چند وقت پیش، در حاشیهی مراسم ترحیم اکبر عبدی، ویدئوها و روایتهایی در فضای مجازی پخش شد که در آن بعضی مردم از بازیگران حاضر در مراسم درخواست عکس و سلفی داشتند. بعضی بازیگران با اکراه همراهی میکردند، بعضیها امتناع میکردند و بعدها چند نفرشان با حالتی کلافه گفتند: اگر عکس بگیریم، خودمان اذیت میشویم؛ اگر عکس نگیریم، میگویند مغرور است و مردمی نیست.

این اتفاق، صرفاً یک حاشیهی سینمایی نبود. پشت آن یک سؤال روانشناختی مهم وجود دارد: چرا سلبریتیها برای مردم اینقدر جذاباند؟ چرا کسی که شاید در زندگی واقعی اثر مستقیمی بر زندگی ما ندارد، میتواند چنین توجهی ایجاد کند؟ چرا مردم دوست دارند با او عکس بگیرند، زندگیاش را دنبال کنند، یا تصویرش را روی دیوار بزنند؟
پاسخ ساده این است: سلبریتی فقط یک «آدم معروف» نیست؛ در ذهن ما تبدیل به یک نماد روانی و اجتماعی میشود. اما همین موضوع گاهی باعث میشود ما یک چیز بدیهی را فراموش کنیم: سلبریتی هم انسان است؛ یعنی حق دارد عزادار باشد، ناراحت باشد، خسته باشد، سکوت بخواهد و در لحظههای خصوصی (خصوصاً در موقعیتهای سوگ) حریم داشته باشد. شهرت، کسی را از این حق انسانی محروم نمیکند.
۱) ما فکر میکنیم آنها را میشناسیم
یکی از مهمترین مفاهیم برای فهم این پدیده، رابطهی شبهاجتماعی یا Parasocial Relationship است. رابطهی شبهاجتماعی یعنی ما با کسی احساس آشنایی، نزدیکی و حتی صمیمیت میکنیم، در حالی که آن رابطه واقعی و دوطرفه نیست.
ما یک بازیگر را بارها در فیلمها، مصاحبهها و صفحههای مجازی میبینیم. صدایش را میشناسیم، حالت چهرهاش برایمان آشناست و با نقشهایش ارتباط برقرار کردهایم. کمکم مغز ما او را مثل یک چهرهی آشنا ذخیره میکند. اما نکته اینجاست: او اصلاً ما را نمیشناسد.
این عدم تقارن، هستهی رابطهی شبهاجتماعی است. از سمت مخاطب، حس آشنایی وجود دارد؛ از سمت سلبریتی، هیچ شناختی وجود ندارد. برای همین وقتی یک نفر بازیگر محبوبش را در خیابان یا مراسم میبیند، ممکن است ناخودآگاه احساس کند با یک «آشنای قدیمی» روبهرو شده است و رفتاری صمیمانه یا حتی بیملاحظه نشان دهد.
۲) شهرت، اثر هالهای میسازد
مفهوم مهم بعدی اثر هالهای یا Halo Effect است. اثر هالهای یعنی وقتی یک ویژگی برجسته در یک فرد میبینیم (مثل زیبایی یا شهرت)، ذهن ما بهطور ناآگاهانه صفات مثبت دیگری مثل هوش، مهربانی، عمق یا اصالت را هم به او نسبت میدهد.
در حالی که هیچ ضرورتی ندارد این صفات واقعاً وجود داشته باشند. شهرت فقط یعنی تعداد زیادی آدم او را میشناسند؛ نه اینکه شخصیتش بهتر، اخلاقش سالمتر، یا زندگیاش معنادارتر است. ذهن اجتماعی ما در اینجا دچار خطا میشود و ارزش واقعی یک انسان را با ارزش رسانهای و تبلیغاتی او اشتباه میگیرد.
۳) تصویر رسانهای با انسان واقعی فرق دارد
ما معمولاً خود واقعی بازیگران را نمیبینیم. ما نسخهای انتخابشده، نورپردازیشده و تدوینشده از آنها را میبینیم. در روانشناسی به تلاش برای نشان دادن یک تصویر ایدهآل از خود، مدیریت تأثیر یا Impression Management میگویند.
وقتی میگوییم بعضی بازیگران «زیبایی غیرقابل باور» دارند، باید دقت کنیم که بخشی از این زیبایی محصول ژنتیک فرد است، اما بخش بزرگتر آن محصول یک سیستم حرفهای تصویرسازی است.
گریم میتواند فرم استخوانبندی صورت را برجسته کند. نورپردازی میتواند پوست را صاف و چشمها را درخشان نشان دهد. زاویهی دوربین و نوع لنز فرم چهره را تغییر میدهند و تدوین باعث میشود فقط بهترین ثانیهها دیده شوند. شبکههای اجتماعی و فیلترها هم این فرآیند را شدیدتر کردهاند. ما عملاً با یک چهرهی رسانهایشده و روتوششده روبهرو هستیم که با انسان واقعی که خسته میشود، جوش میزند یا پیر میشود، فاصله دارد.
سلفی به عنوان سرمایهی اجتماعی
سلفی گرفتن با سلبریتی صرفاً یک یادگاری نیست؛ بلکه در دنیای امروز نوعی کسب سرمایهی اجتماعی است. فرد با منتشر کردن آن عکس در شبکههای اجتماعی، به دیگران نشان میدهد که «من به یک آدم خاص و ممتاز دسترسی داشتهام». این عکس به او لایک، کامنت و توجه میدهد. در واقع، فرد گاهی عاشق خود سلبریتی نیست، بلکه عاشق پاداش اجتماعی و توجهی است که بعد از گرفتن عکس دریافت میکند.
روی دیگر سکه: توهمِ «حقِ ویژه» برای سلبریتیها
تا اینجا از زاویهی هواداران نگاه کردیم، اما این پدیده یک لایهی تاریکتر هم دارد. توجه بیحدومرز جامعه و امتیاز دادنهای بیدلیل به چهرههای مشهور، میتواند آنها را دچار توهم خودبزرگبینی و حق ویژه کند.
بسیاری از سلبریتیها به مرور زمان انتظار دارند رفتارهای ویژهای با آنها شود که با اصول شهروندی و قانون در تضاد است. برای مثال:
انتظار دارند در ترافیک و رانندگی به آنها راه داده شود یا جریمه نشوند.
در رستورانها و فروشگاهها بدون نوبت کارشان راه بیفتد یا انتظار غذای مجانی و خدمات رایگان داشته باشند.
تصور میکنند به خاطر شهرتشان میتوانند قوانین عمومی را زیر پا بگذارند.
یا حتی در روابط بینفردی و جنسی، رفتارهای آسیبزننده یا سوءاستفادهگرانه داشته باشند و انتظار داشته باشند به خاطر محبوبیتشان به کسی پاسخگو نباشند.
این رفتارها حاصل یک چرخهی معیوب است: وقتی جامعه به یک فرد به خاطرِ صرفِ معروف بودن باج میدهد و او را در جایگاهی بالاتر از قانون مینشاند، او هم کمکم باور میکند که یک «انسان ویژه» است و قواعد دنیای عادی برای او نوشته نشده است.
جمعبندی: مرزگذاری دوطرفه و انسانی
مواجهه با بازیگران در مراسم ترحیم یا هر فضای عمومی دیگری، نیازمند یک بازنگری رفتار جمعی است.
از یک طرف، هواداران باید بدانند که شهرت یک فرد، حق مالکیت روی بدن، زمان و حریم روانی او ایجاد نمیکند. بهخصوص در موقعیتهای سوگ، بدیهی است که هر انسان—مشهور یا غیرمشهور—حق دارد عزاداری کند، ناراحت باشد، سکوت بخواهد و مجبور نباشد در معرض دوربین و تعامل اجتماعی قرار بگیرد. شهرت نباید کسی را از حق سوگواری و حریم خصوصی محروم کند.
از طرف دیگر، سلبریتیها هم باید بدانند که شهرت، مجوزِ قانونگریزی، بیادبی، یا طلبکار بودن از جامعه نیست. شهرت یک شغل است، نه رتبهای در سلسلهمراتب انسانی که به کسی حق تقدم در صف، یا معافیت از پاسخگویی اخلاقی و قانونی بدهد.
برخورد بالغانه با پدیدهی شهرت ساده است: سلبریتیها را نه بپرستیم و نه تحقیر کنیم. با آنها دقیقاً مثل یک شهروند عادی رفتار کنیم؛ با همان احترامی که به یک غریبه میگذاریم، و با همان مرزها و قوانینی که از هر انسان دیگری انتظار داریم رعایت کند