ورود هوش مصنوعی به صحنه کسبوکارهای مدرن، چشماندازهای جدیدی از رقابت را گشوده است. بسیاری از مدیران تصور میکنند که صرف بهکارگیری AI، میتواند برای شرکتها مزیت رقابتی پایدار ایجاد کند. اما شواهد پژوهشی و تحلیلی جدید این خوشبینی را با تردیدهای جدی مواجه کردهاند و دیدگاهی دقیقتر و استراتژیکتر پیشنهاد میکنند.

در مقالهای در MIT Sloan Management Review با عنوان «Why AI Will Not Provide Sustainable Competitive Advantage»، نویسندگان توضیح میدهند که هوش مصنوعی همانند دیگر نوآوریها و فناوریهای بنیادین قرن گذشته (از برق گرفته تا اینترنت) در آغاز میتواند مزیت نسبی کوتاهمدتی برای پیشگامان ایجاد کند، اما بهسرعت به یک «زیرساخت عمومی» بدل میشود که همگان به آن دسترسی خواهند داشت. بنابراین، همانطور که اینترنت دیگر بهتنهایی مزیت محسوب نمیشود، هوش مصنوعی نیز نمیتواند بهتنهایی مبنای برتری پایدار در بازار باشد. نویسندگان تأکید میکنند که آنچه در نهایت ارزشمند باقیمیماند، همان قابلیتهای منحصربهفرد انسانی و سازمانی است که با کمک AI میتوانند تقویت شوند؛ از جمله خلاقیت، بینش تحلیلی، توانایی حل مسئله، کیفیت روابط با مشتریان و ذینفعان و... .

همین دیدگاه، در مقالهای در Harvard Business Review به قلم Jay Barney و Martin Reeves تحت عنوان «AI Won’t Give You a New Sustainable Advantage» به شکل نظری و دقیقتر بیان میشود. بارنی و ریوز در این مقاله به صراحت استدلال میکنند که هوش مصنوعی ذاتاً یک «منبع کمیاب، غیرقابلتقلید و غیرقابلجایگزینی» نیست و از این رو، بر اساس چارچوب معروف VRIO نمیتواند مزیت رقابتی پایدار ایجاد کند. آنها معتقدند که AI در بهترین حالت میتواند به سازمانها کمک کند تا قابلیتهای موجود و منابع ارزشمند خود را کارآمدتر و پربازدهتر سازند. به بیان دیگر، اگر شرکتی از پیش دارای مزیتهایی نظیر دادههای اختصاصی، برند قوی، شبکههای مشتریان یا زنجیره تأمین ممتاز باشد، هوش مصنوعی میتواند این مزیتها را تقویت کند؛ اما بهتنهایی توانایی خلق چنین مزیتهایی را ندارد.

از منظر اجرایی و عملیاتی، مقالهای در Financial Times با عنوان «In Defense of the Second‑Mover Advantage» رویکردی محتاطانهتر را پیشنهاد میکند. نویسنده مقاله با تکیه بر شواهد تاریخی نشان میدهد که عجله برای پیادهسازی AI و قرار گرفتن در جایگاه «پیشگام و پیشتاز» میتواند پرهزینه و حتی خطرناک باشد. او استدلال میکند که بسیاری از پیشگامان بازار به دلیل فقدان زیرساخت، عدم آمادگی فرهنگی و یا نبود شفافیت استراتژیک، به دام اشتباهات پرهزینه میافتند و سازمانهایی که با تأمل و هوشمندی در زمان مناسب وارد عرصه هوش مصنوعی میشوند، میتوانند از تجربههای دیگران بیاموزند و با فناوریهای بالغتر و فرهنگ آمادهتر، موقعیت مستحکمتری کسب کنند. به گفته او، مثالهایی از شرکتهایی مانند Google یا Facebook که در برخی حوزهها پیشگام نبودند، نشان میدهد که شتابزدگی همیشه به موفقیت نمیانجامد.
جمعبندی این دیدگاهها بیانگر این است که: هوش مصنوعی، بهتنهایی یک استراتژی یا استراتژیساز نیست؛ بلکه یک ابزار توانمندساز استراتژیهای موجود است. همانطور که بارنی و ریوز نیز تأکید میکنند، آنچه سازمانها را در رقابت متمایز نگه میدارد، نه فناوریهای قابلدسترس، بلکه نحوه ترکیب آنها با فرایندها، قابلیتها، منابع کمیاب و فرهنگ سازمانی است. بنابراین، سازمانهایی که بتوانند از AI برای ارتقای قابلیتهای متمایز سازمانی، بهبود تجربه مشتری و تقویت فرایندهای استراتژیک استفاده کنند، شانس بیشتری برای حفظ برتری در بازار خواهند داشت. در مقابل، شرکتهایی که تنها به تقلید فناوری و سرمایهگذاری شتابزده روی میآورند، در نهایت در میان انبوه رقبا حذف میشوند.
به بیان دقیقتر، هوش مصنوعی همانگونه که بارنی در HBR یادآور میشود، بیش از آنکه «آفریننده مزیت» باشد، «توانمندساز مزیتهای موجود» است. و همانطور که نویسنده FT هشدار میدهد، حرکت شتابزده در مسیر AI بدون زیرساخت و استراتژی شفاف، سازمانها را به حاشیه رقابت خواهد کشاند. و در نهایت، همانگونه که نویسندگان MIT Sloan بیان میکنند، چیزی که در عصر AI باقی میماند و ارزش خلق میکند، نه خود فناوری، بلکه انسانها، خلاقیتشان و شیوههای هوشمندانه بهرهگیریشان از فناوری است.
هوش مصنوعی، یک فرصت است؛ اما برای آنهایی که بدانند چگونه آن را در خدمت استراتژیها و ارزشهای متمایز خود به کار گیرند، نه برای کسانی که تنها به دنبال تقلید باشند.