
اگر بخواهیم این ماجرای پیچیده را به زبان خیلی ساده و مثل یک داستان تعریف کنیم، اینطور اتفاق افتاد:
در سال ۱۹۸۶ (حدود ۴۰ سال پیش)، در کشوری به نام شوروی سابق (اکراین امروزی)، نیروگاهی به نام چرنوبیل وجود داشت که برای شهرها برق تولید میکرد. قلب این نیروگاه، بخشهایی به نام «راکتور» بودند که درون آنها مواد اتمی بسیار داغ و قدرتمندی وجود داشت.
رئیسهای نیروگاه میخواستند یک آزمایش ایمنی انجام دهند تا ببینند اگر برق نیروگاه ناگهان قطع شود، آیا توربینها میتوانند تا زمان وصل شدن موتورهای اضطراری، برقِ سیستمهای خنککننده را تامین کنند یا نه.
1. طراحی بد راکتور: این راکتورها یک عیب بزرگ و مخفی داشتند؛ اگر آبِ خنککننده کم میشد، به جای اینکه خاموش شوند، ناگهان به شدت داغتر میشدند.
2. اشتباهات مهندسان: مهندسانی که آن شب شیفت بودند، تجربه کافی نداشتند. آنها برای انجام آزمایش، سیستمهای ایمنی و خودکار راکتور را دستی خاموش کردند!
ساعت نزدیک ۱:۲۳ نصفهشب بود. آزمایش شروع شد اما اوضاع اصلاً طبق برنامه پیش نرفت. قدرت راکتور ناگهان به شدت افت کرد. مهندسان برای بالا آوردن قدرت، میلههای کنترلکننده (که مثل ترمزِ سرعتِ اتمها بودند) را از دل راکتور بیرون کشیدند.
ناگهان قدرت اتمها به طور وحشتناکی بالا رفت. داخل راکتور آنقدر داغ شد که آبِ خنککننده فوراً تبدیل به بخار شد. فشار بخار آنقدر زیاد شد که سقف ۱۰۰۰ تنی راکتور شماره ۴ مثل پوست پیاز به هوا پرتاب شد!
بعد از انفجار، یک آتشسوزی بزرگ رخ داد و تودههای عظیمی از دود و ذرات نامرئیِ رادیواکتیو (مواد سمی هستهای) وارد هوا شد.
دولت شوروی ابتدا سعی کرد ماجرا را مخفی کند و حتی به مردم شهر نزدیک نیروگاه (شهر پریپیات) نگفت چه شده است. مردم تا روز بعد عادی زندگی میکردند و بچهها بازی میکردند، در حالی که ذرات سمی روی سرشان میبارید. اما وقتی دستگاههای سنجش در کشورهای دیگر (مثل سوئد) متوجه آلودگی شدید هوا شدند، شوروی مجبور شد اعتراف کند.
آتشنشانها و سربازان زیادی (که به آنها لیکویداتور یا پاکساز میگفتند) بدون لباسهای محافظتکننده کافی، به دل آتش رفتند تا آن را خاموش کنند و روی راکتور را با ماسه و سرب بپوشانند. بیشتر این افراد به دلیل تشعشعات شدید فدا شدند تا جلوی یک انفجار بزرگتر را بگیرند.
در نهایت، شهر پریپیات کاملاً خالی از سکنه شد و مردم تمام زندگیشان را جا گذاشتند و رفتند. امروزه روی آن راکتور منفجر شده را با یک سازه غولپیکر فلزی پوشاندهاند تا سموم آن بیرون نیاید. آن شهر هم به یک «شهر ارواح» تبدیل شده که هنوز هم به دلیل آلودگی، کسی نمیتواند در آن زندگی کند.
سریال معروف «چرنوبیل» (ساخت شرکت HBO) این داستان را به زیباترین و ترسناکترین شکل ممکن تصویر کرده است.
طبیعت چرنوبیل پس از رفتن انسانها به شیوهای شگفتانگیز احیا شد، در حالی که ابرهای رادیواکتیو آن تا بخشهایی از ایران نیز پیش رفتند.
این دو ماجرای متفاوت را به زبان ساده بررسی میکنیم:
برخلاف تصور اولیه دانشمندان که فکر میکردند چرنوبیل تا قرنها به یک بیابان مرده تبدیل خواهد شد، امروز این منطقه ممنوعه به یک پناهگاه طبیعی پررونق و شگفتانگیز برای حیاتوحش تبدیل شده است. دانشمندان به یک نتیجه عجیب رسیدهاند: «حضور و آسیبهای انسان (مثل جادهسازی، شکار و کشاورزی) برای طبیعت بسیار مخربتر از بدترین فاجعه هستهای تاریخ است!»
• بهشت شکارچیان: گلههای غولپیکری از گرگهای خاکستری، خرسها، سیاهگوشها و گرازها اکنون در خیابانهای متروکه شهر پرسه میزنند. جمعیت گرگها در این منطقه حدود ۷ برابر مناطق اطراف است!
• حیوانات جهشیافته اما مقاوم: تشعشعات رادیواکتیو در سالهای اول باعث سرطان، تغییر شکل منقار پرندگان یا کاتاراکت چشم حیوانات شد. اما به مرور زمان، نسلهای جدید با شرایط سازگار شدند. به عنوان مثال، دانشمندان متوجه شدهاند که گرگهای چرنوبیل به دلیل جهشهای ژنتیکی، در برابر سرطان بسیار مقاومتر از گرگهای معمولی جهان شدهاند! همچنین برخی قورباغهها برای محافظت در برابر اشعه، تغییر رنگ داده و پوستشان تیره یا سیاه شده است.
• جنگل سرخ: جنگلی از درختان کاج که در نزدیکی نیروگاه بودند، پس از جذب شدیدترین موج رادیواکتیو، به طور کامل خشک شده و به رنگ سرخ مایل به قهوهای درآمدند که به «جنگل سرخ» معروف شد.
انفجار چرنوبیل فقط به اوکراین محدود نماند؛ آلودگی اتمی مرز نمیشناسد. تودههای عظیمی از ابرها و بادهای رادیواکتیو در نیمکره شمالی حرکت کردند. موج سوم این بادهای سمی از طریق کشورهای همسایه یعنی رومانی، بلغارستان و به ویژه ترکیه به سمت مرزهای ایران هدایت شد.
1. بارانهای رادیواکتیو در شمال کشور: تودههای هوای آلوده ناشی از انفجار، از روی دریای خزر عبور کردند. در آن روزها، بخشهایی از استانهای شمالی ایران (گیلان و مازندران) و مناطقی از آذربایجان شاهد بارندگی بودند. این بارانها، ذرات سمی اتمی (مانند سزیوم و ید رادیواکتیو) را روی خاک، مزارع چای و برنج شمال ایران نشاندند.
2. برنج و چای آلوده: خاک مناطق شمالی برای مدتی به این ذرات آلوده شد. محصولات کشاورزی، به ویژه چای شمال، این ذرات را جذب کردند. در آن سالها گزارشهایی از بالا رفتن آلودگی رادیواکتیو در محصولات کشاورزی شمال ایران منتشر شد که نگرانیهای شدیدی ایجاد کرد.
3. افزایش بیماریها: ذرات رادیواکتیو وقتی وارد زنجیره غذایی شوند (مثلا از طریق خوردن گیاهان یا شیر گاوهایی که از علف آلوده تغذیه کردهاند)، زنجیرههای سلولی را میشکنند. بررسیهای پزشکی در سالهای بعد از فاجعه (دهه ۷۰ و ۸۰ شمسی) نشان داد که آمار ابتلا به برخی سرطانها (به ویژه سرطان تیروئید) و نقصهای مادرزادی در نوزادان برخی مناطق شمالی کشور نسبت به گذشته افزایش یافته بود که بسیاری از متخصصان آن را بیارتباط با ابرهای سمی چرنوبیل نمیدانند.
چرنوبیل ثابت کرد که یک خطای انسانی در یک نیروگاه، میتواند زندگی انسانها و موجودات را در هزاران کیلومتر دورتر تحت تأثیر قرار دهد.
«پای فیل» (Elephant's Foot) نام ترسناکترین، سمیترین و کشندهترین شیء روی زمین است که در اعماق مخروبههای نیروگاه چرنوبیل قرار دارد [۱].
وقتی در شب فاجعه، راکتور شماره ۴ منفجر شد، سوخت هستهای، اورانیوم، گرافیت، بتن سقف و ماسهها به دلیل حرارت وحشتناک (بالای ۲۲۰۰ درجه سانتیگراد) مثل گدازههای آتشفشانی ذوب شدند [۱]. این ماده مذاب و فوقالعاده داغ، زمین را سوراخ کرد، لولهها را ذوب کرد و به طبقات زیرین نیروگاه سرازیر شد
وقتی این گدازه اتمی سرد شد، تودهای چینوچروک خورده به وزن حدود ۲ تن و عرض چند متر شکل داد که چون شبیه به پای یک فیل غولپیکر بود، دانشمندان نام آن را «پای فیل» گذاشتند [۱].
قدرت تشعشعات (رادیواکتیو) این توده در سالهای اول به قدری وحشتناک بود که به آن لقب «ملکه مرگ» داده بودند [۱]. اگر در سال ۱۹۸۶ به این توده نزدیک میشدید، این اتفاقات برای بدن شما میافتاد:
هیچ انسانی نمیتوانست به آن نزدیک شود؛ حتی دوربینهای عکاسی هم وقتی به آن نزدیک میشدند، به دلیل شدت پرتوها فیلمِ داخلشان میسوخت و خراب میشد. دانشمندان برای اولین بار یک دوربین را روی یک ماشین اسباببازی کنترل از راه دور بستند و آن را به اتاق پای فیل فرستادند تا از آن عکس بگیرند.
چند سال بعد، دانشمندی به نام آرتور کُرنیِف با فداکاری بزرگ به درون اتاق رفت و با استفاده از تکنیکهای خاص و سرعت بالا، عکسهای معروفی از این توده گرفت که در آن زمان غوغایی در جهان به پا کرد.

با گذشت چهل سال، این توده کمی ضعیفتر شده و دیگر به اندازه روزهای اول کشنده نیست، اما هنوز هم به شدت داغ و سمی است و هیچکس اجازه نزدیک شدن به آن را ندارد [۱]. این ماده آنقدر سخت است که حتی متههای معمولی سوراخکاری هم نمیتوانستند از آن نمونهبرداری کنند و دانشمندان ناچار شدند با تفنگ کلاشنیکف به آن شلیک کنند تا تکهای از آن جدا شود و بتوانند رویش تحقیق کنند!
پای فیل اکنون در اعماق یک سازه محافظتی عظیم فلزی (تابوتواره) مهر و موم شده تا تشعشعاتش به بیرون نفوذ نکند
بعد از فاجعه چرنوبیل، تمام مهندسان و دانشمندان جهان متوجه شدند که ایمنی نیروگاهها باید به طور ۱۰۰ درصدی تغییر کند. این حادثه باعث شد نسل جدیدی از نیروگاهها ساخته شوند که تفاوتهای بنیادی با چرنوبیل دارند.
• گنبد محافظ بتنی (Containment Building): نیروگاه چرنوبیل هیچ سقف یا کلاهک محافظتی محکمی نداشت، به همین دلیل بعد از انفجار همه سموم فوراً وارد هوا شدند. اما نیروگاههای مدرن مثل نیروگاه اتمی بوشهر، درون یک ساختمان غولپیکر با دیوارهای بتنی بسیار ضخیم و مجهز به آرماتورهای فولادی قرار دارند. این گنبد حتی در صورت انفجار داخلی، مانع خروج مواد رادیواکتیو به بیرون میشود و حتی در برابر برخورد مستقیم هواپیماهای مسافربری بزرگ نیز مقاوم است.
• سیستمهای ایمنی خودکار و غیرفعال (Passive Safety): در چرنوبیل، مهندسان توانستند سیستمهای ایمنی را به صورت دستی خاموش کنند. در نیروگاههای امروزی، سیستمهایی طراحی شدهاند که کاملاً مستقل از انسان یا برق کار میکنند. اگر حرارت از حد مجاز فراتر رود، به دلیل قوانین طبیعی (مثل جاذبه زمین یا مخازن فشار خودکار)، سیستمهای خنککننده بدون نیاز به دخالت اپراتور یا وجود جریان برق، فعال شده و راکتور را خاموش میکنند.
• تفاوت در نوع خنککننده و کنترل: راکتور چرنوبیل از گرافیت (زغال) استفاده میکرد که به شدت قابل اشتعال بود. نیروگاه بوشهر از نوع راکتورهای آب تحت فشار (VVER) است؛ در این سیستمها از «آب معمولی» هم برای خنک کردن و هم برای کنترل سرعت اتمها استفاده میشود. اگر آب قطع یا تبخیر شود، واکنش اتمی خودبهخود متوقف میشود و مثل چرنوبیل شدت نمیگیرد.
در زیر میتوانید آلبوم تصاویر اختصاصی مربوط به وضعیت حیاتوحش و شهرهای متروکه این منطقه را مشاهده کنید:







با رفتن انسانها، حیواناتی مثل گرگها، اسبهای وحشی، گوزنها و سیاهگوشها این منطقه را به قلمرو خود تبدیل کردهاند.







این جنگل کاج که دقیقاً در کنار نیروگاه قرار داشت، بیشترین حجم ذرات اتمی را به خود جذب کرد. درختان پس از مرگ به رنگ سرخ و قهوهای درآمدند. امروزه بیشتر آن درختان قطع و زیر خاک دفن شدهاند، اما هنوز هم یکی از آلودهترین نقاط زمین است.
حادثه چرنوبیل به خوبی ثابت کرد که انرژی هسته ای که تنها جنبه نابودگری دارد و تلاش بشر برای کنترل ان ، فقط موجب قویتر شدن ضربه ایست که بشر یک روز قرار است از انرژی هسته ای متحمل شود.
