یکی دو سال از دوران دانشگاه را در خوابگاه میگذراندم آنجا سه چهار دوست ترکزبان داشتم و تا قبل از آن هیچوقت به این شکل با موقعیتِ نفهمیدن زبان دیگران روبهرو نشده بودم
یک روز با دو نفر از آنها نشسته بودیم که یکیشان رو به من کرد و گفت:
ـ ریحانه، میخوام یه چیزی تعریف کنم. ولی نمیتونم با فارسی اون حسی رو که میخوام منتقل کنم. بذار به ترکی تعریف کنم، بعدش برات ترجمه میکنم
من هم که کنجکاو شده بودم، گفتم:
ـ باشه، بگو😊!
و اینطور شد که دوستم شروع کرد به ترکی حرف زدن
با هیجان، با آبوتاب، با بالا و پایین کردن صدا و تغییر حالت چهرهاش. دوستم هم که زبانش را میفهمید، مدام واکنش نشان میداد و گاهی به ترکی جوابش را میداد
و من؟⁉️
من هم وسط آن مکالمه نشسته بودم و مثل کارآگاههای فیلمها دنبال یک سرنخ میگشتم شاید یک کلمه فارسی، یک واژه آشنا، چیزی پیدا کنم و بفهمم موضوع از چه قرار است!
ولی دریغ از یک سرنخ!🔎
به قول خودشان: «یوخ!»
هیچی!
باور کنید حرفهای دوستم دو دقیقه هم طول نکشیدولی برای من انگار چند ساعت گذشته بود. دو دقیقهای که در آن، دو نفر با هم ارتباط داشتند و من فقط شاهد ارتباطشان بودم
بالاخره حرفش تمام شد
یک لحظه سکوت شد.😐
بعد دوستم رو به من کرد و گفت:
ـ هیچی، میدونی ریحانه، این اتفاق افتاد و نتیجهاش این شد که...
اما دیگر آن هیجان اول را نداشت. نه از آن آبوتاب خبری بود، نه از آن بالا و پایین شدن صدا. انگار حالا که نوبت ترجمه رسیده بود، بخشی از آن حسوحال هم جا مانده بود🫠
من هم دیگر آنقدر مشتاق شنیدن نبودم🥲
چند روزی این ماجرا توی ذهنم میچرخید. مدام از خودم میپرسیدم: واقعاً چه اتفاقی افتاده بود؟🤔
آیا اگر دوستم همان لحظه، با همان هیجان، حرفهایش را برایم ترجمه میکرد، من هم میتوانستم بخشی از احساسش را تجربه کنم؟ آیا ترجمه کردن فقط انتقال معنی کلمات است؟ یا گاهی زمانِ انتقال دادن هم به اندازه خودِ پیام اهمیت دارد؟
این سؤالها آنقدر در ذهنم ماند تا یک روز ماجرا را برای استادم تعریف کردم،استادی که خودش ناشنوا بود.
به حرفهایم گوش داد و گفت:
ـ بله، برای من هم خیلی اتفاق افتاده. ولی برو تحقیق کن.
و من رفتم سراغ تحقیق کردن
وقتی یک خاطره، خاطره دیگری را زنده میکند
در جریان صحبت با یکی از همکاران مترجمم که خودش فرزند والدین ناشنواست، همین تجربه را مطرح کردم و پرسیدم آیا او هم با چنین موقعیتی روبهرو شده است؟
گفت: «آره.»
بعد خاطرهای از دوازده سیزدهسالگیاش تعریف کرد.
یک روز از اتاقش بیرون آمده بود و در تلویزیون برنامهای دیده بود که به نظرش خیلی بامزه و خندهدار میآمد. آنقدر که شروع کرده بود به خندیدن.😃
مادرش که در آشپزخانه مشغول کار بود، متوجه خندههای او شده بود و از او پرسیده بود چه چیزی در تلویزیون پخش میشود که اینطور میخندد
او هم در همان لحظه از مادرش خواسته بود کمی صبر کند تا برنامه تمام شود و بعد ماجرا را برایش تعریف کند.
اما وقتی برنامه تمام شد و به آشپزخانه رفت، مادرش گفت:
ـ نمیخواد بگی. من همون لحظه میخواستم بدونم چی شد!🙂↔️
همکارم میگفت آنقدر عذاب وجدان گرفته بود که از آن روز به بعد، مراقب بوده اگر اتفاق جالبی میافتد، همان لحظه برای مادرش تعریف کند
وقتی این خاطره را شنیدم، یاد خودم افتادم.یاد روزهایی که هنوز زبان اشاره بلد نبودم و برای شرکت در دورهمیهای کانون ناشنوایان میرفتم
من هم آنجا غریبه بودم🫣
تصور کنید وارد جمعی شوید که آدمهایش با هم صحبت میکنند، میخندند، شوخی میکنند و خاطره تعریف میکنند؛ اما شما زبانشان را بلد نیستید
حالا تصور کنید زبان آنها دیداری باشد
دستها مدام حرکت کنند، صورتها تغییر کنند، بدنها به جهتهای مختلف بچرخند و نگاهها از یک نفر به نفر دیگر بروند
من هم آن وسط نشسته بودم و چشمهایم را بین آدمها میگرداندم. آنقدر این طرف و آن طرف را نگاه میکردم که گاهی سرگیجه میگرفتم!🫨
بالاخره چشمم روی دو نفر ثابت میماند😶
با دقت نگاه میکردم. اول هیچچیز نمیفهمیدم. بعد شاید یک کلمه، نهایتاً دو کلمه از میان آن همه جمله دستگیرم میشد
و همان دو کلمه برایم حکم کشف یک گنج را داشت!
اما یک اتفاق کوچک، همهچیز را برایم تغییر داد
یکی از آن دو نفر وسط صحبت کردن، ناگهان اشارهاش را قطع کرد. رو به من کرد، لبخند زد و دوباره شروع کرد😊
این بار چیزی فرق میکرد
اشارههایش برایم قابلفهمتر شده بود. هنوز همهچیز را متوجه نمیشدم، اما دیگر آنقدر هم گیج نبودم
آن روز دقیقاً نمیدانستم چه اتفاقی افتاده است. فقط متوجه شده بودم که شیوه صحبت کردنش تغییر کرده و حالا من میتوانم کمی بیشتر بفهمم
حتی دوست ناشنوای دیگری که کنارش بود، متوجه این تغییر شد. نگاهی به من انداخت، لبخند زد و دوباره رو به دوستش کرد تا صحبتشان را ادامه بدهند
سالها بعد، وقتی وارد دانشگاه شدم و چند ترم از تحصیلم گذشت، تازه فهمیدم آن روز چه اتفاقی افتاده بود
آن دوست، شیوه اشاره کردنش را به من نزدیکتر کرده بود. یعنی از ساختار طبیعی و روانی که در زبان اشاره خودش به کار میبرد، کمی فاصله گرفته بود تا منِ مبتدی بتوانم بهتر متوجه منظورش شوم
او مجبور نبود این کار را انجام دهد. میتوانست به صحبت عادی خودش ادامه بدهد و من هم مثل قبل، از میان آن همه اشاره فقط یکی دو کلمه بفهمم
اما این کار را نکرد😉
او متوجه حضور من شده بود. نه فقط حضور فیزیکیام در آن جمع، بلکه حضورم بهعنوان کسی که میخواست بفهمد، اما هنوز نمیتوانست
مهربانی، گاهی یعنی همان لحظه ترجمه کردن
حالا که به آن دو خاطره فکر میکنم، میبینم وجه مشترکشان فقط نفهمیدن زبان نیست
در هر دو موقعیت، کسی بود که میخواست در یک تجربه شریک شود. یکی میخواست در هیجان تعریف کردن یک خاطره سهیم باشد و دیگری میخواست در گفتوگویی دوستانه حضور واقعی داشته باشد
اما برای یکی از آنها، ترجمه به بعد موکول شد و برای دیگری، کسی همان لحظه تصمیم گرفت راه ارتباط را کمی هموارتر کند
البته نمیخواهم دوستم در خوابگاه را قضاوت کنم. شاید آن لحظه اصلاً متوجه نشده بود که برای من چه میگذرد. شاید هم تصور میکرد ترجمه کردن در پایان، همان نتیجه را میدهد
اما تجربه آن روز به من نشان داد که گاهی وقتی پیام را با تأخیر منتقل میکنیم، فقط چند کلمه را از دست نمیدهیم.ممکن است بخشی از هیجان، خنده و حس مشترک آن لحظه را هم از دست بدهیم🥲
و آن دوست ناشنوایم در کانون، بدون آنکه من از او چیزی بخواهم، کاری کرد که احساس کنم من هم بخشی از آن جمع هستم
من در آن جمع غریبه بودم. زبانشان را بلد نبودم و نمیتوانستم مثل بقیه با آنها ارتباط برقرار کنم
اما آنها طوری با من رفتار کردند که احساس غریبه بودن نکنم
حالا یک سؤال برایم باقی مانده است:
ما وقتی کسی را در جمع خودمان داریم که زبان ما را نمیفهمد، چقدر تلاش میکنیم او هم در لحظههایمان شریک باشد؟
آیا صرفاً حضورش برایمان کافی است؟ یا حاضریم کمی از سرعت خودمان کم کنیم، مکث کنیم، راه دیگری برای توضیح دادن پیدا کنیم و اجازه بدهیم او هم در خندهها، خاطرهها و گفتوگوهایمان سهمی داشته باشد؟
شاید لازم نباشد همیشه زبان همدیگر را بلد باشیم تا بتوانیم به هم نزدیک شویم
گاهی کافی است متوجه شویم کسی هنوز پشت درِ گفتوگوی ما ایستاده است؛ آنوقت به جای اینکه از او بخواهیم خودش راه ورود را پیدا کند، کمی در را برایش باز کنیم.