

هرگونه تغییر یا تبدیل در موادغذایی که از ارزش کیفی آن کاسته شود و یا باعث از دسترفتن “بازارپسندی” و “قابلیت مصرف” آن شود، فساد به حساب میآید.
بنابراین فساد در موادغذایی الزاما به معنای وجود خطر بهداشتی نیست ولی به هر حال، چنین محصولی از نظر مصرفکننده، مردود است و میتواند منجر به ایجاد ضایعات موادغذایی شود
آمارهای تکاندهنده FAO ازضایعات غذا در ایران نشاندهندهی اینست که ضایعات مواد غذایی، بیشتر از آب آشامیدنی تمام مردم ایران، آب هدر میدهد. زباله موادغذایی ایرانیها معادل ٦٠درصد درآمد نفتی ارزش دارد!!
ایرانیها به اندازه ١٠ کشور اروپایی موادغذایی دور میریزند. براساس گزارش سازمان جهانی خواربار و کشاورزی، ضایعات موادغذایی در ایران معادل ٣٥میلیون تن است این درحالی است که در اتحادیه اروپا با ٢٧ کشور عضو، تنها ٩٠میلیون تن موادغذایی راهی زبالهها میشود.
یک پژوهش علمی ارزش مادی ضایعات موادغذایی در ایران را ١٥میلیارد دلار برآورد کرده که اگر این رقم را با درآمد نفتی پیشبینیشده در بودجه کشور مقایسه کنیم، متوجه میشویم ایرانیها معادل درصد بالایی از درآمد نفتیشان را با ضایعات غذا به سطل زباله میریزند. از این گذشته گزارش مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق بازرگانی نشان میدهد میزان آبی که برای ضایعات کشاورزی مصرف میشود، معادل ٩,٣میلیارد مترمکعب است. جالب است بدانید که گزارشهای رسمی حاکی از آن است که کل آب مصرفی در بخش شرب و صنعت تنها ٧میلیارد مترمکعب برآورد شده و این به آن معناست که میزان آبی که با ضایعات کشاورزی در ایران تلف میشود، به اندازه تمام آبی است که مردم کشور و صنایع مصرف میکنند.
در بین موادغذایی، نان، میوه و برنج بیشترین ضایعات غذا در ایران.
گزارشهای فائو تأکید میکند که درجهان ٩٠٠میلیون نفر از گرسنگی رنج میبرند که با ضایعات ١,٣میلیارد تنی غذا میتوان ٨٠٠میلیون نفر از گرسنگان را سیر کرد و تقریبا گرسنگی در جهان را ریشهکن کرد.
زبالههای غذا در ایران معادل ١٠ کشور اروپایی
با این وجود میزان اسراف غذا در ایران قابل توجه و تکاندهنده است. گزارش اتحادیه اروپا نشان میدهد که درمجموع کشورهای عضو این اتحادیه تنها ٩٠میلیون تن اسراف میشود. اگر این رقم را با ٣٥میلیون تن ضایعات غذا در ایران مقایسه کنیم، به این نتیجه میرسیم که ایران معادل ٣٨درصد اتحادیه اروپا هدررفت موادغذایی را تجربه میکند. به عبارت دیگر ضایعات غذا در ایران تقریبا به اندازه ١٠ کشور اروپایی است. از این میان ضایعات غذا در فرانسه تنها ٥میلیون تن است که با این حساب ایرانیها ٧برابر فرانسویها موادغذایی را راهی زبالهها میکنند.
فساد موادغذایی میتواند منشا شیمیایی، آنزیمی و یا میکروبی داشته باشد. عواملی مانند جذب و یا از دست رفتن رطوبت، اکسیداسیون، رشد کپکها، مخمرها و باکتریهای مزاحم و یا بعضا بیماریزا، آفتزدگی، استرس و آسیب فیزیکی و نهایتا نگهداری موادغذایی در شرایط و دمای نامناسب، میتواند عوامل اصلی ایجاد فساد موادغذایی باشند.

در کشورهای مختلف، راهکارهای متفاوتی را برای کاهش مقدار ضایعات در پیش گرفتند. در بخش صنایع، کارخانجات تولیدی سالهاست تلاش میکنند ضایعات غذا را کنترل کنند و در پروسه تولید و سپس بازیافت از فناوریهای بهروز و کارآمدی بهرهگیری کنند که میزان اسراف موادغذایی تولیدشده را به حداقل برساند.مهمترین آنها موارد زیر میباشد:
۱- استفاده از فرایندهای پیشرفته برای افزایش ماندگاری
۲- بهبود بستهبندی موادغذایی
۳- آموزش مصرفکنندگان برای “رفتار مناسب” با موادغذایی و اصلاح فرهنگی
۴- بکارگیری موادغذایی مازاد، پیش از مصرف، به طُرق مختلف
۵- بازیافت موادغذایی مازاد و یا تبدیل آنها به مواد با ارزش دیگر
آمار تکاندهنده ضایعات غذا درجهان موجب شده است که کشورهای اروپایی برای کنترل این اسراف راهکارهایی درپیش بگیرند؛
✅ موادغذایی نزدیک به تاریخ انقضا به خیریههای فرانسوی میروند
✅ درر ایتالیا طرح جدیدی اجرا شده است که براساس آن در رستورانهای این کشور ظرفهایی با عنوان «کیسه خانواده» دراختیار مشتریان قرار میگیرد. این ظرف ویژه برای آن است که مشتریان غذای اضافه خود را به خانه ببرند و مانع از ریختن آن به زباله رستورانها شوند.
✅ در آلمان سوپرمارکتها و فروشندگان خرد میتوانند موادغذایی را که به تاریخ انقضا نزدیک شده است، با تخفیفهای ویژه بفروشند.
✅ در فرانسه این مسأله به صورت قانون متفاوتی درآمده است. قانونی که البته براساس پیشنهاد یک ایرانی تبار ساکن فرانسه شکل گرفته است. در فرانسه اگر صاحبان فروشگاههای موادغذایی قراردادی با یک سازمان خیریه اهدای غذا امضا نکنند، جریمه خواهند شد. برمبنای این قانون فروشندگان موظفند موادغذایی را که به تاریخ انقضا نزدیک میشود، به جای دورریختن به صورت رایگان دراختیار خیریهها قرار دهند. خیریهها نیز این موادغذایی را در بین افراد بیخانمان و فقیر توزیع میکنند.
ضایعات غذا از مزرعه تا سفره
? در ایران اما، موادغذایی، سرنوشت متفاوتی را دنبال میکنند. حالا تولید با فناوری قدیمی و ضعف شدید دربخش فرآوری و بستهبندی موادغذایی، ضایعات هنگفتی رقم زده است. در چرخه میانی یعنی مصرفکننده نیز چندان مقید به صرفهجویی در مصرف موادغذایی نیست. در فرهنگ ایرانی درست کردن بیش از نیاز غذا دست و دلبازی و ارزش محسوب میشود و در مراسم دینی و نذورات بخش قابل توجهی از موادغذایی توسط مصرفکننده نهایی دورریز میشود. در بخش نهایی در فرآوری و بازیافت ضایعات غذا نیز بسیار ضعیف عمل کردهایم و تقریبا در بازیافت زباله حرفی برای گفتن نداریم. در این میان ما هیچ آمار دقیقی درباره میزان برگشت موادغذایی فرآوری شده و معدومسازی آنها نداریم. بنابراین برنامهریزی برای کنترل ضایعات در این بخش دشوار است.
?? حجم عمدهای از موادغذایی در ایران به دلایل مختلف از بین میرود. این دلایل از مزرعه شروع میشود تا به سفره مردم برسد. بنابراین برای کنترل این دورریز نیاز به مدیریت دقیق زنجیره تولید تا مصرف است اما ماجرا به همین جا ختم نمیشود و ایران به دلیل نداشتن صنعت بازیافت پیشرفته بخش قابل توجهی از موادغذایی تلف میشود.
?? بخش قابل توجهی از زبالههای کشور یعنی چیزی حدود ٦٥درصد آن زبالهتر است و برخلاف کشورهای پیشرفته این زبالهها را به پول تبدیل نشده است.
درست است اتفاقات خوبی در بازیافت زبالههای کاغذی رخ داده یا برخی صنایع مثل صنعت لبنیات، فناوری پیشرفتهای در زمینه بازیافت ضایعات غذا دارند اما در نگاه کلی صنعت بازیافت در ایران بسیار ضعیف عمل کرده است.
? هرماده غذایی سرنوشت متفاوتی پشت سر میگذارد که البته این سرنوشت به میزان فساد موادغذایی نیز بستگی دارد. برخی موادغذایی مانند بیسکوئیت، ممکن است تنها رطوبت خود را از دست داده باشند و به اصطلاح بیات شده باشند. این بیسکوئیتها تحت ضوابط و استانداردهای خاصی ممکن است به چرخه تولید برگردند. برخی دیگر ممکن است تبدیل به کود و کمپوست شوند و در مزارع و گلخانهها مورد استفاده قرار بگیرند و برخی معدوم میشوند که البته با توجه به نبود صنایع بازیافتی و فرآوری کافی بخش عمدهای زباله میشوند و از بین میروند.
موضوع کاهش ضایعات موادغذایی در درجه اول باید با ارتقای فناوری و توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی در زنجیره تولید کنترل شود و سپس به بحث فرهنگسازی برای مصرفکننده نهایی میرسیم.
اینکه سرنوشت ضایعات موادغذایی در ایران به کجا ختم میشود، درباره کارخانجات موادغذایی وضع معلوم است. بیشتر آنها با رعایت ضوابطی موادغذایی از تاریخ مصرف گذشته را معدوم میکنند و برگشت آنها به چرخه تولید تقریبا غیرممکن است، زیرا موادغذایی به محض فساد تغییر رنگ، بو و مزه میدهند و برگشت دوباره آنها به چرخه تولید به معنی کاهش کیفیت و ضرر افزوده است. از طرفی نبود صنایع فرآوری یا بازیافت مناسب نیز باعث میشود چارهای جز معدومسازی و دورریختن این دسته از موادغذایی وجود نداشته باشد. بنابراین برای کنترل دورریز موادغذایی در ایران باید در زنجیره تولید و پس از آن صنایع مناسب ایجاد شود.
