تجربه کنید، چون گستردگی زیادی دارند.
بنابراین خیلی مهم است که سعی کنید از تجربیات افراد موفق در این حوزهها استفاده کنید و با آنها شبکهسازی کنید. من خودم خوشبختانه تا جایی که توانستم و زمانش را داشتم، سعی کردم تجربه کنم. ولی در جاهایی که نتواستم مستقیم وارد بشوم و اینطور بودم که "نکند آن حوزه هم برایم جذاب باشد و دوست داشته باشم بیشتر در موردش یاد بگیرم"، میرفتم با افراد مهمی که در آن زمینه فعالیت داشتند، شبکهسازی میکردم. یا اینکه وارد قالبهای فعالیتهای دانشجویی میشدم، مثل همان مدیر محصول گیمین، و سعی میکردم به این شکل تجربه پیدا کنم و بفهمم در نهایت آن چیزی که علاقمندیام به سمت آن است، چیست.
این است که واقعاً توصیهای که دارم این است که سعی کنند شبکهسازی را جدی بگیرند، چون ارزش و اهمیتش اینجا خیلی مشخص میشود. و هم اینکه خودشان تا جایی که میتوانند تجربهها را کسب کنند. مثلاً من در قالب کارآموزی تجربه کردم، در قالب سامر کمپ رفتم، سامر کمپ دیجیپی رفتم که توسعه کسبوکار یاد بگیرم، در هر قالبی که میتوانند، بوتکمپ و هر چیزی که هست، آن تجربهها را برای خودشان شکل دهند. دانشجویان سعی کنند هرچیزی که یاد میگیرند را عمیقا بفهمند و از هر فرصتی برای یادگیری تجارب دیگران استفاده کنند. چون مهندسی صنایع بسیار وسیع و گسترده است، مهم است که دامنهی اطلاعات گستردهای داشته باشیم.
یکی از نکات مهمی که در صحبتهای شما به آن اشاره کردید، تجربیات کارهای داوطلبانه دانشجویی بود. اگر بخواهید این موضوع را بیشتر باز کنید، چطور این فعالیتها را مفید ارزیابی میکنید؟ که قطعاً واضح است که مفید بودهاند. اما میخواستم بدانم این تجربیات چه مهارتها و دانشهایی به شما افزوده است که ممکن بود در موقعیتهای دیگر به راحتی به دست نیاید؟
اولش من یک نکته ای را ذکر کنم، خیلی اوقات وقتی شما در حال انجام کاری هستید خصوصا از این دست فعالیت های دانشجویی و فرهنگی شاید در آن زمان برای شما مفید بودنش مشخص نباشد و بعد ها در اینده و بلندمدت بفهمید چه اثری بر روی شما داشتهاند.
و چقدر منو متمایز کرده با کسی که این کارو انجام نداده
دقیقا. زمانی که وارد دانشگاه شدم، در اولین سال تحصیلی، هجدهمین کنفرانس بینالمللی مهندسی صنایع در دانشگاه الزهرا برگزار میشد. من هم به عنوان یکی از اعضای کادر اجرایی در این کنفرانس فعالیت کردم و این کار باعث شد که با دبیر انجمن علمی دانشگاه آشنا شوم و وارد تیم انجمن علمی شوم. در این تیم، کارهایی مانند ارتباط با صنعت، روابط عمومی، برگزاری بازدیدها و دورهها را انجام میدادیم. این تجربیات باعث شد که من وارد فضای کارآفرینی و استارتاپی شوم. بهطور خاص، با شخصی آشنا شدم که در این حوزه شناختهشده بود و چندین شرکت و استارتاپ را مدیریت میکرد. او از ما درخواست کرد که بهعنوان کارآموز در شرکتش مشغول به کار شویم و در این فضا تجربه کسب کنیم. پس از آن، بهواسطه همان فرد، وارد نمایشگاه اینوتکس شدم و در کادر اجرایی آن فعالیت کردم. سپس در نمایشگاههای دیگر نیز بهعنوان برگزارکننده فعالیت کردم، از جمله نمایشگاه الکامپ. تمام این تجربیات در نهایت باعث شد که در موقعیت شغلی فعلی که به آن وارد شدم، در مقایسه با فرد دیگری که برای همان موقعیت اپلای کرده بود، به من گفته شد که بهواسطه تجربه بیشتری که داشتم، پذیرفته میشوم. این تجربیات بهطور پلهپله من را به سمت رشد هدایت کردهاند.
انگار یه اثر نمایی داره
دقیقا. یکی از نکات بسیار مهم این است که مفید بودن برخی تجربیات ممکن است در همان لحظه مشخص نشود، اما بعداً اثرات آنها را در مییابیم. در واقع، یکی از ویژگیهای بارز اینگونه فعالیتها این است که در تقویت مهارتهای نرم کمک بزرگی به فرد میکنند و او را به فردی مقاومتر، سرسختتر و متفاوتتر از کسانی که چنین فعالیتهایی را تجربه نکردهاند، تبدیل میکنند. این مهارتها، بهویژه مهارتهای نرم، در کنار دانش و تجربهای که فرد به دست میآورد، بسیار ارزشمند هستند. چراکه این دانش و تجربه از جنس واقعی و عملی هستند و در موقعیتهای مختلف قابل استفادهاند. جدا از آن، مهارتهای نرم مانند توانایی کار تیمی، رویکرد حل مسائل، مدیریت چالشها، و توانایی مدیریت زمان نیز تقویت میشود و در نهایت باعث میشود که فرد در مواجهه با چالشها عملکرد بهتری داشته باشد و بتواند آنها را بهخوبی مدیریت کند.
یعنی انگار چالش هایی که توی دنیای واقعی کار کردن باهاشون مواجه میشی رو قبلا یه نسخه کوچیک ترشو میبینی
دقیقا، این تجربهها بهطور خاص در فعالیتهای مختلف میتوانند به فرد کمک کنند تا مهارتهایی مانند مدیریت زمان، مدیریت منابع، متقاعدسازی و تعامل با دیدگاههای مختلف را بهخوبی یاد بگیرد. این مهارتها علاوه بر اینکه در موقعیتهای حرفهای بسیار مفید هستند، به فرد کمک میکنند تا احساس ارزشمندی و موفقیت در خود ایجاد کند. مثلاً در تجربهای که در گیمین داشتم، علاوه بر این که این مهارتها برایم بسیار محسوس بودند، دانشی که بهدست آوردم این بود که فهمیدم مدیر محصول دقیقاً چه کارهایی انجام میدهد. فهمیدم که چطور باید تیم ایده را به تیم فنی وصل کند، چطور باید بهعنوان پل ارتباطی میان این دو تیم عمل کند و زبانهای مختلف آنها را ترجمه کند.
در مورد خودم هم هیچوقت دوست نداشتم که محدود به یک کار باشم. بهویژه زمانی که در مقطع کارشناسی مشغول به تحصیل بودم، همیشه سعی کردم تعادلی بین ابعاد مختلف زندگیام برقرار کنم. اینکه هم درس بخوانم، هم در فعالیتهای داوطلبانه شرکت کنم، هم در مسابقات ورزشی شرکت کنم، هم در کارگاههای هنری مختلف حضور داشته باشم و در عین حال کار کنم. شاید برخی افراد این دیدگاه را داشته باشند که باید تنها به درس و نمرات عالی تمرکز کنند، اما برای من اینگونه نبود. ترجیح میدادم که کمی از نمراتم بزنم تا بتوانم به رشد خودم در ابعاد مختلف زندگی ادامه دهم. حس میکنم اگر این فعالیتها را انجام نمیدادم، بعدها احساس پشیمانی میکردم که چرا از این فرصتها استفاده نکردم.
البته این تعادل کار سادهای نیست و ممکن است در ابتدا سخت باشد، اما در نهایت باعث میشود فرد بهطور کلی رشد کند. وقتی از دانشگاه فارغالتحصیل میشوید، فضا برای فعالیتهای دانشجویی کاهش مییابد و دیگر فرصتهایی که در دوران تحصیل داشتید، به سادگی در دسترس نخواهند بود. به همین دلیل وقتی دوباره فرصت میشود، باید قدر این فضاها را دانست و از آنها به بهترین نحو استفاده کرد.
فکر میکنید چه مهارتهایی برای یک مهندس صنایع نیاز هست؟
تا حدی اصول و فنون مذاکره را بدانید. مهارتهای حل مساله را داشته باشید. در کل مهارتهای نرم را داشته باشید. یادگیری این موارد هم نیازمند این است که وارد فضای این موضوعات شوید و با آن درگیر شوید.
از طرفی یادگیری مهارتهای مهندسی کمی مهم است. آشنایی نسبی با نرمافزارهای برنامهنویسی پایهای داشته باشید. علاوه بر این با نرمافزارهای حوزهای که میخواهید در آن کار کنید آشنا باشید.
به نظر شما بهترین راه برای شبکهسازی موثر چیست؟
بهترین راه برای این کار بنظرم فعالیت دانشجویی است. بعد از آن موقعیتهای مختلف کاری میتواند شما را راهنمایی کند. همینطور بوتکمپهای مختلف مکان بسیار خوبی برای شبکهسازی است. در نهایت هم لینکدین سادهترین راه ارتباط گرفتن با افرادی است که دوست دارید از آنها راهنمایی بگیرید.
فکر میکنید بهتر بود چه چیزی را از ابتدای مسیر کارشناسی بهتر میدانستید؟
سعی میکردم از هر فرصتی که دارم استفادهی بهتر و بهینهتری کنم تا مهارتهای مرتبط با علایقم را یاد بگیرم. علاوه بر این سعی میکردم مهارتهای نرم را از جمله تفکر انتقادی در خودم پرورش دهم. بجای اینکه طوری تحصیل کنید که بتوانید مهاجرت کنید، ابتدا یک هدفی را برای خودتان تعیین کنید و در راستای آن تلاش کنید. آن هدف لزوما مجبور نیست مهاجرت باشد. اگر تفکر انتقادی را یاد بگیرید هدف خود را بهتر انتخاب میکنید و حتی اگر آن هدف مهاجرت باشد مهاجرت هدفمندتری خواهید داشت.
خیلی ممنونم برای زمانی که گذاشتید و به سوالات ما پاسخ دادید.
خواهش میکنم، امیدوارم همهی بچهها مسیر درستشان را پیدا کنند و بهترین مسیر را برای خودشان پیدا کنند.