پرسونا» یک فیلم روانشناختی و فلسفی با مضامینی چون هویت، سکوت و قدرت است و از مهمترین آثار برگمان به شمار میرود.
فیلم از جایی آغاز میشود که الیزابت، بازیگر تئاتر، ناگهان سکوت را انتخاب میکند. به نظر من این سکوت یک بیماری نیست، بلکه نوعی شورش علیه هویت اجتماعی اوست. برگمان با انتخاب نام «الیزابت» و اشاره به «الکترا» از همان ابتدا مخاطب را وارد فضای روانشناختی فیلم میکند. اگرچه الکترا در اسطورههای یونانی شخصیت دیگری دارد، اما برگمان بیشتر از جنبه عصیان و نافرمانی او الهام گرفته است.
کلید فهم فیلم، مفهوم «پرسونا» در روانشناسی یونگ است. پرسونا همان نقابی است که انسان برای زندگی در جامعه بر چهره میزند؛ نقابی که مطابق ارزشها و انتظارهای جامعه شکل میگیرد. در مقابل، «سایه» بخش واقعی و سرکوبشده شخصیت انسان است؛ بخشی که معمولاً به دلیل فشارهای اجتماعی پنهان میشود.
به باور یونگ، انسان باید میان پرسونا و هویت واقعی خود تعادل برقرار کند. اگر پرسونا جای هویت واقعی را بگیرد، انسان دچار ازخودبیگانگی و فروپاشی هویتی میشود. به نظر من، برگمان دقیقاً همین مسئله را در فیلم بررسی میکند.
الیزابت با سکوت خود میخواهد از پرسونا فاصله بگیرد و به هویت واقعیاش نزدیک شود. یکی از مهمترین نمودهای این مسئله، رابطه او با مادری است. او نمیتواند نقش مادر را بپذیرد، زیرا آن را بیشتر یک نقش اجتماعی میبیند تا یک خواست درونی. در نتیجه، میان هویت واقعی و نقاب اجتماعی خود گرفتار شده است.
در مقابل، آلما شخصیتی پرحرف است. او با حرف زدن مدام، نقاب خود را حفظ میکند، اما همین سخن گفتن باعث میشود لایههای پنهان شخصیتش آشکار شوند. برگمان نشان میدهد که سکوت گاهی از هزاران کلمه قدرتمندتر است. الیزابت بدون آنکه حرفی بزند، آلما را وادار میکند خود واقعیاش را آشکار کند.
از نظر فنی، مهمترین عنصر فیلم از نگاه من، همین تقابل سکوت و سخن گفتن است. سکوت در این فیلم یک زبان مستقل است. الیزابت با سکوت خود قدرت را در اختیار میگیرد و بدون گفتن حتی یک جمله، آلما را وادار میکند که لایههای پنهان شخصیتش را آشکار کند. در مقابل، آلما با حرف زدن مدام تلاش میکند پرسونا یا نقاب اجتماعی خود را حفظ کند، اما همین سخن گفتن باعث میشود هویت واقعیاش آشکار شود.
بهتدریج مرز میان این دو شخصیت از بین میرود. آلما کمکم بخشی از الیزابت میشود و الیزابت نیز در وجود آلما امتداد پیدا میکند. این ادغام هویتی در صحنه مشهور ترکیب دو چهره به اوج میرسد. همچنین زمانی که همسر الیزابت، آلما را با همسر خود اشتباه میگیرد، این فروپاشی مرزهای هویت آشکارتر میشود.
برگمان از کلوزآپهای بسیار نزدیک برای نشان دادن نزدیکی تدریجی دو شخصیت استفاده میکند. از همان ابتدای فیلم، قابها طوری طراحی شدهاند که احساس میکنیم آلما و الیزابت در حال تبدیل شدن به یکدیگر هستند و این روند در کلوزآپ معروف ترکیب دو چهره به اوج میرسد.
نورپردازی نیز با مفاهیم فیلم ارتباط مستقیم دارد. تضاد نور و تاریکی را میتوان به مفهوم «سایه» در نظریه یونگ مرتبط دانست. الیزابت در مسیر نزدیک شدن به هویت واقعی خود، بیشتر در تاریکی فرو میرود و در پایان، آلما نیز وارد همین وضعیت میشود.
یکی دیگر از نکات مهم فیلم، خودارجاعی سینمایی برگمان است. او نگاتیو فیلم، دوربین، دستگاه نمایش و حتی سوختن فیلم را به تصویر میکشد تا به مخاطب یادآوری کند که خود سینما نیز نوعی «پرسونا» است. بیننده هنگام همذاتپنداری با شخصیتهای فیلم، ممکن است لایهای تازه به پرسونای خودش اضافه کند و برگمان با این تصاویر، این مسئله را به او گوشزد میکند.
در بخش تدوین، برگمان با نمایش نگاتیو، دستگاه نمایش فیلم، قطع تصویر و سوختن فیلم، عمداً روایت را میشکند. از نظر من، این یک خودارجاعی سینمایی است تا یادآوری کند که خود سینما نیز نوعی پرسونا یا نقاب است و بیننده نباید کاملاً در توهم واقعیت فیلم غرق شود.
در فیلم تصاویر نمادین فراوانی نیز وجود دارد. از نظر من، تصویر دستی که میخ در آن فرو میرود، میتواند نمادی از شکستن یا کوبیده شدن پرسونا باشد. همچنین حضور پسر بچه در ابتدا و پایان فیلم و لمس تصویر زن روی پرده، به رابطه مادر و فرزند و میل کودک به مادر اشاره دارد؛ موضوعی که با مسئله سرکوب و هویت نیز پیوند پیدا میکند.
بازی بازیگران نیز بر پایه سکوت، نگاه و مکث شکل گرفته است. برگمان نشان میدهد که برای انتقال معنا، همیشه نیازی به دیالوگ نیست و گاهی سکوت از هر گفتوگویی تأثیرگذارتر است.
در مجموع، «پرسونا» فیلمی درباره نبرد میان هویت واقعی و نقاب اجتماعی انسان است. برگمان نشان میدهد که اگر انسان نتواند میان این دو تعادل برقرار کند، مرز میان شخصیت واقعی و نقابش از بین میرود و هویت او دچار فروپاشی میشود.
در مجموع، مهمترین ابزار فنی برگمان برای انتقال مفهوم فیلم، تقابل سکوت و سخن گفتن است. او از قاببندی، نور، تدوین و بازی بازیگران نیز استفاده میکند، اما همه این عناصر در نهایت در خدمت همین نبرد میان پرسونا و هویت واقعی قرار میگیرند.