احتمالاً این جمله را زیاد شنیدهاید:
«مردها همیناند دیگر؛ چشمشان دنبال زنها میچرخد. ذات مرد است!»
گاهی این جمله با خنده گفته میشود، گاهی برای توجیه رفتار یک دوست و گاهی حتی به عنوان نوعی حقیقت بدیهی درباره مردان.
اما اگر کمی دقیقتر نگاه کنیم، سؤال مهمی پیش میآید:
آیا واقعاً مرد بودن یعنی دائماً به بدن زنان توجه کردن؟
آیا اینکه مردی نمیتواند چشم از اندام یک زن بردارد، درباره لباس او اظهار نظر کند یا جزئیات بدنش را برای دوستانش تعریف کند، چیزی است که باید به عنوان «طبیعت مردانه» پذیرفت؟

متوجه شدن طبیعی است؛ خیره شدن چیز دیگری است
تصور کنید مردی در خیابان یا محل کار، متوجه میشود لباس یک زن بدن او را بیشتر نمایان میکند.
این اتفاق میتواند کاملاً خودکار رخ دهد. مغز انسان دائماً محیط اطراف را بررسی میکند و محرکهای برجسته، جدید یا جذاب میتوانند توجه را به خود جلب کنند.
پس اگر کسی بگوید:
«برای یک لحظه متوجه شدم.»
این به خودی خود مسئله اخلاقی یا روانشناختی خاصی نیست.
اما مسئله زمانی تغییر میکند که فرد عمداً توجه خود را ادامه دهد.
یک نگاه کوتاه با خیره شدن تفاوت دارد.
متوجه شدن با بررسی کردن تفاوت دارد.
و دیدن با اسکن کردن بدن یک انسان تفاوت دارد.
وقتی فرد به جای اینکه بعد از جلب اولیه توجه، نگاهش را ادامه ندهد، شروع میکند به بررسی کمر، سینه، باسن، لباس یا اینکه «آیا لباس زیر پوشیده یا نه»، دیگر نمیتوان همه این رفتار را پشت عبارت «چشمم خودش رفت» پنهان کرد.
جلب اولیه توجه همیشه در کنترل ما نیست؛ اما ادامه دادن آن تا حد زیادی قابل تنظیم است.
«هیز» یک اصطلاح علمی نیست
البته باید مراقب باشیم که خودمان هم در دام سادهسازی نیفتیم.
«هیز» یک تشخیص روانشناختی نیست ممکن است وقتی درباره فردی میگوییم «هیز است»، در واقع منظورمان یکی از چند رفتار متفاوت باشد:
میل جنسی زیاد، توجه زیاد به محرکهای جنسی، نگاه مکرر، خیالپردازی جنسی یا شیءانگاری جنسی.
مفهوم آخر در روانشناسی اجتماعی اهمیت زیادی دارد.
Sexual Objectification یا شیءانگاری جنسی زمانی مطرح میشود که فرد دیگری را بیش از آنکه به عنوان یک انسان کامل با شخصیت، احساسات و هویت ببیند، از زاویه بدن و ویژگیهای جنسی او ارزیابی کند.
مثلاً اینکه متوجه جذابیت ظاهری یک زن شویم، به خودی خود شیءانگاری نیست.
اما اگر در برخورد با زنان، توجه ما دائماً روی این باشد که:
«چه اندامی دارد؟»
«چه چیزی از لباسش معلوم است؟»
«لباس زیر پوشیده یا نه؟»
«فرم بدنش چطور است؟»
و این ویژگیها به محور اصلی ارزیابی ما تبدیل شوند، فاصله ما با مفهوم شیءانگاری کمتر میشود.
در چنین شرایطی، دیگر با یک «نگاه ساده» طرف نیستیم؛ با نوعی الگوی توجه مواجهیم.
پس آیا مرد هیز «بد» است؟
اینجا به نظر من باید بین انسان و رفتارش تفاوت بگذاریم.
اینکه یک مرد میل جنسی دارد، بد نیست.
اینکه یک زن یا مرد را جذاب ببیند، به خودی خود غیراخلاقی نیست.
اما این به معنای آن نیست که هر رفتاری که از این میل ناشی شود نیز قابل قبول است.
اگر فردی مرتب به بدن دیگران خیره شود، آنها را از نظر جنسی ارزیابی کند، درباره بدنشان با دیگران صحبت کند یا با نگاه خود باعث احساس ناامنی و ناراحتی آنها شود، نمیتوان صرفاً گفت:
«خب، مرد است دیگر!»
طبیعی بودن یک میل، مجوز هر رفتاری نیست.
ما بسیاری از تمایلات طبیعی خود را داریم، اما انسان بودن دقیقاً به این معناست که بتوانیم بین «چیزی که احساس میکنم» و «کاری که انجام میدهم» فاصله بگذاریم.
فرهنگ هم در این میان بیتأثیر نیست
اگر همهچیز فقط به زیستشناسی مربوط بود، انتظار داشتیم رفتار مردان در تمام جوامع تقریباً یکسان باشد.
اما چنین نیست.اینکه فرد چگونه به بدن دیگران نگاه کند، درباره آن صحبت کند و چه رفتاری را «قابل قبول» بداند، تحت تأثیر فرهنگ، خانواده، گروه دوستان، رسانه، تجربههای فردی و هنجارهای اجتماعی نیز قرار دارد.
بنابراین وقتی پسری از دوستانش یاد میگیرد که دید زدن بدن زنان یک موضوع خندهدار و حتی نشانه «مردانگی» است، احتمال دارد این رفتار برای او عادیتر شود.
اگر دوستانش برعکس، به او یاد بدهند که:
«متوجه شدن اشکالی ندارد، ولی زل زدن و اظهار نظر درباره بدن دیگران درست نیست.»
هنجار دیگری شکل میگیرد.
در نتیجه، نمیتوان همه چیز را به «ژن مردانه» نسبت داد.
خطر واقعی از جایی شروع میشود که «هیزی» تبدیل به هویت شود شاید یکی از مشکلات فرهنگی همین باشد.
وقتی به یک مرد گفته میشود:«تو هیزی، همه مردها همیناند.»
ممکن است به جای اینکه این رفتار را اصلاح کند، آن را بخشی از هویت خودش بداند.
انگار هیز بودن بخشی از «مرد واقعی بودن» است.
در حالی که این دو هیچ الزامی به یکدیگر ندارند.
یک مرد میتواند میل جنسی بالایی داشته باشد و در عین حال باوقار، خویشتندار و محترم باشد.
میتواند زیبایی یک زن را ببیند، اما او را به بدنش تقلیل ندهد.
میتواند متوجه جذابیت کسی شود، اما لازم نباشد چند بار نگاه کند.
و میتواند حتی در جمع دوستانش درباره ظاهر دیگران صحبت نکند، چون میداند آن انسان چیزی بیشتر از بدنش است.
آیا میتوان این الگو را تغییر داد؟
بله.
اگر فرد متوجه شود که عادت کرده دائماً بدن دیگران را بررسی کند، اولین قدم این نیست که خودش را «آدم کثیف» یا «آدم بد» بداند.
قدم اول، آگاه شدن از الگوی رفتاری است.
میتوان تمرین کرد که وقتی توجه به شکل خودکار جلب شد، فرد نگاهش را ادامه ندهد و توجه خود را به فعالیت اصلی برگرداند.
همچنین کاهش مصرف محتوای جنسی، توجه به عادتهای نگاه کردن و تمرین کنترل توجه میتواند به برخی افراد کمک کند.
هدف هم حذف میل جنسی نیست.
هدف این است که میل جنسی فرمانده رفتار انسان نباشد.
در نهایت، «ذات مرد» کجای ماجراست؟
بله، مردان بهطور میانگین تفاوتهایی در میل و انگیزش جنسی دارند.
بله، محرکهای جنسی میتوانند توجه را جلب کنند.
و بله، بخشی از این فرایند میتواند خودکار باشد.
اما از این واقعیتها نمیتوان نتیجه گرفت که:
«هیز بودن ذات مرد است.»
این جمله، یک تفاوت آماری درباره میل جنسی را به یک مجوز اخلاقی برای رفتار تبدیل میکند.
دیدن همیشه انتخاب نیست؛ اما خیره ماندن، بررسی کردن، اظهار نظر کردن و احترام گذاشتن به مرز دیگران موضوع دیگری است.
شاید بهتر باشد به جای اینکه به یک مرد بگوییم: «مردی دیگر، طبیعتت همین است.»
به او بگوییم:
«ممکن است توجهت جلب شود؛ اما تو مسئول رفتاری هستی که بعد از آن انجام میدهی.»
این نه به معنای شیطانسازی مردان است و نه انکار زیستشناسی.
فقط پذیرفتن یک اصل ساده است:
غریزه میتواند توضیح بدهد چرا چیزی را احساس میکنیم؛ اما قرار نیست بهتنهایی تصمیم بگیرد چگونه رفتار کنید
