🔸 کرمانجی خراسان؛ میراث همه مردم کرمانج یا میراث فرهنگی از ما بهتران؟
✍ خداداد امیری، شاعر و نویسنده کرمانج
کرمانجی خراسان تنها متعلق به یک فرد، یک گروه، یک انجمن یا چند نفر خاص نیست؛ بلکه میراث فرهنگی و زبانی همه مردم کرمانج خراسان است. این زبان، ادبیات، شعر، موسیقی، داستانها، ضربالمثلها و فرهنگ شفاهی، حاصل تلاش نسلهای بسیاری از مردم ماست و هیچکس نمیتواند خود را صاحب انحصاری آن بداند.
اما پرسشی که امروز باید مطرح شود این است:
آیا کرمانجی خراسان میراث همه مردم کرمانج است، یا قرار است میراث فرهنگی «از ما بهتران» باشد؟
متأسفانه گاهی دیده میشود که چند نفر از فعالان فرهنگی، پس از رسیدن به جایگاه و موقعیت اجتماعی، خود را به نوعی متولی و مدیر فرهنگ و ادبیات کرمانجی خراسان میدانند و آثار خود و دوستانشان را بر آثار دیگر شاعران و نویسندگان ترجیح میدهند.
اگر قرار است فرهنگ کرمانجی متعلق به همه باشد، چرا باید آثار عدهای دیده شود و آثار عدهای دیگر نادیده گرفته شود؟
🔸 آیا حرفهای شدن فقط با خوانده شدن چند شعر ممکن است؟
گاهی دو بند شعر سروده میشود و سپس آن شعر در اختیار خوانندگان کرمانج، بهویژه خوانندگان نوپا، قرار میگیرد تا در مجالس و برنامهها خوانده شود.
طبیعی است که تکرار این کار میتواند باعث شناخته شدن شاعر شود و به مرور جایگاه اجتماعی و ادبی او را بالا ببرد. چاپ کتاب و تشکیل انجمن نیز میتواند به این روند کمک کند.
اما پرسش اینجاست:
آیا شناخته شدن یک اثر، بهتنهایی دلیل بر برتری آن اثر بر آثار دیگر شاعران است؟
فرهنگ و ادبیات را نباید به یک حلقه محدود کرد. اگر قرار باشد تنها آثار خودمان و دوستانمان را ببینیم و دیگران را نادیده بگیریم، در حقیقت به جای گسترش فرهنگ کرمانجی، آن را محدود کردهایم.
🔸 نام «خانه فرهنگ جعفر قلی زنگلی» چه معنایی دارد؟
موضوع دیگری که نیازمند دقت و تحقیق است، استفاده از نام بزرگ جعفر قلی زنگلی برای فعالیتهای ادبی است.
اگر انجمنی نام «خانه فرهنگ جعفر قلی زنگلی» را بر خود میگذارد، انتظار طبیعی این است که درباره شعر، سبک، زبان و شیوه شاعری جعفر قلی نیز پژوهش دقیق صورت بگیرد.
نام جعفر قلی زنگلی فقط یک عنوان زیبا برای یک انجمن نیست.
جعفر قلی دارای سبک و ساختار شعری ویژه خود است و برای شناخت شعر او باید خود آثارش را مطالعه کرد، نه اینکه هر شعر کرمانجی را به نام سبک جعفر قلی معرفی کنیم.
🔸 شعر جعفر قلی را باید از خود شعر جعفر قلی شناخت
در نگاه من، یکی از ویژگیهای مهم شعر جعفر قلی، ساختار هجایی آن است؛ یعنی هر مصراع در دو بخش هفتهجایی شکل میگیرد و مجموع آن به ساختار چهارده هجایی میرسد.
همچنین در شعر او ساختارهایی مانند پنجخشتی اهمیت دارد و در پنجخشتی، هماهنگی قافیه نیز جایگاه مشخصی دارد.
بنابراین اگر شعری در قالب دوبیتی، سهخشتی، چارک، دومالک یا رباعی سروده شود، نمیتوان صرفاً به دلیل کرمانجی بودن، آن را شعر به سبک جعفر قلی زنگلی دانست.
پرسش سادهای که باید مطرح شود این است:
اگر سبک و ساختار شعرها با شیوه شعری جعفر قلی تفاوت دارد، بر چه اساسی آنها را همسبک با جعفر قلی میدانیم؟
پاسخ این پرسش نیازمند تحقیق ادبی است، نه تعصب و عنوانسازی.
🔸 فرهنگ کرمانجی متعلق به همه است
فرهنگ کرمانجی خراسان گنجینهای بسیار بزرگتر از آثار چند نفر است.
در میان مردم کرمانج، شاعران، نویسندگان، داستانگویان، خوانندگان، دوتارنوازان، پژوهشگران و افراد بسیاری هستند که هر کدام به اندازه توان خود برای حفظ این میراث تلاش کردهاند.
ممکن است یکی کتاب چاپ کرده باشد، دیگری شعرش را در فضای مجازی منتشر کرده باشد، یکی در مجالس شعر خوانده باشد و دیگری سالها در خلوت خود شعر سروده باشد.
ارزش یک اثر را نباید فقط با میزان شهرت صاحب اثر سنجید.
گاهی شاعری هیچ انجمنی ندارد، هیچ تریبونی در اختیارش نیست و کسی شعرش را در مجالس نمیخواند؛ اما سالها برای زبان و فرهنگ خود زحمت کشیده است.
آیا چنین انسانی شایسته نادیده گرفته شدن است؟
🔸 تجربه شخصی من
من نیز به عنوان شاعری که سالها در زمینه شعر و فرهنگ کرمانجی فعالیت کردهام، با این مسئله روبهرو بودهام.
من شعرهایم را به زبان کرمانجی خراسان و با علاقه به سبک و ساختار شعر جعفر قلی زنگلی میسرایم.
بخش بزرگی از سرودههای من درباره خداوند متعال، پیامبران الهی و امامان معصوم است و تاکنون هزاران شعر و مطلب در این زمینهها در فضای مجازی منتشر کردهام.
با این حال، متأسفانه از سوی بعضی افراد، شعر و مطالب من نادیده گرفته شده و حتی آثارم «آشغال» نامیده شده است.
من این سخن را برای شکایت از کسی نمینویسم؛ بلکه آن را به عنوان نمونهای از مشکلی مطرح میکنم که به باور من نباید در فضای فرهنگی کرمانجی وجود داشته باشد.
اگر کسی شعر من را نمیپسندد، حق طبیعی اوست.
اما نپسندیدن یک اثر با توهین به صاحب اثر تفاوت دارد.
نقد ادبی حق همه است؛ اما تحقیر شاعر و نادیده گرفتن زحمات او، نقد ادبی نیست.
🔸 من برای دیده شدن به کسی بدهکار نیستم
من خودم روی پای خود ایستادهام.
برای انتشار شعرهایم منت هیچکس را نمیکشم و برای اینکه آثارم دیده شود، حاضر نیستم وارد دستهبندیها و گروهبندیهای فرهنگی شوم.
ممکن است آثار من مانند آثار بعضی افراد در محافل و انجمنها خوانده نشود، اما این مسئله باعث نمیشود از کاری که برای زبان و فرهنگ خود انجام دادهام دست بکشم.
من شعر میسرایم چون به زبان و فرهنگ کرمانجی خراسان علاقه دارم.
مینویسم تا بخشی از فرهنگ و زبان نیاکانمان باقی بماند.
و اگر روزی کسی آثار مرا نادیده بگیرد، این آثار از بین نمیروند؛ زیرا نوشته و منتشر شدهاند و میتوانند برای نسلهای آینده باقی بمانند.
🔸 سخن پایانی
فرهنگ کرمانجی خراسان خانه شخصی هیچکس نیست.
نه متعلق به یک انجمن است، نه یک شاعر، نه یک نویسنده و نه یک گروه خاص.
کرمانجی خراسان میراث همه مردم کرمانج است.
اگر واقعاً به حفظ این میراث علاقه داریم، باید به جای حذف یکدیگر، آثار همدیگر را ببینیم؛ به جای توهین، نقد کنیم؛ به جای انحصارطلبی، فرصت بدهیم؛ و به جای اینکه خود را صاحب فرهنگ بدانیم، خود را خدمتگزار فرهنگ بدانیم.
اگر نام جعفر قلی زنگلی را بر انجمنی میگذاریم، باید پیش از هر چیز شعر جعفر قلی را بشناسیم و درباره سبک و ساختار آن تحقیق کنیم.
و اگر ادعا میکنیم که برای فرهنگ و ادبیات کرمانجی خراسان فعالیت میکنیم، باید بدانیم که فرهنگ با حذف دیگران بزرگ نمیشود؛ با دیده شدن همه زحمتکشان بزرگ میشود.
من نیز راه خودم را ادامه میدهم؛
روی پای خود ایستادهام، شعر خود را میسرایم و منت هیچکس را نمیکشم.
✍ خداداد امیری
شاعر و نویسنده کرمانج
اما