به نظر من در دنیای پرنوسان امروز، که تغییرات محیطی نهتنها سریع بلکه پیچیده و چندلایهاند، نظریه قابلیتهای پویا همچنان یکی از ابزارهای کلیدی برای فهم رفتار استراتژیک سازمانها در مواجهه با عدمقطعیته. اما سؤالی که وجود داره اینه که آیا این نظریه بهاندازه کافی با واقعیتهای دنیای جدید همگام شده؟ مقالهای تازه از تیس و همکارانش با عنوان Adapting, Shaping, Evolving: Refocusing on the Dynamic Capabilities–Environment Nexus که در سال 2025 در نشریه Academy of Management Collections منتشر شده، دقیقاً همین پرسش را مطرح میکنه و تلاش میکنه تا نگاه رایج به رابطه سازمان و محیطش را دگرگون کنه.
نویسندگان مقاله معتقدند که تمرکز بیشازحد بر «تطبیق» سازمان با تغییرات محیطی باعث شده نقش فعال سازمانها در «شکلدهی» به محیط یا حتی «تکامل» آنها نادیده گرفته بشه. آنها با ارائه یک گونهشناسی مفهومی، تعامل سازمان با محیط را در دو محور بررسی میکنند: نوع تعامل (تطبیق، شکلدهی، تکامل) و نوع تغییرات محیطی (گسسته یا پیوسته). این چارچوب بهویژه در شرایطی که تغییرات محیطی، تدریجی، بلندمدت و چندوجهی هستند—مانند تحول دیجیتال، بحرانهای اقلیمی یا فشارهای اجتماعی—کاربرد داره و میتونه مسیرهای استراتژیک جدیدی را برای سازمانها ترسیم کنه.

برای روشنتر شدن این دیدگاه، میشه به چند نمونه واقعی اشاره کرد. شرکتهایی مانند Tesla نهتنها به روندهای موجود در صنعت خودرو پاسخ ندادند، بلکه با تمرکز بر خودروهای الکتریکی، زیرساختهای شارژ و سیاستگذاریهای زیستمحیطی، مسیر جدیدی در صنعت حملونقل ایجاد کردند. Amazon Web Services (AWS) نیز با معرفی زیرساخت ابری در زمانی که چنین مدلی هنوز جا نیفتاده بود، استانداردهای جدیدی برای خدمات فناوری اطلاعات تعریف کرد و عملاً شکلدهنده یک بازار نوظهور شد. همچنین، برندهایی مانند Patagonia با اتخاذ سیاستهای زیستمحیطی جسورانه و مدلهای کسبوکار پایدار، نهتنها به فشارهای اجتماعی پاسخ دادند، بلکه در بازتعریف انتظارات مصرفکنندگان و نهادهای قانونگذار نقش فعالی ایفا کردند. این مثالها نشان میده که قابلیتهای پویا میتوانند فراتر از واکنشپذیری عمل کنند و به ابزارهایی برای خلق آینده تبدیل شوند.
مقاله جدید تیس و همکارانش هنوز در سطح مفهومی باقی مانده و برای آزمون تجربی چارچوب پیشنهادی، نیاز به مطالعات میدانی و مدلسازی دقیق داره. همچنین، مفهوم «تکامل» محیطی که در کنار تطبیق و شکلدهی در این مقاله مطرح شده، نیازمند تعریف روشنتر و تمایز مفهومی دقیقتری هستش. نویسندگان بهدرستی بر اهمیت تغییرات پیوسته تأکید میکنند، اما نحوه سنجش این تغییرات و چگونگی تشخیص آنها در عمل، هنوز بهطور کامل تبیین نشده.
در مجموع، به نظر من این مقاله خواندنی و جذاب، یک گام مهم در مسیر بازاندیشی نظریه قابلیتهای پویاست. با برجستهکردن نقش سازمانها بهعنوان بازیگران فعال در شکلدهی به محیط، افقهای تازهای برای استراتژیپردازی، مدیریت تحول و سیاستگذاری سازمانی گشوده میشه. ما اگر به دنبال فهمی عمیقتر از تعامل سازمان و اکوسیستم کسبوکارش باشیم و اگر باور داریم که سازمانها میتوانند اکوسیستم کسبوکار خود را بسازند، نه فقط با آن سازگار شوند، این مقاله نقطه شروعی ارزشمند برای ماست.
منبع:
Cristofaro, M., Helfat, C. E., & Teece, D. J. (2025). Adapting, Shaping, Evolving: Refocusing on the Dynamic Capabilities–Environment Nexus. Academy of Management Collections, 4(1), 20-46.