ویرگول
ورودثبت نام
امیررضا نصری رازین
امیررضا نصری رازینارشد علوم شناختی با پیشینه حسابداری و روانشناسی. علاقه‌مند به تلاقی اقتصاد، علوم شناختی و استارتاپ‌ها؛ با هدف تحلیل و درک رفتار انسانی در محیط‌های کاری و اقتصادی.
امیررضا نصری رازین
امیررضا نصری رازین
خواندن ۱۲ دقیقه·۳ ماه پیش

وقتی ژن‌ها تبدیل به هویت می‌شوند؛ روان‌شناسی مرزهایی که بین خودمان می‌سازیم

«واقعاً چرا باید برای قد بلند بودن انجمن وجود داشته باشد؟»

این اولین سؤالی بود که بعد از دیدن یک ویدئوی کوتاه در اینستاگرام به ذهنم رسید.

در ویدئو، گروهی از مردان و زنان قدبلند دور هم جمع شده بودند. فضایی صمیمی داشتند، با هم عکس می‌گرفتند، از شهرهای مختلف آمده بودند و درباره آشنایی با اعضای جدید صحبت می‌کردند. در نگاه اول، هیچ چیز غیرعادی به نظر نمی‌رسید. هر انسانی حق دارد با افرادی که ویژگی یا علاقه مشترکی دارند ارتباط برقرار کند.

اما وقتی به بخش نظرها نگاه کردم، فضای کاملاً متفاوتی دیدم.

عده‌ای این ایده را مسخره کرده بودند. بعضی نوشته بودند: «به جز قد که خودتان درش نقشی نداشتید چه دستاوردی داشتید.» بعضی دیگر احساس می‌کردند این صفحه نوعی خودبرتر‌بینی را تبلیغ می‌کند. در مقابل، مدیر صفحه توضیح می‌داد که نه قد و نه مدرک تحصیلی، هیچ‌کدام ملاک ارزش انسان نیستند و هدف این انجمن فقط ایجاد فضایی برای آشنایی افراد قدبلند است؛ چیزی که به گفته او در کشورهای دیگر هم وجود دارد.

نکته جالب این بود که خود من هم احساس دوگانه‌ای داشتم.

از یک سو، معتقدم در یک جامعه آزاد، افراد حق دارند هر انجمنی را که به دیگران آسیبی نمی‌زند تشکیل دهند. حتی اگر شخصاً آن را بی‌فایده بدانم، باز هم آزادی تشکیل اجتماع را ارزشمند می‌دانم.

اما از سوی دیگر، نمی‌توانستم انکار کنم که از فضای این صفحه احساس خوبی نگرفتم.

ابتدا با خودم فکر کردم شاید دلیلش این باشد که من قد بلندی ندارم. اما این فرضیه خیلی زود رد شد. قد من ۱۸۲ سانتی‌متر است و در میان مردان ایرانی جزو افراد نسبتاً قدبلند محسوب می‌شوم. از طرف دیگر، اگر انجمنی برای افراد کوتاه قد، دوقلوها یا حتی انجمن معروف «لی‌لی‌پوت‌ها» ببینم، چنین احساسی به من دست نمی‌دهد.

اتفاقاً همیشه داشتن یک خواهر یا برادر دوقلو برایم جذاب بوده است و اگر روزی صاحب فرزندان دوقلو شوم، احتمالاً از این اتفاق خوشحال خواهم شد. با این حال، هیچ‌وقت احساس نکرده‌ام که عضویت در یک انجمن دوقلوها یا افراد کوتاه‌قد، بار معنایی مشابهی با انجمنی بر پایه قد بلند دارد.

پس مسئله چه بود؟

هرچه بیشتر به موضوع فکر کردم، بیشتر احساس کردم پاسخ را نباید در «قد» جست‌وجو کرد، بلکه باید آن را در نحوه کار مغز انسان پیدا کرد.شاید اصلاً این مقاله درباره قد نباشد.

شاید درباره یکی از قدیمی‌ترین عادت‌های مغز ما باشد؛ عادتی که باعث می‌شود از کوچک‌ترین تفاوت‌ها، مرزهایی میان «ما» و «آن‌ها» بسازیم.

و شاید همین عادت، در طول تاریخ، هم باعث شکل‌گیری زیباترین همکاری‌های انسانی شده باشد و هم زمینه‌ساز تلخ‌ترین تعصب‌ها و تبعیض‌ها.

قبل از اینکه درباره آن انجمن قضاوت کنیم، بهتر است ببینیم روان‌شناسی و علوم شناختی درباره این تمایل عجیب مغز انسان چه می‌گویند.

مغز ما عاشق دسته‌بندی کردن است

اگر بخواهم فقط یک ویژگی مغز انسان را نام ببرم که هم باعث پیشرفت تمدن شده و هم گاهی ما را به دردسر انداخته است، آن ویژگی «دسته‌بندی کردن» است.

مغز ما دائماً در حال ساده کردن جهان است. اگر قرار بود هر بار که با یک انسان جدید روبه‌رو می‌شویم، همه ویژگی‌های او را از صفر تحلیل کنیم، احتمالاً تا پایان عمر هم نمی‌توانستیم تصمیم بگیریم آیا به او اعتماد کنیم یا نه. بنابراین مغز میانبرهایی می‌سازد؛ میانبرهایی که در روان‌شناسی شناختی به آن‌ها Heuristics یا «میان‌بُرهای ذهنی» گفته می‌شود.

یکی از این میانبرها، تقسیم کردن انسان‌ها به گروه‌های مختلف است.

ما و آن‌ها.

خودی و غریبه.

هم‌گروه و غیرهم‌گروه.

این تقسیم‌بندی آن‌قدر خودکار است که معمولاً حتی متوجه انجام شدنش نمی‌شویم.

هویت اجتماعی؛ وقتی گروه، بخشی از «من» می‌شود

در دهه ۱۹۷۰، روان‌شناسی به نام هنری تاجفل (Henri Tajfel) نظریه‌ای را مطرح کرد که امروز یکی از مهم‌ترین نظریه‌های روان‌شناسی اجتماعی به شمار می‌رود: Social Identity Theory یا «نظریه هویت اجتماعی».

ایده اصلی این نظریه بسیار ساده اما عمیق است.

ما فقط از ویژگی‌های فردی خودمان هویت نمی‌گیریم؛ بلکه بخشی از احساس «من کی هستم؟» را از گروه‌هایی می‌گیریم که عضو آن‌ها هستیم.

  • من پزشکم.

  • من ایرانی‌ام.

  • من فوتبالیستم.

  • من طرفدار جنگ ستارگان هستم.

  • من گیاه‌خوارم.

هیچ‌کدام از این جمله‌ها صرفاً اطلاعات نیستند؛ آن‌ها بخشی از هویت فرد را می‌سازند.

و هرچه این هویت قوی‌تر شود، موفقیت گروه را موفقیت خودمان و انتقاد از گروه را تا حدی انتقاد از خودمان احساس می‌کنیم.

این موضوع ذاتاً نه خوب است و نه بد.

اگر عضو یک گروه امداد و نجات باشم، احتمالاً این هویت مرا به کمک کردن به دیگران تشویق می‌کند. اگر عضو یک انجمن کتاب‌خوانی باشم، شاید بیشتر مطالعه کنم. بنابراین داشتن هویت گروهی همیشه هم چیز بدی نیست.

اما یک مشکل وجود دارد.

برای اینکه «ما» شکل بگیرد، معمولاً «آن‌ها» هم متولد می‌شوند.

تقریباً هر جا که واژه «ما» شکل می‌گیرد، احتمال دارد واژه «آن‌ها» نیز، حتی اگر هیچ‌کس آن را بر زبان نیاورد، در ذهن ساخته شود.

اینجاست که مفهوم دیگری وارد داستان می‌شود.

آزمایشی که فقط با چند برچسب، تعصب ساخت تاجفل برای بررسی این موضوع آزمایش بسیار جالبی طراحی کرد که امروز با نام Minimal Group Paradigm یا «الگوی گروه حداقلی» شناخته می‌شود.

در این آزمایش، افراد کاملاً تصادفی به دو گروه تقسیم شدند.

نه تفاوتی در نژاد وجود داشت، نه مذهب، نه طبقه اجتماعی و نه حتی سلیقه.

فقط یک برچسب.

گروه A.

گروه B.

نتیجه شگفت‌آور بود.

خیلی زود افراد شروع کردند به ترجیح دادن اعضای گروه خودشان؛ حتی حاضر بودند سود کمتری ببرند، به شرطی که گروه مقابل سود کمتری از آن‌ها ببرد.

به بیان دیگر، برای ایجاد جرقه تعصب، همیشه اختلاف‌های بزرگ لازم نیست.

گاهی فقط یک برچسب کافی است.

این یافته، یکی از مهم‌ترین هشدارهای روان‌شناسی اجتماعی است؛ زیرا نشان می‌دهد مغز انسان برای ساختن مرز میان «ما» و «دیگران»، بهانه‌های بسیار کوچکی هم پیدا می‌کند.


چرا انجمن دوقلوها حس متفاوتی ایجاد می‌کند؟

اینجا شاید این سؤال پیش بیاید که اگر اصل مشکل، تشکیل گروه است، پس چرا بسیاری از ما نسبت به انجمن دوقلوها یا افراد کوتاه‌قد چنین حساسیتی نداریم؟

به نظر می‌رسد پاسخ در تفاوت میان «ویژگی مشترک» و «تجربه مشترک» باشد.

دوقلوها فقط یک ویژگی زیستی مشترک ندارند؛ آن‌ها معمولاً تجربه‌هایی مشابه نیز دارند؛ از اشتباه گرفته شدن توسط دیگران گرفته تا نوع خاصی از رابطه خانوادگی و حتی چالش‌های هویتی.

به همین دلیل، ذهن ما چنین انجمنی را بیشتر محلی برای به اشتراک گذاشتن تجربه‌ها می‌بیند تا نمایش یک ویژگی.

در مورد افراد کوتاه‌قد نیز، بسیاری تصور می‌کنند چنین انجمن‌هایی بیشتر برای حمایت اجتماعی، تبادل تجربه یا کاهش احساس تنهایی شکل گرفته‌اند.

اما وقتی یک ویژگی در فرهنگ عمومی به عنوان یک «امتیاز» شناخته می‌شود، برداشت ذهنی ما نیز تغییر می‌کند.

و این ما را به مفهوم مهم دیگری در روان‌شناسی اجتماعی می‌رساند؛ مفهومی که شاید دلیل اصلی احساس من هنگام دیدن آن ویدئو باشد.

وقتی تصویر، بیشتر از کلمات حرف می‌زند

ارتباط انسانی فقط به کلمات محدود نیست. ما ممکن است جمله‌ای را با نیت مشخصی بگوییم، اما مخاطب آن را در چارچوبی کاملاً متفاوت دریافت کند.

برای مثال جمله‌ی «ظاهر مهم نیست، شخصیت مهم است» در ظاهر کاملاً مثبت است. اما اگر همین جمله در فضایی منتشر شود که پر از تصاویر افراد خوش‌پوش، محیط‌های لوکس و نشانه‌های موفقیت ظاهری باشد، پیام واقعی دیگر فقط آن جمله نیست؛ بلکه کل مجموعه‌ی نشانه‌هاست.

در روان‌شناسی ارتباطات به این پدیده ارتباط ضمنی (Implicit Communication) گفته می‌شود. یعنی بخشی از پیام نه در کلمات، بلکه در عناصر غیرمستقیم منتقل می‌شود: انتخاب تصویر، سبک ارائه، موسیقی، نوع معرفی افراد و حتی چیزهایی که تکرار می‌شوند.

اینجا یک شکاف مهم شکل می‌گیرد: نیت (Intent) در برابر اثر (Impact). ممکن است نیت یک گروه کاملاً ساده و دوستانه باشد، اما اثر اجتماعی آن چیز دیگری برداشت شود.

در مورد برخی ویدیوها، من شخصاً حس «برتری‌جویی» دریافت کردم. نکته مهم‌تر این است که این فقط تجربه فردی نبود؛ در واکنش‌های دیگران هم همین برداشت تکرار شده بود. یعنی یک الگوی ادراکی مشترک شکل گرفته است، نه یک سوءتفاهم شخصی.

سیگنال‌دهی منزلت؛ (Status signaling) وقتی ویژگی‌ها تبدیل به پیام می‌شوند

انسان‌ها همیشه از نشانه‌ها برای نمایش جایگاه اجتماعی استفاده کرده‌اند. در گذشته این نشانه‌ها لباس، جواهرات یا عنوان‌های خانوادگی بودند. امروز شکل آن‌ها تغییر کرده: برند لباس، شغل، سبک زندگی، محل زندگی یا حتی نوع تفریح.

این نشانه‌ها به خودی خود مشکل‌ساز نیستند. مسئله زمانی شروع می‌شود که چند نشانه کنار هم قرار می‌گیرند و یک الگو می‌سازند.

مثلاً ترکیب «قد بلند + ظاهر خاص + محیط لوکس + شغل پرستیژ» ممکن است در ذهن مخاطب به یک برداشت کلی تبدیل شود: اینکه این گروه فقط درباره یک ویژگی نیست، بلکه در حال نمایش نوعی «برتری» است.

حتی اگر چنین قصدی وجود نداشته باشد، تکرار این نشانه‌ها در قالب تصویر و ویدیو باعث می‌شود پیام از سطح فردی به سطح اجتماعی منتقل شود. در این نقطه، مخاطب دیگر فقط اطلاعات نمی‌بیند، بلکه در حال قضاوت ناخودآگاه درباره جایگاه آن گروه است.

مغز چگونه این برداشت را می‌سازد؟

بر اساس دیدگاه پردازش پیش‌بینانه (Predictive Processing)، مغز انسان منفعل نیست؛ بلکه دائماً در حال پیش‌بینی است.

ما جهان را لحظه‌به‌لحظه تفسیر می‌کنیم بر اساس تجربه‌های قبلی. مغز تلاش می‌کند سریع‌ترین و محتمل‌ترین معنا را به نشانه‌ها بدهد.

برای مثال، دیدن چند نفر با لباس سفید و تجهیزات خاص، بدون هیچ توضیحی، ما را به این نتیجه می‌رساند که در بیمارستان هستیم. چون مغز قبلاً این الگو را یاد گرفته است.

در مورد گروه‌های اجتماعی هم همین اتفاق می‌افتد. اگر مغز بارها دیده باشد که مجموعه‌ای از نشانه‌ها با مفاهیمی مثل موفقیت یا برتری همراه هستند، با دیدن دوباره آن‌ها همان معنا فعال می‌شود.

به همین دلیل، حتی بدون هیچ جمله مستقیم، یک ویدیو می‌تواند این حس را ایجاد کند که «این یک گروه معمولی نیست» یا حتی «این گروه در حال نمایش نوعی برتری است».

آیا این به معنای مشکل‌دار بودن همه گروه‌هاست؟

قطعاً نه.

وجود یک گروه بر اساس یک ویژگی مشترک کاملاً طبیعی است. انسان‌ها همیشه بر اساس علاقه، تجربه یا ویژگی‌های مشترک جمع شده‌اند: از انجمن‌های علمی گرفته تا گروه‌های هنری یا ورزشی.

مسئله زمانی شروع می‌شود که تفاوت از یک «اشتراک ساده» به یک «ارزش‌گذاری برتر» تبدیل شود.

این دو جمله را مقایسه کنید:

«ما قدبلند هستیم و تجربه‌های مشترکی داریم.»

در برابر:

«ما قدبلند هستیم و این ما را بهتر یا ارزشمندتر می‌کند.»

مرز میان این دو بسیار ظریف است، اما دقیقاً همان جایی است که روان‌شناسی اجتماعی نسبت به آن هشدار می‌دهد. چون بسیاری از مرزبندی‌های اجتماعی در تاریخ، نه با نفرت مستقیم، بلکه با تأکید تدریجی بر تفاوت‌ها شکل گرفته‌اند.

از یک انجمن ساده تا مرزهایی که انسان‌ها می‌سازند

وقتی درباره گروه‌هایی صحبت می‌کنیم که بر اساس یک ویژگی ذاتی شکل گرفته‌اند، ممکن است بعضی افراد سریع واکنش نشان دهند:

«اما این فقط یک دورهمی است. چرا باید آن را جدی گرفت؟»

و این سؤال منطقی است.

نباید هر گروهی را که حول یک ویژگی مشترک شکل گرفته، با گروه‌های افراطی یا جنبش‌های تبعیض‌آمیز مقایسه کرد. چنین مقایسه‌ای نه علمی است و نه منصفانه.

اما روان‌شناسی اجتماعی به ما یاد می‌دهد که باید به یک موضوع ظریف توجه کنیم:

بسیاری از مرزبندی‌های بزرگ انسانی، از تفاوت‌های کوچک آغاز شده‌اند.

مشکل از خود تفاوت شروع نمی‌شود.

انسان‌ها همیشه متفاوت بوده‌اند.

مشکل زمانی آغاز می‌شود که یک تفاوت ساده، تبدیل به معیاری برای ارزش‌گذاری انسان‌ها شود.

چگونه تفاوت به تبعیض تبدیل می‌شود؟

در طول تاریخ، گروه‌های انسانی بارها بر اساس ویژگی‌هایی که خارج از کنترل افراد بوده‌اند دسته‌بندی شده‌اند: رنگ پوست، قومیت، مذهب، زبان یا ملیت.

در آمریکا، تبعیض نژادی علیه سیاه‌پوستان سال‌ها بر پایه یک ویژگی ظاهری توجیه می‌شد یا حتی امروزه در آمریکا مهاجر ستیزی به اسم کنترل مهاجرت ، یا در اروپا سال ها افراد با موی قرمز مورد تبعیض و تمسخر بودند یا در کشور خود ما تا سالیان چپ دست بودن نوعی عیب بود، در رواندا نیز شکاف هویتی میان هوتوها و توتسی‌ها به فاجعه‌ای انسانی انجامید.

اما نکته مهم این نیست که این مثال‌ها را با یک انجمن ساده مقایسه کنیم.

نکته مهم‌تر این است که مغز انسان یک توانایی ظریف و در عین حال خطرناک دارد:

توانایی تبدیل «تفاوت» به «هویت» و سپس تبدیل «هویت» به «مرز».

در ابتدا فقط می‌گوییم:

«این افراد با ما متفاوت هستند.»

اما اگر این روند ادامه پیدا کند، ممکن است ناخودآگاه به این نتیجه برسیم:

«این تفاوت باید معنایی درباره ارزش آن‌ها داشته باشد.»

و این دقیقاً همان نقطه‌ای است که مرزهای ذهنی شروع به شکل‌گیری می‌کنند.

شبکه‌های اجتماعی؛ تقویت‌کننده نامرئی مرزها

شبکه‌های اجتماعی این فرآیند را پیچیده‌تر کرده‌اند.

الگوریتم‌ها معمولاً محتوایی را بیشتر نمایش می‌دهند که احساسات قوی ایجاد کند. و هیچ چیز به اندازه هویت گروهی نمی‌تواند احساسات را فعال کند.

وقتی فردی محتوایی درباره گروه خودش می‌بیند، احساس تعلق و تأیید می‌گیرد. اما وقتی درباره گروه دیگر می‌بیند، ممکن است احساس فاصله، مقایسه یا حتی تهدید تجربه کند.

به همین دلیل، شبکه‌های اجتماعی گاهی به جای اینکه فقط ابزار ارتباط باشند، به محیطی برای تقویت مرزهای هویتی تبدیل می‌شوند.

نکته مهم این است که این مسئله فقط مربوط به گروه‌های منفی نیست.

حتی گروه‌هایی که با نیت مثبت شکل می‌گیرند، اگر بیش از حد بر تفاوت خود با دیگران تأکید کنند، ممکن است به مرور احساس جدایی ایجاد کنند.

پس چه نوع هویتی سالم‌تر است؟

شاید مسئله اصلی این نباشد که انسان‌ها گروه تشکیل دهند یا نه.

انسان بدون گروه نمی‌تواند زندگی کند. ما به تعلق نیاز داریم.

مسئله این است که این گروه‌ها بر چه اساسی شکل می‌گیرند.

گروهی که بر اساس یک هدف، علاقه یا فعالیت مشترک ساخته شده باشد، معمولاً افراد را به سمت همکاری و رشد جمعی می‌برد.

برای مثال:

گروهی از پژوهشگران که برای حل یک مسئله علمی تلاش می‌کنند.

گروهی از فعالان محیط زیست که برای حفاظت از طبیعت کار می‌کنند.

یا گروهی از هنرمندان که یک زبان مشترک خلاقانه دارند.

در این حالت، هویت گروهی بیشتر بر «کاری که انجام می‌دهیم» ساخته می‌شود، نه بر «اینکه چه کسی هستیم».

اما وقتی هویت فقط بر اساس ویژگی‌هایی شکل بگیرد که بدون انتخاب ما به وجود آمده‌اند، باید کمی بیشتر مراقب باشیم.

نه به این دلیل که آن ویژگی‌ها بد هستند؛ بلکه چون به‌راحتی می‌توانند به ابزار مقایسه و رتبه‌بندی انسان‌ها تبدیل شوند.

مسئله اصلی درباره قد نیست

در نهایت، شاید آن ویدئوی اینستاگرامی فقط یک مثال کوچک بود.

مسئله اصلی قدبلندها نیستند.

مسئله حتی خود انجمن‌ها هم نیستند.

مسئله این است که مغز انسان چگونه جهان اجتماعی خود را می‌سازد.

ما موجوداتی هستیم که به تعلق نیاز داریم. دوست داریم بدانیم چه کسی شبیه ماست، چه کسانی ارزش‌های مشترک با ما دارند و جایگاه ما در جهان چیست.

این ویژگی بخش مهمی از انسان بودن است.

اما همان ویژگی که می‌تواند باعث دوستی، همکاری و همدلی شود، اگر بدون آگاهی هدایت شود، می‌تواند دیوارهایی میان انسان‌ها ایجاد کند.

شاید سؤال مهمی که باید از خود بپرسیم این نباشد که:

«آیا این گروه خوب است یا بد؟»

بلکه این باشد:

«من خودم بر چه اساسی برای انسان‌ها دسته‌بندی می‌سازم؟»

آیا بر اساس انتخاب‌ها، رفتارها و ارزش‌هایشان؟

یا بر اساس ویژگی‌هایی که پیش از تولد برایشان تعیین شده است؟

تفاوت‌های انسانی اجتناب‌ناپذیرند.

اما معنایی که به این تفاوت‌ها می‌دهیم، انتخاب ماست

شبکه‌های اجتماعیهویت
۲
۰
امیررضا نصری رازین
امیررضا نصری رازین
ارشد علوم شناختی با پیشینه حسابداری و روانشناسی. علاقه‌مند به تلاقی اقتصاد، علوم شناختی و استارتاپ‌ها؛ با هدف تحلیل و درک رفتار انسانی در محیط‌های کاری و اقتصادی.
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید